Деменция — ақыл-ой қызметтерінің біртіндеп және үздіксіз төмендеуімен сипатталатын, адамның күнделікті өмірдегі іс-әрекеттерін орындау қабілетіне едәуір әсер ететін синдром. Негізінен жасы ұлғайған адамдарға әсер ететін деменция әртүрлі себептерге байланысты орта жастағы ересектерге де әсер етуі мүмкін. Күнделікті өмірді қиындатарлық деңгейдегі ұмытшақтық, қабылдау бұзылыстары және мінез-құлықтағы өзгерістермен көрінетін бұл синдром — прогрессивті денсаулық мәселесі. Дегенмен, белгілерді ерте байқап, маманнан қабылдауға жазылу және қажетті тексерулерден өту симптомдарды бақылауға алуға көмектесуі мүмкін.

Деменция дегеніміз не?

Деменция — жады, ойлау, қабылдау, сөйлеу және шешім қабылдау қабілеттері сияқты танымдық функциялардың прогрессивті төмендеуімен қатар мінез-құлықтағы өзгерістермен көрінетін нейродегенеративті синдром. Латын тіліндегі «ақылынан айырылу» мағынасын беретін “demens” сөзінен аты шыққан бұл синдромның ең сипатты ерекшелігі — танымдық функциялардың бұзылуының прогрессивті болуы. Халық арасында «естің кемуі» деп те аталатын бұл синдром танымдық және ақыл-ой функцияларының төмендеуіне себеп болатын көптеген факторлардың салдарынан пайда болуы мүмкін. Сондықтан мамандар деменцияны жеке ауру ретінде емес, әртүрлі денсаулық мәселелерінің себеп болатын синдромы ретінде бағалайды. Түркияда да, бүкіл әлемде де халық қартайған сайын деменция науқастарының саны күн санап артып келеді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деменцияға қатысты жариялаған статистикасында 55 миллионнан астам адамның бұл синдроммен өмір сүретіні және шара қолданылмаса, бұл санның одан әрі артуы мүмкін екені көрсетілген.

Деменция — миндағы нерв жасушаларының зақымдалуы салдарынан дамитын синдром. Миның зақымдалған аймағына қарай деменцияның Льюи денешіктері бар деменция, фронтотемпоральды деменция сияқты әртүрлі түрлері бар. Көптеген адамдар деменция мен Альцгеймер ауруы арасындағы айырмашылықты толық түсіне алмаса да, Альцгеймер ауруы деменцияның түрлерінің бірі болып табылады. Деменция жағдайларының шамамен %60-70-ін құрайтыны белгілі Альцгеймер — ең жиі кездесетін деменция түрі. Негізгі деменция түрлері төмендегідей:

Альцгеймер ауруы: Халық арасында «деменция» дегенде алдымен ойға түсетіні — Альцгеймер ауруы. Буның басты себебі — деменция жағдайларының басым көпшілігін Альцгеймер науқастары құрайтыны. Миында амилоид бляшкаларының және tau деп аталатын ақуыздардың қалыптан тыс жиналуы салдарынан нерв жасушалары арасындағы байланыстың үзілуі нәтижесінде дамитын Альцгеймер бастапқыда жадының әлсіз бұзылыстарымен көрінеді, ал кейінгі кезеңдерде науқастар жақындарын тануда, бұрын жиі баратын орындарын табуда қиындықтар көре алады.

Тамырлық деменция: Миының тамырларында пайда болатын тарылу немесе бітелу салдарынан миға қан мен оттегінің ағымы азаюы, соның нәтижесінде нейрондардың зақымдалуы арқылы пайда болады.

Льюи денешіктері бар деменция: Миында Льюи денешігі деп аталатын ақуыздардың жиналуы миндағы нейрондар арасындағы байланыстың бұзылуына әкеледі. Жағдайлардың шамамен %5-10-ын құрайтын бұл деменция түрі кейбір жағдайларда паркинсон деменциясы деп те аталуы мүмкін. Мұның ең маңызды себебі — Льюи денешіктері бар деменцияның негізгі белгілері арасында қозғалыстың баяулауы, бұлшықеттердің қатаюы, дірілдеу сияқты паркинсонизмнің тән симптомдарының болуы.

Фронтотемпоральды деменция: Миның фронтальды (алдыңғы) немесе темпоральды (бүйірлік) бөліктеріндегі нейрондардың зақымдалуы салдарынан дамитын бұл деменция түрі әсіресе орта жас тобында байқалатын деменция белгілерінің ең жиі кездесетін себебі болып табылады.

Деменция қалай дамиды?

Деменция табиғи қартаю процесі, әсіресе генетикалық факторлар, денсаулыққа зиянды өмір салты әдеттері сияқты көптеген факторлардың әсерінен пайда болуы мүмкін. Осыған сәйкес, деменцияның негізгі қауіп факторлары төмендегідей:

Жас: Қартаюдың табиғи нәтижесі болмаса да, жас деменция үшін негізгі қауіп факторларының бірі болып табылады. 65 жастан асқан адамдарда деменцияның пайда болу қаупі жоғарырақ болуы мүмкін.

Генетикалық бейімділік: Отбасы мүшелерінде деменция анамнезі бар адамдарда деменцияның пайда болу қаупі жоғарырақ болуы мүмкін.

Даун синдромы: Даун синдромы бар адамдар орта жасқа жеткенде деменцияның дамуы қаупі сау адамдарға қарағанда жоғарырақ болуы мүмкін.

Жоғарыда аталған факторлар деменцияның өзгертілмейтін себептері және қауіп факторлары болып табылады. Дегенмен, деменцияның өзгертілетін қауіп факторлары да бар. Олар төмендегідей:

Сау және теңгерімді тамақтану: Кейбір дәрумен және минерал жетіспеушіліктері танымдық қызметтердің бұзылуына себеп болуы мүмкін. Дәрумендер, минералдар сияқты қоректік заттарға бай сау және теңгерімді тамақтану жоспары деменция қаупін азайтуы мүмкін. Кейбір мамандар, әсіресе жемістер, толық дәнді дақылдар, жаңғақтар және тұқымдарға бай Жерорта теңізі үлгісіндегі диетаның танымдық қызметтерді сақтауға көмектесуі мүмкін екенін көрсетеді.

Алкогольді шамадан тыс тұтыну: Алкогольді шамадан тыс тұтыну ми жасушаларының зақымдалуына себеп болуы мүмкін.

Жүрек-қан тамыр ауруларымен байланысты қауіп факторлары: Семіздік, диабет сияқты денсаулық мәселелері, темекі шегу, қозғалыссыз өмір салты сияқты жүрек-қан тамыр ауруы қаупін арттыратын қауіп факторлары танымдық қызметтерге де кері әсер етуі мүмкін.

Есту қабілетінің және көру қабілетінің төмендеуі: Себебі толық белгісіз болғанымен, кейбір мамандар есту және көру қабілетінің төмендеуі сияқты денсаулық мәселесі бар адамдарда деменция пайда болу қаупінің жоғарырақ екенін айтады.

Дәрумен жетіспеушілігі: Әсіресе В12 және В6 жетіспеушілігі сияқты әртүрлі дәрумен және минерал жетіспеушіліктері танымдық қызметтердің бұзылуына себеп болуы мүмкін.

Созылмалы аурулар: Бүйрек және бауыр жеткіліксіздігі сияқты денсаулық мәселелері деменция қаупін арттыруы мүмкін.

Инфекциялар: Менингит және ВИЧ сияқты инфекциялық аурулар ми тінін зақымдап, деменцияға себеп болуы мүмкін.

Бас жарақаттары: Әртүрлі себептерге байланысты болатын бас жарақаттары миндағы нерв жасушаларының зақымдалуына себеп болуы мүмкін.

Неврологиялық аурулар: Инсульт және Паркинсон сияқты неврологиялық денсаулық мәселелері деменция қаупін арттыруы мүмкін.

Аталғандарға қоса, ауа ластануы сияқты қоршаған орта факторлары, депрессия немесе ұйқы апноэ сияқты әртүрлі денсаулық мәселелері де деменция қаупін арттыруы мүмкін.

Деменция белгілері қандай?

Деменцияның бастапқы белгілері әдетте танымдық қызметтердің аздап төмendeуімен көрінеді. Сондықтан көбіне деменцияның басталуы науқастар мен олардың жақындары тарапынан байқалмауы мүмкін. Дегенмен, бұл синдром прогрессивті болғандықтан, уақыт өте келе симптомдардың ауырлығы артуы мүмкін, тіпті адам басқаларға тәуелді болып қалуы мүмкін. Деменцияның негізгі белгілері мыналар:

Жадының әлсіреуі: Жадының әлсіреуі деменция белгілері дегенде ең алдымен ойға келеді. Науқастар бұрын таныс болған орындарды, беттерді есте сақтауда қиналуы мүмкін.

Тіл және қарым-қатынас қиындықтары: Сөйлегенде сөздерді табудағы, сөйлем құрудағы қиындық немесе сөйлеу кезінде кідіру сияқты симптомдар науқастарда жиі кездеседі.

Ойлау және шешім қабылдау қабілетінің әлсіреуі: Адам жоспар құру, мәселені шешу және шешім қабылдау сияқты бұрын күнделікті өмірде оңай атқарған күнделікті істерді орындау кезінде қиналуы мүмкін.

Уақыт пен кеңістікті қабылдаудың бұзылуы: Деменция науқастарында уақыт пен кеңістікті қабылдаудың бұзылуы жиі кездесетін симптомдардың бірі болып табылады.

Күнделікті іс-әрекеттерді орындаудағы қиындық: Кейінгі кезеңдерде науқастар киіну, тамақтану, жеке гигиена сияқты негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыра алмайтын жағдайға жетуі мүмкін.

Деменцияның танымдық белгілерімен қатар науқастарда депрессия, алаңдаушылық, ашуланшақтық, мазасыздық және агрессия сияқты эмоционалды және мінез-құлықтық өзгерістер де байқалуы мүмкін.

Деменция диагнозы қалай қойылады?

Деменция көптеген әртүрлі себептерден туындауы мүмкін және әртүрлі белгілермен көрінетін ауру болғандықтан, дұрыс диагноз қоюға мұқият тексерулер жүргізу қажет. Диагноз қою процесінің алғашқы кезеңінде маман дәрігер науқастың қандай белгілері бар екенін, бұл белгілер қанша уақыт бойы жалғасқанын және уақыт өте келе қалай дамығанын сияқты науқастар мен олардың жақындарынан кейбір сұрақтар қояды. Сонымен қатар науқастың жалпы медициналық тарихы және отбасында деменция жағдайларының бар-жоғы да зерттеледі. Деменция диагнозын қоюда қолданылатын маңызды әдістердің бірі — науқастың танымдық қабілеттерін бағалауға көмектесетін нейрокогнитивті тесттер. Жадыны, назарды, мәселе шешуді, тіл дағдыларын және пайымдау қабілетін сияқты ақыл-ой функцияларын тексеруге арналған бұл тесттер танымдық бұзылыстың дәрежесін және қай салаларда жоғалтулар болғанын түсінуге көмектесуі мүмкін.

Бұдан басқа, деменция белгілеріне әкелуі мүмкін дәрумен жетіспеушіліктері, қалқанша безі мәселелері немесе инфекциялық аурулар сияқты басқа денсаулық мәселелерін жоққа шығару мақсатында мамандар әртүрлі зертханалық тексерулерден пайдалана алады. Компьютерлік томография (КТ) және магниттік-резонанстық бейнелеу (МРТ) сияқты бейнелеу әдістері де деменция диагнозын қоюда маңызды рөл атқарады. Осы бейнелеу әдістерінің арқасында мамандар миында ісік, инсульт немесе сұйықтық жиналу сияқты ауытқулардың бар-жоғын бағалай алады. Альцгеймер ауруы бар науқастардың миында жиі кездесетін ақуыздардың жиналуы сияқты миндағы өзгерістерді зерттеу үшін позитронды-эмиссиялық томография (ПЭТ) зерттеулері жүргізілуі мүмкін. Қосымша, қажет жағдайларда мамандар психиатриялық бағалау әдістеріне де жүгіне алады.

Деменцияны қалай емдейді?

Деменцияны емдеу барысында мамандар көбінесе ауру симптомдарын басқаруға және науқастың өмір сапасын арттыруға бағытталған емдеу процесін жоспарлайды. Емдеу процестері ауру дамуын баяулатуға және симптомдарды жеңілдетуге бағытталады. Дәрі-дәрмектің жанама әсерлері, метаболикалық бұзылыстар, ми ісіктері немесе бас жарақаты сияқты себептерден туындайтын ұмытшақтық әртүрлі емдеу әдістерімен қайтарылуы мүмкін. Альцгеймер ауруы және тамырлық деменция сияқты қайтымсыз деменция түрлерінде мамандар емдеу процесін жоспарлағанда симптомдарды жеңілдетуді және ауру дамуын баяулатуды мақсат етеді. Бұл процесте қоршаған ортаны ұйымдастыру, науқастың күнделікті өмірін жеңілдететін қадамдар, дене белсенділігі және әлеуметтік өзара әрекеттер сияқты қолдаушы әдістер маңызды. Науқастардың қауіпсіздігі үшін үйде жасалатын өзгерістер және кейбір күнделікті режимдерді қайта құру науқастардағы шатасуды азайтуға көмектесуі мүмкін. Жаттығу дене және ақыл-ой қызметтерін сақтауға үлес қосып, депрессия сияқты рухани мәселелерді жеңілдетуі мүмкін.

Жиі қойылатын сұрақтар

Деменция генетикалық факторлар мен қоршаған орта факторларының үйлесуімен дамуы мүмкін. Отбасында деменция анамнезі бар адамдарда бұл қауіп жоғарырақ болуы мүмкін, бірақ барлық жағдайда генетикалық факторлардың шешуші екенін айту мүмкін емес. Бүгінгі күні деменция қаупін арттыратын кейбір генетикалық өзгерістерді анықтау үшін тесттер бар.

Деменция толық алдын алынбаса да, қауіп факторларын азайтатын өмір салты өзгерістерімен аурудың дамуы ықтималдығын барынша азайтуға болады. Ерте диагноз қою және емдеу арқылы симптомдарды бақылауға алуға болады.

Бронхит туралы көбірек білу және емдеу нұсқаларын зерттеу үшін бізбен байланысқа шығуыңызға болады.

Денсаулығыңыз біз үшін маңызды! Сізде сұрақтар болса, қабылдауға жазылу немесе байланысу үшін біздің бетімізге кіре аласыз.

Денсаулығыңызға қатысты ең жақсы шешімді табу үшін мамандарымызбен кеңесіңіз.