Балалардағы қаanаздық және темір тапшылығы: Белгілері, Себептері және Емі

Балалық шақтағы қаanаздық және темір тапшылығы

Балалық шақта қаanаздық (анемия) және темір тапшылығы өте жиі кездесетін денсаулық мәселесі болып табылады. Ағзадағы оттегіні тасымалдайтын эритроциттердің құрамында темірге бай ақуыз (гемоглобин) болады. Егер жеткілікті мөлшерде темір қабылданбаса, бұл ақуыз түзілмейді және қандағы эритроциттер саны азаяды. Нәтижесінде қан тіндерге жеткілікті мөлшерде оттегі тасымалдай алмайтын жағдайға жетеді. Балалардағы қаanаздықтың себептері арасында темір тапшылығы, дұрыс тамақтанбау және созылмалы аурулар орын алады. Әсіресе жылдам өсетін нәрестелер, балалар және жасөспірім шағындағы жас қыздар темір қажеттілігін жеткілікті түрде өтей алмаса, қаanаздық дамуы мүмкін. Қаanаздық пен темір тапшылығы емделмесе, баланың қуат жоғалтуына, оқу және өсу процесінің кешеуілдеуіне әкелуі мүмкін. Балалардағы қаanаздықты емдеу әдетте темір қоспалары мен теңгерімді тамақтану арқылы жүзеге асырылады.

Балалық шақтағы қаanаздық пен темір тапшылығы дегеніміз не?

Қаanаздық – қанда оттегін тасымалдайтын қызыл қан жасушаларының (эритроциттердің) немесе олардың құрамындағы гемоглобиннің қалыпты деңгейден төмен түсуін білдіреді. Гемоглобин өкпеден алған оттегін ағзаның басқа бөліктеріне жеткізеді. Ал темір тапшылығы ағза жеткілікті мөлшерде темір қабылдамағанда немесе жинай алмағанда пайда болады. Темір – ағзаның қан түзу үшін қолданатын маңызды минералы. Сондықтан темір тапшылығы болған кезде жеткілікті мөлшерде гемоглобин өндірілмейді және қаanаздық дамиды. Балаларда ең жиі кездесетін қаanаздық түрі – темір тапшылығы анемиясы. Бұл жағдайда қандағы жасушалар кішірек (микроцитарлық) және түсі бозара түскен (гипохромды) болады, өйткені жеткілікті темір жоқ болғандықтан гемоглобин азайған. Балалардағы темір тапшылығы анемиясы егер емделмесе, мектептегі үлгерімге және физикалық дамуға кері әсерін тигізуі мүмкін.

Қаanаздық пен темір тапшылығының себептері қандай?

«Балаларда неліктен қаanаздық пайда болады?» деген сұрақтың ең жиі кездесетін жауабы – темірдің жеткіліксіз қабылдануы. Балалардағы қаanаздық пен темір тапшылығына әкелетін әртүрлі факторлар бар. Солардың басында құрамында темір жеткілікті емес тамақтану жатады. Балалардағы қаanаздық өсу кезеңіндегі темір қажеттілігін қанағаттандыра алмау салдарынан пайда болуы мүмкін. Балалардағы темір тапшылығының себептері арасында ерте қосымша тамаққа көшу және сиыр сүтін тым көп тұтыну орын алады. Мысалы, нәрестелік шақта 6-айдан кейін қосымша тағамдарға өткен кезде темірге бай тағамдардың жеткілікті берілмеуі, вегетариандық диета немесе асығыс жасалған салмақ тастау бағдарламалары темір тапшылығына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, кейде ішек сіңімсіздігін тудыратын аурулар (мысалы, целиакия, созылмалы диарея) немесе созылмалы инфекциялар темірдің сіңуін төмендетіп, тапшылыққа әкеледі. Жасөспірім кезеңіндегі жылдам өсу және әсіресе қыздарда басталатын етеккір қан кетулері темір жоғалтуды арттырады. Туылғанға дейін болса, мерзімінен бұрын босану, егіз/көпжылдық жүктілік немесе анасында ауыр қаanаздықтың болуы нәрестенің темір қорының жеткілікті түрде толуына кедергі келтіруі мүмкін. Осы себептердің бірі немесе бірнешеуі қатар келген жағдайда балалала темір тапшылығы анемиясы пайда болуы мүмкін.

Қаanаздық пен темір тапшылығының белгілері қандай?

Темір тапшылығы анемиясының белгілері баланың жасына және тапшылықтың ауырлығына қарай өзгереді. Балалардағы қаanаздық белгілері арасында әлсіздік, терінің бозаруы және тәбеттің болмауы жиі кездеседі. Жалпы алғанда қаanаздыққа байланысты байқалатын негізгі белгілер мыналар:

Үздіксіз әлсіздік және шаршағыштық: Бала бұрынғыға қарағанда тез шаршайды, ойнағысы келмейді.

Тері мен ауыздың бозаруы: Қолдарда, табанда, еріннің ішкі жағында және тырнақ түптерінде бозару байқалады. Бала әдеттегідей гүлденген емес, бозараңқы көрінеді.

Тәбеттің болмауы және салмақ қоспау: Темір тапшылығы тәбетті төмендетуі мүмкін; бала тамақтан бас тартуы, салмағы мен бойының өсуі баяулауы мүмкін.

Бас айналу, бас ауруы және жүрек қағуы: Қандағы оттегінің азаюына байланысты баланың басы ауыруы немесе тез шаршайтынын сезінуі мүмкін; кейде жүрек соғысы жиілейді (жүрек қағуы). Темір тапшылығының белгілері балаларда зейіннің шашырауы және бас айналу түрінде де көрініс береді.

Тыныс алудың тарылуы: Әсіресе кішкентай балаларда баспалдақпен шыққанда немесе ойын кезінде тынысы тарылуы байқалуы мүмкін.

Тері мен тырнақтағы өзгерістер: Тырнақтар тез сынғыш келеді, бетінде сызықтар пайда болуы мүмкін. Ерүндік шеттерінде сызаттар мен ауыз жаралары шығуы мүмкін.

Дәм сезу қабілетінің бұзылуы және пика: Бала тұз, мұз, топырақ немесе әктас сияқты тағамдық құндылығы жоқ заттарды жеуге кірісуі мүмкін (пика). Бұл жағдай темір тапшылығы кезінде кездесетін қызықты белгі болуы мүмкін.

Ашушаңдық және шоғырлану мәселелері: Темір тапшылығы балалардың ашуланшақ және мазасыз болуына, қысқа уақыттық зейінінің шашырауына әкелуі мүмкін. Мектепте сабаққа көңіл бөлуі қиындайды.

Әлсіздіктен туындаған ұйқы режимінің өзгеруі: Отбасылар балаларының бұрынғымен салыстырғанда ұйқы режимінің өзгергенін (ұйқысыздық немесе тым көп ұйықтау) байқауы мүмкін.

Дамудың кешеуілдеуі: Ұзақ уақытқа созылған тапшылық кезінде баланың физикалық және психикалық даму қарқыны баяулайды. Нәрестелер немесе кішкентай балалар уақытында отыру, жүру, сөйлеу сияқты дағдыларды игере алмауы немесе кері кетіп қалуы мүмкін.

Жиі ауыру: Ағзаның инфекциялармен күресетін темір тапшылығы иммундық жүйені әлсірететіндіктен, бала жиі-жиі ауырып қалуы мүмкін.

Қаanаздық пен темір тапшылығының диагнозы қалай қойылады?

Балада қаanаздық пен темір тапшылығын анықтау үшін алдымен дәрігер жан-жақты бағалау жүргізеді. «Балаларда қаanаздық қалай анықталады?» деген сұраққа жауап ретінде қан талдауларындағы төмен гемоглобин деңгейін мысал келтіруге болады. Дәрігер алдымен баланың тамақтану әдеттерін, өсу-даму қарқынын, ауру тарихын және отбасында тұқым қуалайтын қаanаздықтың бар-жоғы туралы ақпаратты сұрайды. Ең маңызды диагностикалық тест – бұл қан жалпы талдауы (гемограмма). Бұл тест арқылы эритроциттер саны, гемоглобин және гематокрит мәндері өлшенеді. Баланың жасы мен жынысына қарай анықталған гемоглобиннің төменгі шегінен төмен болуы қаanаздықты көрсетеді. Темір тапшылығына байланысты қаanаздық әдетте эритроциттер көлемінің (MCV) және гемоглобин концентрациясының (MCHC) төмендігімен (микроцитарлық, гипохромды сипатта) бірге жүреді. Қаanаздық анықталған балаларда оның қандай себеппен болғанын түсіну үшін темір деңгейі, ферритин (темір қоймалары), жалпы темірді байланыстыру қабілеті (TIBC) сияқты қан зерттеулері жасалады. Дәрігер қажет болған жағдайда темірдің сіңуін нашарлататын мәселеге (мысалы, целиакия ауруы, созылмалы қан кету) нұсқайтын зерттеулерді сұрай алады. Әсіресе диагноз қойылғаннан кейін темір қоспаларымен жазылмайтын немесе күмәнді жағдайларда гемоглобин электрофорезі (Жерорта теңізі анемиясы сияқты тұқым қуалайтын анемияларды ажыратпалы диагностикалау) немесе жасырын қан тесті (нәжістегі жасырын қан) сияқты қосымша тексерулер жасалуы мүмкін.

Қаanаздық пен темір тапшылығын емдеу қалай жүргізіледі?

Темір тапшылығы анемиясында емдеу негізінен жетіспейтін темірді орнына қою және қаanаздыққа әкелген себепті түзету болып табылады. Жалпы емдеу тәсілдері мыналар:

Темір қоспалары: Балалардағы темір тапшылығын емдеу үшін дәрігердің бақылауымен темір дәрілері қолданылады. Балалардағы темір тапшылығы дәрісі әдетте ауыз арқылы қабылданатын шәрбаттар немесе тамшылар түрінде болады.

Диетаны реттеу: Дәрі-дәрмекпен емдеумен қатар, балаға темірге бай тағамдарды беру өте маңызды. Қызыл ет, тауық еті, жұмыртқа, жасыл жапыrakты көкөністер, кептірілген бұршақ тұқымдастар (үрмебұршақ, жасымық, ноқат), кептірілген жемістер (мейіз, өрік) және темірмен байытылған дәнді дақылдар диетаға қосылуы тиіс. Бұл тағамдарды құрамында С дәрумені бар апельсин, мандарин, қызанақ сияқты өнімдермен бірге қабылдау темірдің сіңуін арттырады.

Емдеу барысында отбасы мен бала тұрақты бақылауда ұсталады, темір дәрілері уақытында қолданылады және тамақтану әдеттері түзеледі. Осының арқасында қысқа мерзімде қаanаздық жақсарып, бала қалыпты жағдайға оралады.

Жиі қойылатын сұрақтар

«Балалардағы қаanаздыққа не пайдалы?» деп таңғалатын ата-аналар үшін темірге бай тағамдар ұсынылады. Темір тапшылығы үшін ең тиімді шешім – темір қоспалары және темірге бай тағамдар. Дәрігердің ұсынысымен темір тамшысы немесе шәрбаты басталуы мүмкін. Диета ретінде қызыл ет (сиыр, қозы), тауық, балық, жұмыртқа сарысы сияқты жануар тектес өнімдер, шпинат, брокколи, руккола сияқты қою жасыл жапыrakты көкөністер; жасымық, үрмебұршақ, ноқат сияқты кептірілген бұршақ тұқымдастар ұсынылады. Мейіз, кептірілген өрік, бекмес (қайнатпа) сияқты кептірілген жемістер де темірді қамтиды. Бұл тағамдармен қатар мол С дәруменін (апельсин шырыны, мандарин, қызыл бұрыш сияқты) қабылдау темірдің сіңуін арттырады. Шәй мен кофе ішуге қажеттілік туындаған балаларға кейде рұқсат етілуі мүмкін, бірақ тамақпен бір уақытта тұтынылмауы маңызды, өйткені шай мен кофе темірдің сіңуін төмендетеді. Балаға темірді қамтитын тағамдар ұсынылуы тиіс. Негізгі тағамдар мыналар:

Қызыл ет (сиыр, қозы еті) және құс еті (тауық, күркетауық),

Балық түрлері (әсіресе майлы балықтар),

Жұмыртқа (әсіресе жұмыртқа сарысы темір көзі болып табылады),

Жасыл жапыrakты көкөністер (шпинат, ақжелкен, қымыздық, брокколи),

Кептірілген бұршақ тұқымдастар (жасымық, ноқат, ақ үрмебұршақ),

Жаңғақтар (әсіресе грек жаңғағы, орман жаңғағы, жержаңғақ) және кептірілген жемістер (мейіз, кептірілген өрік, кептірілген інжу),

Тұтас дәнді нан немесе ботқалар (кейбіреулері темірмен байытылған),

Бекмес (әсіресе жүзім немесе тұт бекмесі).

Бірінші қадам ретінде балалар дәрігеріне немесе отбасылық дәрігерге жүгіну керек. Дәрігер баланың шағымдарын, тамақтануын және дамуын бағалайды, қан талдауын сұрайды. Қан жалпы талдауы (гемограмма) арқылы қаanаздықтың бар-жоғы көрінеді; қосымша темір, ферритин сияқты тесттермен темір тапшылығы анықталады. Диагноз қойылғаннан кейін дәрігер тиісті мөлшерде темір қоспасын (тамшы, шәрбат немесе таблетка) ұсынады және тамақтану тәртібі туралы ақпарат береді. Отбасы темір дәрілерін дәрігер айтқандай жүйелі түрде беруі тиіс, қосымша қан талдаулары арқылы баланың көрсеткіштері қадағалануы қажет. Емдеу барысында көкөніс, жеміс және ет топтарындағы тағамдарды көбейту қажет. Шай, кофе сияқты сусындарды мүмкіндігінше азайту керек, әсіресе тамақпен бірге шай бермеу керек. Осы барлық шаралардың арқасында баланың темірге деген қажеттілігі қанағаттандырылып, қан көрсеткіштері қалыпты жағдайға оралады. Балалардағы темір тапшылығының белгілері арасында тез шаршау, тырнақтардың сынуы және мазасыздық атап өтілуі мүмкін. Емделмеген немесе ұзақ уақыт бойы байқалмаған темір тапшылығы балалала әртүрлі мәселелерге әкеледі. Бала қалыпты жағдайдан баяу өседі, бой мен салмақ өсуі артта қалуы мүмкін. Психикалық дамуда да кешеуілдеу орын алуы мүмкін. Темір тапшылығы ми функцияларына әсер етіп, зейіннің шашырауына және оқудың қиындауына әкеледі. Сыныптағы үлгерім төмендеуі, мектептегі көрсеткіштер кері кетуі мүмкін. Жалғасып жатқан темір тапшылығы баланың үнемі шаршаңқы сезінуіне әкеледі. Ойнауға деген ынтасы азаяды, жаттығу немесе қозғалысты талап ететін іс-шараларға қатысқысы келмеуі мүмкін. Темір тапшылығы инфекцияларға қарсы тұру қабілетін төмендетуі мүмкін. Бұл жағдайда бала жиі тұмауға немесе басқа инфекцияларға шалдығуы мүмкін. Темір тапшылығы қауіпті салдарға әкелуі мүмкін. Жеңіл тапшылықтар қысқа мерзімде қалпына келтірілуі мүмкін, бірақ егер емделмесе, ауыр қаanаздық пайда болады. Бұл жағдайда баланың ағзасы оттегін тасымалдай алмайтындықтан, әлсіздік, тыныс алудың тарылуы және жүрек қағуы байқалады. Тым төмен темір деңгейі жүрек бұлшықетінің зақымдануына, тіпті сирек жағдайларда жүрек жеткіліксіздігінің дамуына әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, емделмеген анемия ұзақ мерзімді перспективада баланың физикалық және психикалық дамуына теріс әсерін тигізеді. Екінші жағынан, темір тапшылығы дұрыс тәсілмен емделгенде қауіп жойылады. Дәрігердің бақылауымен темір қоспасы мен тамақтану тәртібі арқылы көптеген балалар бірнеше айдың ішінде қалыпты жағдайға келеді. Темір тапшылығы балалала ми функцияларын баяулатуы мүмкін, бұл оқу қабілеті мен зейіннің ұзақтығының азаюына әкеледі. Балалардағы темір тапшылығы дамудың кешеуілдеуіне және оқудың қиындауына әкелуі мүмкін. Бұл жағдай, егер қаanаздық емделмесе, ұзақ мерзімді кезеңде мектептегі жетістікке кері әсерін тигізуі мүмкін. Темір тапшылығы анемиясы бар балалар әдетте тез ашуланады, мазасыз болады және жиі көңілсіз болуы мүмкін. Сондықтан балаңызда шамадан тыс ашушаңдық пен әлсіздік байқалса, қаanаздық тесттерін жасату жақсы идея болуы мүмкін. Тиісті емдеу арқылы бұл ашушаңдық пен зейінсіздік шағымдары жақсарады. Балаларда темір тапшылығы диагнозын қойған кезде қан тесттерінің қалыпты мәндерімен салыстыру жас топтарына сәйкес жүргізіледі. Бұл гемоглобин шектерінен төмен мәндер жасқа сәйкес анемия бар дегенді білдіреді. Қандағы басқа темірді өлшеу түрі – сарысулық темір деңгейі болып табылады. Бағалау зертхананың референттік диапазонына сәйкес жүзеге асырылады. Шап саңырауқұлағы қайталануы мүмкін, ыңғайсыз белгілерге әкелетін, жұқпалы және созылмалы сипат алуы мүмкін жағдай болып табылады. Сондықтан бұл үйде емдеу арқылы толығымен кетпеуі мүмкін, бірақ үйде күтім жасау әдістерімен емдеуге қолдау көрсетуге болады. Шап аймағын антибактериалды сабынмен жуу және мұқият құрғату, шап саңырауқұлағы үшін ұнтақ қолдану, кең іш киім мен шалбар таңдау, синтетикалық материалдан жасалған киімдерді кимеу, зеңге қарсы және ауырсынуды басатын кремдерді қолдану емдеу үрдісін жылдамдатуы мүмкін. Шап саңырауқұлағы үшін дерматология бөлімінің мамандарына жүгініңіз. Дерматологтар нақты диагноз қою үшін кейбір бағалаулар жүргізе алады, емдеу нұсқалары анықталуы мүмкін.

Балаңызда қаanаздық немесе темір тапшылығы белгілерін байқаған кезде уақыт жоғалтпастан мамандандырылған Бала денсаулығы және аурулары бөліміне жүгініңіз. Ерте диагноз және дұрыс ем арқылы балаңыздың салауатты дамуын қолдаңыз.