ემბრიონის გენეტიკური ტესტი: რა არის და რატომ ტარდება?

ემბრიონში გენეტიკური ტესტი, განსაკუთრებით ასაკოვანი ქალებისთვის, მნიშვნელოვანი გამოსავლის მეთოდია. რატომ კეთდება ემბრიონის გენეტიკური ტესტი, როგორ ტარდება და ვის ეძლევა რეკომენდაცია? ამ სტატიაში იპოვით ყველაფერს, რაც ემბრიონის გენეტიკური ტესტის შესახებ უნდა იცოდეთ.

ემბრიონში გენეტიკური ტესტი რა არის?

ემბრიონის გენეტიკური ტესტის განმარტება

ინ ვიტრო განაყოფიერებით მიღებული ემბრიონების გენეტიკურ კვლევას პრეიმპლანტაციური გენეტიკური დიაგნოზი ეწოდება. ემბრიონში გენეტიკური ტესტი საშვილოსნოში გადატანამდე აფასებს ემბრიონების ქრომოსომულ სტრუქტურას, რაოდენობას და გენებს.

ტესტის პროცესში 5-ე დღემდე განვითარებულ, საკმარისად მომწიფებულ ემბრიონებიდან ბიოფსიის მეთოდით 5-10 უჯრედი იღებენ. აღებული უჯრედები გენეტიკურად ფასდება და ჯანმრთელი ემბრიონები განისაზღვრება. ამ გზით შესაძლებელია მხოლოდ გენეტიკურად ნორმალური ემბრიონების გადატანა.

ემბრიონის გენეტიკური ტესტის სხვა სახელებია PGD (პრეიმპლანტაციური გენეტიკური დიაგნოზი) და PGT.

მისი როლი ინ ვიტრო განაყოფიერებაში

ინ ვიტრო განაყოფიერების წარუმატებლობების ყველაზე ხშირი მიზეზი ემბრიონის გენეტიკაში არსებული ანომალიებია. როდესაც ემბრიონების გენეტიკური ანალიზი ტარდება და გენეტიკურად ნორმალური ემბრიონები გადადის, ორსულობის შანსი იზრდება.

ტესტისთვის საჭირო პირობები

ემბრიონის გენეტიკური ტესტი ყველა წყვილს რუტინულად არ უტარდება. ის კეთდება იმ წყვილებისთვის, რომლებიც გარკვეულ კრიტერიუმებს აკმაყოფილებენ. ინ ვიტრო განაყოფიერების დაწყებამდე გენეტიკური კონსულტაცია დაგეხმარებათ სწორი გეგმის შედგენაში.

35 წელზე უფროსი ასაკის მომავალი დედები იმ ადამიანებს შორის არიან, ვისაც ტესტის ჩატარება სჭირდებათ. მემკვიდრეობითი დაავადების მქონე დედისა და მამის კანდიდატები, ასევე განმეორებითი მუცლის მოშლის მქონე დედები ამ ჯგუფში შედიან. კვერცხუჯრედებში ანომალიების მქონე მომავალი დედებისთვის და სპერმატოზოიდებში ანომალიების მქონე მომავალი მამებისთვისაც ემბრიონის გადატანამდე PGT ტესტი რეკომენდებულია.

თუ მეუღლეებიდან ერთ-ერთს ცნობილი გენეტიკური პრობლემა აქვს, ემბრიონებს გენეტიკური ანალიზი უნდა ჩაუტარდეს. ის ასევე შეიძლება გამოყენებულ იქნას ინ ვიტრო განაყოფიერების განმეორებითი წარუმატებლობისა და ორსულობის განმეორებითი დანაკარგების მქონე წყვილებში.

ინ ვიტრო განაყოფიერების დაწყებამდე წყვილები აუცილებლად დეტალურად უნდა შეფასდნენ და უნაყოფობის მიზეზი უნდა დადგინდეს. ამის მიხედვით უნდა იყოს რეკომენდებული გენეტიკური სკრინინგი.

ემბრიონის გენეტიკური ტესტის სახეები

PGT-A (პრეიმპლანტაციური გენეტიკური სკრინინგი)

PGT-A ტესტი ტარდება ემბრიონებში ქრომოსომების რაოდენობრივი დარღვევების გამოსავლენად. გენეტიკურად ნორმალურ წყვილშიც კი ემბრიონში შეიძლება სპონტანურად განვითარდეს ქრომოსომული ანომალიები. ტესტის მიზანია ამ ანომალიების აღმოჩენა.

ჯანმრთელ ემბრიონს 23 წყვილი ქრომოსომა აქვს. ქრომოსომული წყვილებიდან ერთი დედისგან მოდის, მეორე — მამისგან. უჯრედის გაყოფის ან განაყოფიერების დროს წარმოქმნილი პრობლემები ასევე შეიძლება გახდეს ემბრიონში რიცხვობრივი ქრომოსომული დარღვევების მიზეზი.

ქრომოსომების რაოდენობის ნაკლებობის ან სიჭარბის მქონე ემბრიონებს ანეუპლოიდური ემბრიონები ეწოდება.

დედის ასაკის მატებასთან ერთად ემბრიონებში ანეუპლოიდიის სიხშირე მნიშვნელოვნად იზრდება. 25 წლის ქალში ანეუპლოიდიის სიხშირე 15-20%-ია, ხოლო 40 წლის ასაკში ეს მაჩვენებელი 60-70%-ს აღწევს.

PGT-A განსაკუთრებით რეკომენდებულია შემდეგ შემთხვევებში: 35 წელს გადაცილებული ქალები, განმეორებითი ორსულობის დანაკარგის მქონე შემთხვევები, განმეორებითი ინ ვიტრო განაყოფიერების წარუმატებლობის მქონე წყვილები და ქრომოსომული ბალანსირებული მატარებლობის მქონე პირები.

ტესტის სიზუსტე 98%-ია. რადგან შეიძლება დაფიქსირდეს ცრუ-დადებითი ან ცრუ-უარყოფითი შედეგი, PGT-A-ს შედეგების დასადასტურებლად პრენატალური დიაგნოსტიკური ტესტი რეკომენდებულია.

PGT-M (პრეიმპლანტაციური გენეტიკური დიაგნოზი)

PGT-M გამოიყენება იმ წყვილებში, სადაც მშობელთაგან ერთს ან ორივეს აქვს მემკვიდრეობითი გენეტიკური დარღვევა. ამ ტესტის მიზანია იმ ჯანმრთელი ემბრიონის გამოვლენა, რომელსაც გენეტიკური დარღვევა არ აქვს.

PGT-M ზოგადი სკრინინგული ტესტი არ არის. ის მხოლოდ ოჯახში არსებულ დაავადებასთან დაკავშირებული გენის არსებობას იკვლევს.

PGT-M-ისთვის პირველ რიგში დეტალურად იგეგმება დაავადების გამომწვევი მუტაციის მატარებელი გენის მონაკვეთი. განისაზღვრება მუტაციის არე და მისი მიმდებარე უბანი. ემბრიონებიდან აღებული ბიოფსიის ნიმუშების დნმ-ის გამრავლება ხორციელდება. ჯანმრთელი ემბრიონის მოძიება ხდება.

ორი ტესტის ტიპს შორის განსხვავებები

PGT-A და PGT-M სხვადასხვა მიზანს ემსახურება. PGT-A ქრომოსომულ ანომალიებს სკრინინგს უტარებს, ხოლო PGT-M მემკვიდრეობითი გენეტიკური დაავადებების თავიდან აცილებაზეა მიმართული.

PGT-A მშობლებთან გენეტიკური პრობლემის გარეშე ქრომოსომების რაოდენობრივ დარღვევებს ადგენს. ის რეკომენდებულია განმეორებითი მუცლის მოშლის, ინ ვიტრო განაყოფიერების განმეორებითი წარუმატებლობის ან ასაკოვანი დედის შემთხვევებში.

ხოლო PGT-M იკვლევს, აქვს თუ არა ემბრიონს დედის ან მამისთვის ცნობადი გენეტიკური ანომალია. ტესტი ტარდება მაშინ, როდესაც გენეტიკური დაავადების მქონე ბავშვი არსებობს ან წყვილი ერთი და იმავე გენეტიკური დაავადების მატარებელია.

ამგვარად, PGT-A ზოგად სკრინინგს ატარებს, ხოლო PGT-M მიზნობრივ ანალიზს. ორივე ტესტი ერთი და იმავე ბიოფსიის პროცესს გადის, თუმცა ლაბორატორიული ანალიზები განსხვავებულია.

ემბრიონის გენეტიკური ტესტი რატომ კეთდება?

დედის ასაკის მატებასთან ერთად ემბრიონის ხარისხი

ქალის ასაკის მატებასთან ერთად კვერცხუჯრედებში დნმ-ის შეცდომები გროვდება. წლების განმავლობაში კვერცხუჯრედები გენეტიკურ შეცდომებს აგროვებს, რის გამოც ანორმალური ემბრიონის განვითარების რისკი იზრდება. ოციან წლებში ქალების ემბრიონების 70% ეუპლოიდურია, ხოლო 40 წლის ასაკში ეუპლოიდური ემბრიონის წილი 25%-მდე ეცემა.

35 წლის შემდეგ ბუნებრივი გზით დაორსულების შანსის შემცირება, უნაყოფობის სიხშირის ზრდა და ანეუპლოიდიის მატება განპირობებულია ქალის ასაკის ზრდასთან ერთად კვერცხუჯრედის ხარისხის დაქვეითებით. ამიტომ 35 წელს გადაცილებული ქალები PGT-A-ს კანდიდატები არიან.

ხანდაზმულ ასაკში შექმნილი ემბრიონების დიდ ნაწილში გენეტიკური ანომალია შეიძლება იყოს. განსაკუთრებით 40 წელს გადაცილებულ ქალებში ემბრიონის გენეტიკური სკრინინგი რეკომენდებულია. გარეგნულად კარგად გამოჩენილ ემბრიონსაც კი შეიძლება ქრომოსომული ანომალია ჰქონდეს და ამ შემთხვევაში იმპლანტაცია არ მოხდება ან ადრეული მუცლის მოშლა განვითარდება.

ორსულობის განმეორებითი დანაკარგების პრევენცია

განმეორებითი ორსულობის დანაკარგი ნიშნავს 20 კვირამდე 3 ან მეტ ორსულობის დანაკარგს. ის ხშირად ვლინდება ორსულობის 12-ე კვირამდე და უმეტესობის მიზეზი ემბრიონში ანეუპლოიდია.

გადატანასთან ერთად ინ ვიტრო განაყოფიერებით მიმდინარე ორსულობის შანსი მნიშვნელოვნად იზრდება და მუცლის მოშლის რისკიც მნიშვნელოვნად მცირდება.

მემკვიდრეობითი დაავადებების გამოვლენა

მშობელთაგან ერთს ან ორივეს მემკვიდრეობითი გენეტიკური დარღვევა აქვს, გენეტიკურად ამ დარღვევის არმქონე ჯანმრთელი ემბრიონის დადგენა PGT-M-ის მიზანია. PGT-M ზოგადი სკრინინგული ტესტი არ არის და ემბრიონში მხოლოდ ოჯახში არსებულ დაავადებასთან დაკავშირებული გენის არსებობას იკვლევს.

თუ წყვილებიდან ერთ-ერთს ცნობილი გენეტიკური პრობლემა აქვს, ემბრიონებს გენეტიკური ანალიზი უნდა ჩაუტარდეს. რადგან ბავშვის გენეტიკური საფუძველი დედისა და მამისგან მოდის, თუ პრობლემა ერთ-ერთ მშობელს აქვს, ის შეიძლება ბავშვზეც გადავიდეს.

ჯანმრთელი ორსულობის შანსის გაზრდა

თეორიულად და გენეტიკურად ნორმალური ემბრიონის გადატანა მოსალოდნელია, რომ შეამცირებს ორსულობის დაკარგვისა და ამასთან დაკავშირებული გართულებების რისკს და გაზრდის ჯანმრთელად მიმდინარე ორსულობის შანსს.

აშშ-ში ჩატარებული ფართომასშტაბიანი კვლევის მიხედვით, გენეტიკური სკრინინგით ჩატარებული ინ ვიტრო განაყოფიერებისას წარმატების მაჩვენებელი დაახლოებით 65%, ხოლო ჯანმრთელი ბავშვის დაბადების მაჩვენებელი დაახლოებით 55% იყო.

ქრომოსომულად ნორმალური ემბრიონის გადატანა, განსაკუთრებით ასაკოვან ჯგუფში, დადებითად მოქმედებს კლინიკური ორსულობის მაჩვენებლებზე. გენეტიკურად ანომალური ემბრიონების გამორიცხვამ შესაძლოა ადრეული ორსულობის დანაკარგების სიხშირე შეამციროს.

ემბრიონის გენეტიკური ტესტი როგორ კეთდება?

ბიოფსიის პროცესი და დროის შერჩევა

ინ ვიტრო განაყოფიერების პროცესში ლაბორატორიულ გარემოში განაყოფიერებული ემბრიონები 5-ე ან 6-ე დღემდე კონტროლდება. ამ პროცესში ბლასტოცისტის სტადიამდე მიღწეულ ემბრიონებს ბიოფსია უტარდებათ.

ბლასტოცისტის სტადიაზე ემბრიონის მთლიანი უჯრედების რაოდენობა დაახლოებით 60-125-ს შორის მერყეობს. ამ პერიოდში ემბრიონი ორ სხვადასხვა უჯრედულ ჯგუფად არის დაყოფილი. შიდა უჯრედული მასიდან ნაყოფი ვითარდება, ხოლო ტროფექტოდერმის უჯრედებიდან პლაცენტა ყალიბდება.

ბიოფსიის დრო წარმატებისთვის მნიშვნელოვანია. თუ PGT პროცედურა ემბრიონის განვითარების მე-3 დღეს ჩატარდება, ჯერ კიდევ დაყოფის ეტაპზე მყოფი ემბრიონი შეიძლება დაზიანდეს და

უჯრედების აღების პროცესი

მე-5 ან მე-6 დღეს გახსნილი ღიობიდან მიკროსკოპული წვრილი მინის ბიოფსიის პიპეტით 5-10 ტროფექტოდერმის უჯრედი ბლასტოცისტიდან გამოეყოფა. ბლასტოცისტის ბიოფსიისას უჯრედები მხოლოდ ტროფექტოდერმიდან იღებენ და შიდა უჯრედულ მასას არ ეხებიან.

ამ მიდგომის უპირატესობა ისაა, რომ ბავშვის ჩამოყალიბებისთვის განკუთვნილ უჯრედებს საერთოდ არ აზიანებენ და ნიმუშად ტროფექტოდერმის უჯრედებს იყენებენ. ბიოფსიით აღებული უჯრედების რაოდენობა მაღალია, რის გამოც გენეტიკურ კვლევაში დიაგნოზის დასმის წარმატება იზრდება. ბიოფსიის შემდეგ ემბრიონის სიცოცხლისუნარიანობის შენარჩუნების მაჩვენებელი თითქმის 100%-ია.

ლაბორატორიული ანალიზის ეტაპი

ბიოფსიით აღებული ემბრიონი იყინება და შედეგს ელოდებიან. აღებული უჯრედები იზოლირდება და გენეტიკური ანალიზისთვის მზადდება.

ლაბორატორიაში სხვადასხვა ანალიზის მეთოდი გამოიყენება. NGS მეთოდი დნმ-ის სეკვენირებას უზრუნველყოფს ქრომოსომული სტრუქტურებისა და ანომალიების შესაფასებლად. aCGH შეუძლია ემბრიონის მთელი ქრომოსომული რუკის სკრინინგი რიცხვობრივი და სტრუქტურული დანაკარგების თვალსაზრისით. SNP მიკროარაი გენეტიკურ ვარიანტებს სათითაოდ აანალიზებს.

ტესტის შედეგების შეფასება

შედეგების დამუშავებასა და რეპორტირებას საშუალოდ 14 დღე სჭირდება. გენეტიკური ანალიზის საფუძველზე განისაზღვრება ჯანმრთელი ემბრიონები და არჩევენ გადატანისთვის.

მსოფლიოში PGT ტესტების საშუალო კლინიკური ცდომილება დაახლოებით 2%-ია.

როდესაც გენეტიკური ტესტით ჯანმრთელი ემბრიონი დგინდება, საშვილოსნოს შიდა გარემო მზადდება. ამის შემდეგ გაყინული ჯანმრთელი ემბრიონი დათბობას გადის და გადაიტანება. გადატანილი ემბრიონის ქრომოსომულად ნორმალური ყოფნა ზრდის ორსულობის შანსს, მაგრამ ამას გარანტიას არ იძლევა.

ხშირად დასმული კითხვები

ინ ვიტრო განაყოფიერების პროცესში ემბრიონის გენეტიკური ტესტი ბევრ წყვილს აჩენს კითხვებს. ამ ტესტების უსაფრთხოების, ღირებულებისა და წარმატების მაჩვენებლების შესახებ ზუსტი ინფორმაციის მიღება დაგეხმარებათ მკურნალობის პროცესში სწორი გადაწყვეტილებების მიღებაში.

ტესტი აზიანებს ემბრიონს?

თანამედროვე ბიოფსიის ტექნიკის წყალობით, ეს ემბრიონისთვის უსაფრთხო პროცედურაა. გამოცდილ ცენტრებში ჩატარებისას ის ემბრიონის განვითარებაზე გავლენას არ ახდენს. ბიოფსია 5-ე ან 6-ე დღეს ტარდება და აღებულია ემბრიონის გარე უჯრედული მასიდან, როდესაც მას 100-ზე მეტი უჯრედი აქვს.

გამოცდილ ხელში ბიოფსიით ემბრიონს ზიანი არ ადგება. ბიოფსიის შემდეგ ემბრიონის სიცოცხლისუნარიანობის შენარჩუნების მაჩვენებელი თითქმის 100%-ია.

თუმცა, როგორც ყველა სამედიცინო პროცედურას, მასაც აქვს გარკვეული რისკები. ძალიან დაბალი პროცენტით, ტექნიკური მიზეზების გამო, ემბრიონი პროცედურის დროს შეიძლება დაზიანდეს. ეს მაჩვენებელი 0.1%-ზე ნაკლებია. თუ ემბრიონი დაზიანებულად შეფასდა, ის ანალიზსა და მკურნალობაში არ გამოიყენება.

რომელ პაციენტებს ეძლევა რეკომენდაცია?

PGT ყველა ინ ვიტრო განაყოფიერების პაციენტისთვის რუტინულად არ არის რეკომენდებული. გარკვეულ პაციენტთა ჯგუფებში მისი პოტენციური სარგებელი მოსალოდნელია. ასაკოვან ქალებში, განსაკუთრებით 35 წლის და ზემოთ მომავალი დედებისთვის რეკომენდებულია.

განმეორებითი ორსულობის დანაკარგების მქონე წყვილებისთვის ის მიმართულია ჯანმრთელი ორსულობის მისაღებად. განმეორებითი ინ ვიტრო განაყოფიერების წარუმატებლობის მქონე პაციენტებში წარმატების მაჩვენებლის ზრდას უწყობს ხელს. განსაკუთრებით სასარგებლოა ოჯახში გენეტიკური დაავადების ისტორიის მქონე წყვილებისთვის.

ქრომოსომული დარღვევის მატარებელ წყვილებში, მძიმე მამრობითი ფაქტორის უნაყოფობის შემთხვევაში და წინა ანეუპლოიდური ორსულობის ისტორიისას ტესტი შეიძლება რეკომენდებული იყოს. ასევე გამოიყენება მაშინ, როცა ძვლის ტვინის ტრანსპლანტაციის საჭიროების მქონე ბავშვისთვის HLA-თან თავსებადი და-ძმის დაგეგმვა ხდება.

წარმატების მაჩვენებლები რა არის?

გენეტიკური სკრინინგით ჩატარებულ ინ ვიტრო განაყოფიერებაში წარმატების მაჩვენებლები მაღალია. აშშ-ში ჩატარებული ფართომასშტაბიანი კვლევის მიხედვით, ინ ვიტრო განაყოფიერების წარმატების მაჩვენებელი დაახლოებით 65%, ხოლო ჯანმრთელი ბავშვის დაბადების მაჩვენებელი დაახლოებით 55%-ია.

როდესაც ქრომოსომულად ნორმალური ერთი ემბრიონი გადაიტანება, ორსულობის მაჩვენებელი საშუალოდ 70%-ია. 3 გადატანის შემდეგ ორსულობის მიღწევის მაჩვენებელი 95%-ს, ხოლო 5 გადატანის შემდეგ 98%-ს აღწევს.

ასაკოვანი ქალის ან ტრანსლოკაციის გამო ქრომოსომული სკრინინგის ჩატარების შემთხვევაში, ეუპლოიდური ემბრიონის აღმოჩენისას 40 წელს ზემოთაც კი ორსულობის შანსი 70-74%-მდე იზრდება. ორსულობის დანაკარგის რისკიც ასაკის მიხედვით 25-40%-დან 8%-მდე მცირდება.

რამდენად სანდოა ტესტის შედეგები?

გენეტიკურ ტესტებს მაღალი სიზუსტის მაჩვენებელი აქვთ. ისინი ქრომოსომული ანომალიებისა და გარკვეული გენეტიკური დაავადებების აღმოჩენაში 95%-ზე მეტ სანდოობას უზრუნველყოფენ. გენეტიკური ტესტების უმეტესობას 95%-დან 99%-მდე მაღალი სიზუსტე აქვს.

თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ ტესტები ძალიან მგრძნობიარეა, შეცდომის მცირე ზღვარი მაინც არსებობს. PGT მეთოდით დიაგნოზის დასმისას ცდომილება 1-3%-ის ფარგლებშია.

ამიტომ, PGT-A სკრინინგის ჩატარების შემდეგ ორსულობის დადგომისას აუცილებელია რუტინული ორსულობის სკრინინგები და კონტროლები.

მოკლედ, ემბრიონის გენეტიკური ტესტი

თუმცა ყველა წყვილს გენეტიკური ტესტის ჩატარება არ სჭირდება. პირველ რიგში უნდა გაიაროთ დეტალური გენეტიკური კონსულტაცია. ექიმთან თქვენი მდგომარეობის განხილვით შეაფასეთ, შეესაბამება თუ არა ეს ტესტები თქვენ.

მიუხედავად იმისა, რომ ტესტის შედეგებს მაღალი სიზუსტე აქვს, ორსულობის პერიოდში რუტინული კონტროლები არ უნდა გამოტოვოთ. საბოლოო მიზანი ჯანმრთელი ბავშვის შეძენაა და ამ პროცესში თითოეული ნაბიჯის სწორად შეფასება მნიშვნელოვანია.