Лейкоз – сүйек кемігінен басталатын қан обыры. Балаларда лейкоз – обырдың ең жиі кездесетін түрі. Балалар мен жасөспірімдердегі обыр жағдайларының шамамен үштен бірі лейкозға байланысты дамиды. Бұл ауруда сүйек кемігінде бақылаусыз көбейетін қалыпты емес қан жасушалары жиналады және сау қан жасушаларының санын азайтады. Балалық шақта кездесетін лейкоздардың басым көпшілігі жедел дамитын (жіті) сипатқа ие, ал созылмалы түрлері өте сирек кездеседі.

Балалардағы лейкоз дегеніміз не?

Сүйек кемігі – қан жасушалары (ақ қан түйіршіктері, эритроциттер, тромбоциттер) өндірілетін жұмсақ, губка тәрізді тін. Лейкоз кезінде әдетте ақ қан түйіршіктерінің пісіп-жетілмеген түрлері (бласттар) қалыпты емес түрде көбейіп, сүйек кемігінде жиналады. Бұл жағдай сау қан жасушаларының (оттегі тасымалдайтын эритроциттер мен қан кетуді тоқтататын тромбоциттерді қоса алғанда) азаюына әкеледі. Балалардағы лейкоздың көпшілігі жіті түрде өтеді. Ең жиі кездесетін түрі – жіті лимфобластты лейкоз (ЖЛЛ), ол балалар лейкозының шамамен 75%-ын құрайды. Қалған жағдайлардың көпшілігі жіті миелоциттік лейкоз (ЖМЛ) болса, созылмалы миелоидты (СМЛ) және созылмалы лимфоциттік (СЛЛ) лейкоздар балаларда өте сирек кездеседі.

Балалардағы лейкоздың белгілері қандай?

Лейкоз сүйек кемігінің қан жасушаларын өндіру қызметінің бұзылуына байланысты әртүрлі белгілер береді. Балалардағы лейкоздың белгілері мыналар:

Әлсіздік және бозару: Қызыл қан жасушалары (эритроциттер) санының азаюына байланысты анемия дамиды.

Жоғары дене қызуы және түнде терлеу: Ауру кезінде жиі қызудың көтерілуі байқалуы мүмкін.

Оңай көгеру және қан кету: Тромбоциттер (қан ұю жасушалары) санының төмендеуіне байланысты кішкентай соққылардың өзінен көгерулер пайда болуы, мұрын және қызыл иектен қан кетуі мүмкін.

Қайталанатын инфекциялар: Лейкоз кезінде көп болғанымен, қызмет атқармайтын ақ қан түйіршіктері ағзаның инфекциялармен күресуін әлсіретеді. Балада жиі қызу, суық тию немесе құлақ/тамақ инфекциялары сияқты белгілер қайталануы мүмкін.

Сүйек және буын аурулары: Сүйек кемігінде қалыпты емес жасушалардың жиналуы сүйектердің ауыруына әкелуі мүмкін.

Іштің кебуі, тәбеттің болмауы және салмақ жоғалту: Лейкоз жасушалары бауыр, көкбауыр және лимфа түйіндерінің ұлғаюына себеп болуы мүмкін, бұл іштің толу сезіміне және тәбеттің жоғалуына әкеледі.

Бұл симптомдар лейкозға нұсқауы мүмкін. Ауру асқынған сайын белгілер күшейе түседі; ерте кезеңде жеңіл деп саналатын әлсіздіктің өзі болашақта тез нашарлауы мүмкін. Балалардағы бас ауруы лейкоздың белгісі болуы мүмкін, әсіресе құсу және көру қабілетінің бұзылуы қоса жүрсе, назар аудару қажет.

Балалардағы лейкоздың түрлері қандай?

Балалардағы лейкоздар әдетте жіті (акутты) сыныптамаға жатады. Жіті лимфобластты лейкоз (ЖЛЛ) – балалардағы ең көп таралған лейкоз түрі және балалар обырының ең жиі кездесетін түрі. ЖЛЛ кезінде сүйек кемігінде пісіп-жетілмеген лимфоцит типті ақ қан түйіршіктері көп мөлшерде өндіріледі. Жіті миелоциттік лейкоз (ЖМЛ) – сүйек кемігінің ақ қан түйіршіктері, эритроциттер немесе тромбоциттер өндірісін қамтамасыз ететін дің жасушаларынан бастау алатын тағы бір жіті түрі. Созылмалы лейкоздар (СМЛ, СЛЛ) балаларда өте сирек кездеседі; бұл формалар әдетте ересек жаста байқалады. Бұлардан бөлек, ювенилді миеломоноциттік лейкоз (ЮММЛ) сияқты өте сирек кездесетін кіші түрлері де бар. Қорытындылай келе, балалық шақтағы лейкоздардың көпшілігін жіті (тез дамитын) түрлер құрайды.

Балаларда лейкоз диагнозы қалай қойылады?

Лейкоз диагнозы алдымен дәрігердің физикалық тексеруі мен егжей-тегжейлі анамнез жинауы арқылы күдіктенуден басталады. Қан талдаулары (толық қан анализі) жасалады; бұл тесттерде ақ қан түйіршіктері санының артуы, эритроциттер/тромбоциттер санының азаюы немесе қалыпты емес жасушалардың (бласттардың) көрінуі лейкозға күдік тудырады. Нақты диагноз қою үшін әдетте мықын сүйегінен сүйек кемігін аспирациялау және биопсия жасалады; бұл процедурада алынған тін үлгілері зертханада жасушалық тексеруден өтеді. Сонымен қатар, генетикалық және хромосомалық талдаулар арқылы лейкоз жасушаларының кіші түрлері анықталады және емдеу жоспары соған сәйкес жасалады. Қажет болған жағдайда жұлын сұйықтығын тексеру (люмбальды пункция) сияқты қосымша тесттермен аурудың орталық жүйке жүйесіне әсер еткен-етпегені зерттеледі. Осы әдістермен диагноз қойылғаннан кейін емдеу нұсқалары бағаланады.

Балалардағы лейкозды емдеу әдістері қандай?

Балалардағы лейкозды емдеу процесі химиотерапияны, демеуші емдерді және қажет болған жағдайда сүйек кемігін трансплантациялауды қамтуы мүмкін. Лейкозды емдеу әдісі лейкоздың түріне, кіші түріне, баланың жасына және жалпы жағдайына қарай жоспарланады. Емдеудің негізі – химиотерапия. Көптеген балаларда әртүрлі дәрілердің әртүрлі дозалары мен комбинациялары қолданылатын бірнеше кезеңді химиотерапия хаттамалары қолданылады. Алғашқы кезеңде (индукция фазасы) мақсат – тез арада ремиссияға қол жеткізу; бұл кезеңде балалар әдетте ауруханада бақылауда болады. Индукцияда табысқа жеткеннен кейін консолидация және демеуші кезеңдер арқылы микроскопиялық деңгейде қалған лейкоз жасушаларын жоюға тырысады.

Гемопоэздік дің жасушаларын трансплантациялау (сүйек кемігін трансплантациялау), әсіресе жоғары қауіпті немесе қайталанған жағдайларда емдеу нұсқасы болуы мүмкін; сүйек кемігін трансплантациялау кезінде сау донордан дің жасушалары тасымалданады. Радиотерапия әдетте лейкозды емдеудің күнделікті тәжірибесінде қолданылмайды, бірақ жұлын сұйықтығы арқылы таралу болса немесе трансплантация алдында белгілі бір жағдайлар болса қолданылуы мүмкін.

Қазіргі таңда кейбір арнайы кіші түрлерде нысаналы дәрілер (мысалы, Филадельфия хромосомасы оң ЖЛЛ-де иматиниб сияқты) немесе тәжірибелік иммунотерапия әдістері (CAR-T жасушалық терапиясы және т.б.) де қолданылуы мүмкін. Емдеу кезінде және одан кейін қан құю мен инфекцияларға қарсы демеуші ем сияқты тәсілдер де қолданылады. Жалпы алғанда, балалық шақтағы лейкоздар озық орталықтарда қолданылатын стандартты емдеу хаттамаларының арқасында жоғары деңгейде жазылады; емдеу әдетте табысты нәтиже береді. Дегенмен, емдеу процесі ұзақ және қарқынды болуы мүмкін болғандықтан, балаларды ұзақ мерзімді бақылау және күтім қажет.

Жиі қойылатын сұрақтар

Лейкоз әдетте туылғаннан кейін уақыт өте келе пайда болатын генетикалық өзгерістер нәтижесінде дамиды. Бұл ауру ағзаға қоршаған ортадан немесе тұқым қуалайтын инфекция сияқты тікелей жұқпайды. Ол қоршаған орта факторларынан немесе жаңа туған кезеңде тасымалданатын жағдайдан туындамайды; көбінесе генетикалық бейімділік немесе кездейсоқ пайда болған ДНҚ өзгерістері нәтижесінде пайда болады. Бұл ата-анадан балаға тікелей берілетін ауру емес. Лейкоздың дамуы әдетте кездейсоқ болады, бірақ кейбір жағдайлар қауіпті арттыруы мүмкін. Мысалы, Даун синдромы, атаксия-телеангиэктазия сияқты генетикалық синдромдар лейкоз қаупін жоғарылатады. Бұрын қарқынды радиациялық терапия немесе химиотерапия алған болу да қауіпті арттырады. Лейкоз диагнозы қойылған бауырдың болуы өте сирек болса да, қауіпті аздап жоғарылатуы мүмкін. Бұдан бөлек, белгілі бір нақты қоршаған орта немесе өмір салтына байланысты себеп жоқ; балалардың көпшілігінде қауіп факторы болмайды. Лейкоз әдетте жоғарыда аталған белгілер арқылы анықталады. Баланың үнемі әлсіз, бозғылт көрінуі, түсініксіз қызудың көтерілуі немесе қан кету тарихы дәрігерде күдік тудырады. Дәрігер тексеру және қан тесттері арқылы лейкозға күдікті зерттейді. Егер толық қан анализінде қалыпты емес белгілер болса, сүйек кемігін тексеру жүргізіледі. Осылайша лейкоз жасушаларының бар екені нақтыланып, ауру анықталады. Ерте диагноз – лейкозды асқындырмай қолға түсіру деген сөз. Балалардағы лейкоз белгілерін қан көрсеткіштерін зерттеу арқылы түсінуге болады; әсіресе гемоглобиннің төмендігі, тромбоциттердің аздығы және лейкоциттердің жоғары деңгейі маңызды. Ауру аз таралған кезде емдеуді бастау ауруды бақылауды жеңілдетеді және емдеу табысын арттырады. Балаларда лейкоз ерте кезеңде анықталып, тиісті ем алғанда әдетте табысқа жету мүмкіндігі жоғары. Сондай-ақ, емдеу ерте басталғанда ауыр асқыну қаупі азайып, науқастың өмір сүру сапасы сақталуы мүмкін. Балалық шақтағы лейкоздарды емдеуде, әсіресе индукция кезеңі басында әдетте ауруханаға жатуды талап етеді. Алғашқы апта немесе одан да ұзақ уақыт бала ауруханада бақыланады, қарқынды химиотерапия осы кезеңде беріледі. Консолидация және демеуші фазаларда емдеу көбінесе амбулаториялық немесе қысқа мерзімді жатулармен жалғасады, бірақ қызу, инфекция немесе басқа жанама әсерлер пайда болса, қайтадан ауруханаға жүгіну қажет болуы мүмкін. Емдеу барысында кейде жатулар қайталануы мүмкін, бірақ бүкіл емдеу процесі ауруханада өтпейді. Балалар лейкозында химиотерапия негізгі емдеу әдісі болып табылады; дерлік әр жағдайда химиотерапия қолданылады. Радиотерапия болса, әдетте тек арнайы жағдайларда, мысалы, орталық жүйке жүйесі зақымданған болса немесе белгілі бір емдеу жоспарларында қосымша ретінде қолданылады. Қазіргі заманғы емдеу хаттамаларында радиотерапиядан мүмкіндігінше аулақ болуға тырысады; балалардың көпшілігі тек химиотерапиямен емделеді. Лейкоз жұқпалы немесе тұқым қуалайтын ауру емес, яғни адамнан адамға жанасу арқылы жұқпайды және генетикалық жолмен ата-анадан балаға тікелей берілмейді. Бұл ауру баланың иммундық жүйесі немесе өмір салтына байланысты емес, көбінесе қан жасушаларының дамуында орын алатын қалыпты емес өзгерістер нәтижесінде пайда болады. Балалық шақтағы лейкоз жағдайларының басым көпшілігінде отбасылық тарихта ешқандай обыр немесе әсіресе лейкоз диагнозы болмайды. Бұл аурудың көбінесе кездейсоқ немесе қоршаған орта факторларының әсерінен дамитынын көрсетеді. Қорытындылай келе, балалардағы лейкоз ерте диагноз және емдеу арқылы жоғары деңгейде бақылауға алынатын күрделі ауру. Белгілер әр балада әртүрлі түрде пайда болуы мүмкін; сондықтан ұзаққа созылған әлсіздік, көгеру, қайталанатын инфекциялар немесе түсініксіз бас аурулары сияқты белгілерді міндетті түрде байыппен қабылдау керек. Қан көрсеткіштеріндегі өзгерістер диагноз қою процесінде маңызды нұсқаулар береді.

Балаларда лейкоздың кездесу жиілігі жыл сайын жүз мың адамға шаққанда шамамен 4-5 жағдай деп хабарланады. Балаларда лейкоз диагнозы қан тесттері, сүйек кемігі биопсиясы және генетикалық талдаулар арқылы қойылады. Қорытындылай келе, балалардағы лейкоз ерте диагноз және емдеу арқылы жоғары деңгейде бақылауға алынатын күрделі ауру. Отбасылардың хабардар болуы және тұрақты медициналық тексерулерді өткізіп алмауы ауруды ерте кезеңде байқап, емдеу мүмкіндігін арттыруы мүмкін. Лейкозды емдеудегі ең қуатты қару – ерте диагноз екенін ұмытпау керек.

Балаңызда лейкоз белгілерінің бірі болса, кешіктірмей маман Балалар гематологиясы дәрігерімен кеңесіңіз. Hisar Hospital Intercontinental Балалар гематологиясы бөлімі ерте диагноз және заманауи емдеу әдістерімен сіздің жаныңызда. Дереу кездесуге жазылу үшін бізбен байланыса аласыз.