Анафилаксия дегеніміз не? Белгілері, себептері және емдеу жолдары

Анафилаксия

Анафилаксия – көбінесе жеңіл басталып, бірақ минуттар ішінде күрделі жағдайға айналатын, иммундік жүйенің тым қатты реакциясымен пайда болатын төтенше жағдай. Қоғамда бұл көбінесе ауыр аллергиялық реакция ретінде сипатталса да, анафилаксияны қарапайым аллергиямен шатастыруға болмайды, оның медициналық тұрғыдан өзіндік ерекшеліктері бар критикалық жағдай. Анафилаксия дәрежелері терінің жеңіл көріністерінен бастап өмірге қауіп төндіретін көп ағзалық зақымдануға дейін әртүрлі болуы мүмкін. Кейде бір қасық жержаңғақ майы, кейде араның шағуы немесе дәрі-дәрмектің бір дозасы бұл процесті қоздыруы мүмкін. Әсіресе бұрын осындай реакцияларды бастан өткерген адамдарда қайталану қаупі жоғары болғандықтан, бұл жағдайды тани білу және қажетті сақтық шараларын қолдану өмірлік маңызға ие.

Анафилаксия дегеніміз не?

Анафилаксия – иммундік жүйенің белгілі бір затқа қарсы шектен тыс және кенеттен реакция беруі салдарынан пайда болатын, өмірге қауіп төндіретін ауыр аллергиялық реакция. Әрбір адамның иммундік жүйесі өзінше сезімтал келеді. Кейбір адам гүл тозаңына түшкірсе, басқа біреуі араның шағуына қарсы күшті реакция береді. Алайда анафилаксия кезінде жағдай біршама күрделірек болады. Ағза қауіп ретінде қабылдайтын затқа қарсы күрес ашады. Бұл реакция әдетте секундтар немесе минуттар ішінде дамиды. Белгілер тез пайда болады және егер уақытылы көмек көрсетілмесе, тыныс алудың тоқтауына, естен тануға, тіпті өлімге әкелуі мүмкін. Сондықтан анафилаксия жай ғана аллергиялық реакция емес. Анафилаксия кезінде адреналин мүмкіндігінше ертерек бұлшықет ішіне енгізіліп, науқас бақылауға алынуы тиіс.

Анафилаксия белгілері қандай?

Анафилаксия – ағзаның аллергенге қарсы берген реакциясы өте жылдам әрі өте күшті түрде көрінетін ауыр жағдай. Сондықтан белгілер бірнеше жүйеге бір уақытта әсер етіп, әдетте бірнеше минут ішінде байқала бастайды. Белгілер көбінесе теріде басталып, бірақ тез арада тыныс алу және қанайналым жүйесіне таралатын сипатқа ие. Кейде алғашқы белгі тек ауыздағы шымырлау сезімі болуы мүмкін, ал кейде адам тыныс ала алмай жатқанын түсініп, паникаға түседі. Анафилаксияға тән ерекшелік – бұл белгілердің өте қысқа уақытта күшейіп, өмірге қауіп төндіруі. Сондықтан тіпті жеңіл болып көрінетін белгінің өзі де маңызды қабылдануы тиіс және әсіресе бұрын аллергиялық реакцияны бастан кешірген адамдарда елемеушілікке жол бермеу керек. Ағза бөтен затты қауіп ретінде қабылдағанда иммундік жүйені іске қосады. Алайда анафилаксияда бұл реакция бақылаусыз жағдайға айналады. Теріде қызару, қышыну және бөртпе жиі байқалғанымен, әрқашан бұл белгілер бола бермейді. Тыныс алу жолдарының тарылуы, тамақтың ісіну сезімі, тыныс алудың қиындауы, дауыстың сырылдауы немесе ысқырық секілді тыныс алудың бұзылуы ең қорқынышты белгілердің қатарына жатады. Жүрек соғу жиілігінің артуы, қан қысымының төмендеуі, бас айналу және естен тану сияқты қанайналым жүйесіне әсер ететін белгілер де қосылуы мүмкін. Жүрек айну, құсу, іштің ауыруы және диарея сияқты асқазан-ішек жолдарының шағымдары да уақыт өте келе бұл көріністерді толықтыруы мүмкін. Кейбір науқастарда белгілер соншалықты жылдам дамиды, тіпті естен тану минуттар ішінде орын алуы мүмкін.

Анафилаксия неден туындайды?

Анафилаксия – аллергияға негізделген иммундік жүйенің реакциясы және ол көбінесе бұрын сезімталдық қалыптасқан заттарға қарсы дамиды. Анафилаксия иммундік жүйенің зиянсыз болуы тиіс затты қауіп ретінде қабылдап, шектен тыс реакция көрсетуі нәтижесінде пайда болады. Бұл асыра сілтенген қорғаныс механизмі ағзада гистамин сияқты күшті химиялық заттардың бөлінуіне әкеледі. Бұл заттар қан тамырларының кеңеюіне, қан қысымының төмендеуіне және тыныс алу жолдарының тарылуына әкеп соқтырады. Нәтижесінде пайда болған жағдай жай ғана аллергиялық жауап емес, бүкіл ағзаға әсер ететін жүйелік дағдарыс күйіне айналады. Анафилаксияның ең жиі кездесетін қоздырғыштарына кейбір тағамдар, дәрі-дәрмектер және жәндіктердің шағуы жатады. Жержаңғақ, орман жаңғағы, сүт, жұмыртқа, теңіз өнімдері сияқты тағамдарға байланысты анафилаксия балаларда жиі кездессе, ересектерде антибиотиктер, ауырсынуды басатын дәрілер және бұлшықет босаңсытқыштар алдыңғы қатарға шығады. Ара, балраға секілді жәндіктердің шағуы да жылдам басталатын анафилактикалық реакцияларды тудыруы мүмкін. Сонымен қатар латекс сияқты кейбір заттар বা сирек жағдайларда дене шынықтырудан кейін ағзада пайда болатын реакциялар да бұл көріністі қоздыруы мүмкін. Кейде анафилаксия адам бұрын ешқандай реакция бермеген затқа қарсы да пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай диагноз қоюды тіпті қиындата түседі.

Анафилаксияға қалай диагноз қойылады?

Анафилаксия диагнозы клиникалық белгілерге сүйене отырып жылдам қойылуы тиіс және уақыт жоғалтпастан көмек көрсетілуі қажет. Анафилаксияны анықтау критерийлері әдетте науқастың бастан кешкен белгілері мен оқиғаның даму бағыты арқылы, яғни клиникалық бақылауға сүйене отырып қойылады. Өйткені бұл жағдай соншалықты жылдам дамиды, зертханалық зерттеу нәтижелерін күтуге уақыт болмауы мүмкін. Мысалы, адам аллерген екені белгілі затпен жанасқаннан кейін бірнеше минут өткен соң тыныс алуда қиналса, денесінде жаппай қызарулар пайда болса және қан қысымы төмендесе, бұл жағдайды анафилаксия ретінде бағалау қажет. Диагностикадағы ең маңызды факторлардың бірі – түрлі ағза жүйелерінің бір мезгілде зақымдануы. Тері, тыныс алу, қанайналым немесе асқазан-ішек жүйесі сияқты жүйелер бір уақытта зақымдануы мүмкін. Шұғыл көмек көрсетілгеннен кейін оқиғаның себебін егжей-тегжейлі түсіну үшін кейбір сынақтар жасалуы мүмкін. Солардың бірі – сарысулық триптаза тесті. Бұл тест анафилаксия кезінде ағзада бөлінетін химиялық заттардың деңгейін өлшейді және әдетте оқиғадан кейінгі бірнеше сағат ішінде жасалады. Сонымен қатар адамның қай затқа сезімтал екенін түсіну үшін аллергиялық тері сынақтары немесе қан анализдері арқылы IgE антиденелерінің деңгейі тексерілуі мүмкін. Бұл сынақтарды әдетте аллерголог дәрігерлер науқастың жағдайы тұрақталғаннан кейін жоспарлайды.

Анафилаксия қалай емделеді?

Анафилаксияны емдеу жылдам әрекет етуді талап ететін күрделі шұғыл көмек тәсілі болып табылады. Бұл реакция басталғанда уақытпен жарыс жүреді. Анафилаксияны емдеу схемасы адреналин, антигистаминдік препараттар, сұйықтық қолдауы және қажет болған жағдайда кортикостероидтарды қамтиды. Әрбір минут, тіпті әрбір секунд маңызды. Сондықтан емнің алғашқы және ең маңызды қадамы – адреналинді (эпинефринді) инъекция түрінде егу. Адреналин ағзаның шамадан тыс берген реакцияларын тез басып, тыныс алу жолдарын ашады, қан қысымын реттеуге көмектеседі және өмірлік маңызды ағзаларға баратын қан ағымын сақтайды. Препарат әдетте санның сыртқы бөлігіне, бұлшықет ішіне енгізіледі және мүмкіндігінше кешіктірілмей жасалуы тиіс. Адреналин – анафилаксияны бақылауға ала алатын жалғыз дәрі. Сондықтан уақыт жоғалтпастан қолданылуы өмірлік маңызға ие. Адреналин енгізілгеннен кейін науқасты ешқашан жалғыз қалдыруға болмайды, дереу шұғыл медициналық көмек қызметіне хабарласу қажет. Адреналинге қарамастан белгілер жалғасса, адреналиннің екінші дозасы қолданылуы мүмкін. Оқиға орнына келген жедел жәрдем қызметкерлері оттегімен қамтамасыз етеді, тамыр жолын ашып сұйықтық терапиясын бастайды және қажет деп тапса, антигистаминдік немесе кортикостероид сияқты демеуші дәрілерді қолданады. Алайда бұлар ешқашан адреналиннің орнын баса алмайды, тек толықтырушы сипатқа ие. Науқастың жағдайы тұрақталғаннан кейін, әдетте ауруханада бірнеше сағат немесе кейбір жағдайларда 24 сағатқа дейін бақылауда ұсталуы қажет болуы мүмкін. Мұның себебі – кейбір науқастарда алғашқы белгілер жақсарғаннан кейін бифазикалық реакция деп аталатын екінші анафилактикалық ұстаманың пайда болуы мүмкін. Бұл бақылау процесі ықтимал қайталануларға қарсы алдын алу тұрғысынан өте маңызды. Анафилаксияны емдеу тек сол сәттегі жағдайды бақылауға алумен шектелмейді. Оқиғадан кейін де науқасқа түсіндіру жұмыстары жүргізіліп, аллерголог дәрігерге жіберілуі тиіс. Аллергеннің не екені анықталуы, науқастың бұл заттан қалай қорғану керектігін үйренуі және өзімен бірге адреналин автоинъекторын алып жүруді әдетке айналдыруы қажет. Өйткені анафилаксия қайталануы мүмкін және адам бұл жағдаймен өмір сүруді үйренуі тиіс. Ең жақсы ем – келесі ұстаманың алдын алу.

Анафилаксияға күдік тудыратын кез келген белгі байқалғанда кідіріс жасамай шұғыл медициналық көмекке жүгіну қажет. Әсіресе аллергенмен белгілі бір жанасудан кейін бірден пайда болатын мұндай шағымдар жылдам әрі дұрыс көмек көрсету арқылы бақылауға алынуы мүмкін.

Жиі қойылатын сұрақтар

Анафилаксия көбінесе аллергенмен жанасқаннан кейінгі алғашқы бірнеше минут ішінде дамиды. Бұл процестің жылдам болуы емдеуді кешіктірмей бастау керектігін көрсетеді. Жағдайлардың көпшілігінде белгілер 5 пен 30 минут аралығында пайда болады. Сирек жағдайларда анафилактикалық белгілер 1-2 сағаттан кейін дамуы мүмкін. Бұл кеш басталатын форма әсіресе кейбір тағамдарға немесе дәрі-дәрмектерге байланысты дамитын реакцияларда кездеседі. Сонымен қатар бір рет басылған симптомдардың бірнеше сағаттан кейін қайта басталуы мүмкін. Мұны бифазикалық анафилаксия деп атайды. Сондықтан белгілер жеңілдесе де, адам біршама уақыт медициналық бақылауда болуы тиіс. Анафилаксияға ең жиі себеп болатын аллергендер жасына және өмір салтына байланысты өзгеруі мүмкін. Балаларда анафилаксияның себептері арасында көбінесе сүт, жұмыртқа, жержаңғақ және басқа да жаңғақ түрлері сияқты тағамдар алдыңғы қатарға шығады. Ал ересектерде теңіз өнімдері, антибиотиктер (әсіресе пенициллин), ауырсынуды басатын дәрілер және бұлшықет босаңсытқыштар сияқты дәрілер жиі қоздырғыш болады. Жәндіктердің шағуы да, әсіресе ашық ауада уақыт өткізетін адамдарда ауыр анафилаксияның себебі болуы мүмкін. Одан басқа латекс (табиغي каучук) өнімдері немесе сирек жағдайда дене шынықтырудан кейін пайда болатын арнайы типтегі аллергиялар да бұл көріністі бастауы мүмкін. Әрбір анафилаксия – аллергиялық реакция, бірақ әрбір аллергиялық реакция анафилаксия бола бермейді. Аллергиялық реакциялар көбінесе жеңіл белгілермен шектеледі. Терідегі жеңіл қызару, мұрынның ағуы, қышыну сияқты жағдайлармен көрінуі мүмкін. Ал анафилаксия әлдеқайда ауыр болып, бірнеше жүйеге (тыныс алу, қанайналым, тері, асқазан-ішек) бірдей әсер етеді. Анафилаксия тыныс алу жеткіліксіздігі, қан қысымының төмендеуі және естен тану сияқты өмірге қауіп төндіретін салдарға әкелетіндіктен, қарапайым аллергиялық белгілермен шатастырылмауы тиіс. Анафилаксияны бастан өткерген адам сол немесе ұқсас аллергенге қайта ұшыраған жағдайда қайтадан анафилаксияға ұшырауы мүмкін. Оның үстіне, екінші реакция кейде жеңілірек болуы мүмкін, ал кейде әлдеқайда ауыр өтуі мүмкін. Сондықтан бір рет анафилаксияны бастан кешірген адамдардың өз өмір салтын осыған сәйкес реттеуі өте маңызды. Аллергенмен жанаспау, тұрақты дәрігердің бақылауында болу, адреналин автоинъекторын алып жүру және айналасындағыларды хабардар ету қайталанудың алдын алуда критикалық рөл атқарады. Анафилаксияға күдік болса, уақыт жоғалтпастан алғашқы көмек көрсетілуі тиіс. Егер тыныс алуы қиындаса, отырған қалыпта қалуына рұқсат етілуі керек. Егер адамның қасында адреналин автоинъекторы болса, ең қысқа мерзімде қолданылуы тиіс. Содан кейін 112 шұғыл медициналық көмек қызметі хабарланып, жағдай анық түсіндірілуі тиіс. Адам ешқашан жалғыз қалдырылмауы тиіс, оның есі мен тыныс алуы қадағалануы қажет. Анафилаксия кезінде адреналин дозасы (автоинъектор) көбінесе санның сыртқы бөлігіне бұлшықет ішіне енгізіледі. Киімнің үстінен де қолдануға болады. Өйткені құрылғы осы құрылымға сай жасалған. Инъекция жасалғаннан кейін ине бірнеше секунд орнында ұсталуы тиіс, содан кейін құрылғы қауіпсіз түрде шығарылуы керек. Инъекциядан кейін құрылғының инесіз ұшында түсті көрсеткіштің өзгеруі болғаны не болмағаны тексеріліп, дұрыс қолданылғаны не қолданылмағаны түсініледі. Пайдалануға оңай бұл құрылғылар әсіресе қауіп тобындағы адамдар үшін өмірлік маңызға ие. Егер көмек көрсетілмесе, анафилаксия өлімге әкелуі мүмкін. Анафилаксия бірнеше минут ішінде тыныс алудың тоқтауына, қанайналым жеткіліксіздігіне және естен тануға әкеп соқтыруы мүмкін. Алайда бұл жағдай дұрыс басқарылған жағдайда толықтай бақылауға алынуы мүмкін. Анафилаксияның өлімге әкелуі оның кеш танылуынан немесе емнің кешігуінен туындайды. Сондықтан әрбір адам, әсіресе аллергия тарихы барлар белгілерді тани білуді және алғашқы көмек қадамдарын білуді үйренуі тиіс. Шұғыл жағдайларда диагноз негізінен науқастың шағымдары мен физикалық қарап-тексеру арқылы қойылады. Алайда оқиғадан кейін себебін анықтау және қайталануының алдын алу мақсатында кейбір сынақтар жасалуы мүмкін. Сонымен қатар аллергиялық тері сынақтары (prick тест) және қан анализдері арқылы арнайы IgE деңгейлері зерттеліп, қай аллергенге қарсы сезімталдық бар екені анықталады. Бұл сынақтар әдетте аллерголог дәрігердің қатысуымен жоспарланады. Ең тиімді сақтық шарасы – анафилаксияға себеп болатын аллергеннен толықтай аулақ болу. Сондықтан алғашқы қадам – жауапты заттың не екенін нақты анықтау. Тағамдардың затбелгілерін мұқият оқу қажет, дәрі қабылдамас бұрын міндетті түрде дәрігерге аллергия тарихы туралы айту керек. Сонымен қатар қауіп тобындағы адамдар әрқашан өздерімен бірге адреналин автоинъекторын алып жүруі тиіс. Адреналиннің анафилаксия дозасы балаларда өзгеруі мүмкін болғандықтан, оны ата-аналары қатаң бақылауда ұстауы қажет. Қажет болса, мектеп, жұмыс орны сияқты орталарда айналасындағыларға бұл жағдай туралы ақпарат берілуі керек, тіпті негізгі алғашқы көмек туралы білім бөлісілуі қажет. Жеке адамға арналған аллергия білезіктері мен шұғыл жағдай карталары да аса пайдалы сақтық шараларының қатарына жатады. Анафилаксия қаупі бар адамдар міндетті түрде өздерімен бірге адреналин автоинъекторын ұстауға тиіс. Онымен қоса, сыртында аллергиялық науқас екені анық жазылған білезік немесе шұғыл жағдай картасы медицина қызметкерлерінің жылдам көмек көрсетуін жеңілдетеді. Сондай-ақ аллерген заттардың тізімі, шұғыл жағдайда хабарласатын адамдардың байланыс деректері және егер бар болса, дәрігердің анықтамасы да бірге жүруі тиіс. Мұндай дайындықтар ықтимал ұстама кезінде науқасқа да, айналасындағыларға да уақыт ұтып береді.

Анафилаксия – өмірге қауіп төндіретін шұғыл жағдай және дұрыс уақытта көрсетілген көмек өмірді сақтап қалады.

Егер сізде аллергия тарихы болса, бұрын ауыр аллергиялық реакцияны бастан кешірсеңіз немесе балаңыз қауіп тобында болса, ерте диагностика және қорғану жоспары үшін біздің маман дәрігерлерімізге жүгіне аласыз.

Қабылдауға жазылу және толық ақпарат алу үшін хабарласа аласыз.