ზურგის ხერხემლის დაავადებები (კიფოზი)

რა არის კიფოზი?

ხალხში კუზიანობად ცნობილი კიფოზი; სინამდვილეში ეს ჩვენს ორგანიზმში არსებული ბუნებრივი კუზიანობის მოწინავე ფორმაა. ყველამ ვიცით, რომ ჩვენი ზურგი ცოტათი კუზიანია; ჩვენი წელიც ცოტათი ჩაზნექილია. ზურგში დაფიქსირებული კუზიანობა გარკვეულ ხარისხამდე ბუნებრივად ითვლება. თუ ზურგის არეში ან ზურგისა და წელის შეერთების ადგილას ეს კუზიანობის ხარისხი 50 გრადუსს გადააჭარბებს, შეიძლება კიფოზზე ვისაუბროთ. კიფოზი მხოლოდ კოსმეტიკურ პრობლემად რომ მიიჩნეოდეს, სინამდვილეში ის ისეთ სერიოზულ ფსიქოლოგიურ პრობლემებსაც იწვევს, როგორებიცაა დეპრესია, სასკოლო მოსწრების დაცემა, მშობლებთან კომუნიკაციის პრობლემები და სოციალური ადაპტაციის სირთულეები.

როდის ვლინდება კიფოზი?

განსაკუთრებით მოზარდობის ასაკის მამრობით სქესის ბავშვებში უფრო ხშირად გვხვდება კიფოზი, როდესაც ხერხემლის ზრდა არ მიმდინარეობს ისე, როგორც უნდა. ჩვენი ხერხემლის მალები მართკუთხა ფორმისაა. ხერხემლის ზრდა ამ მალების ყველა მხრიდან თანაბრად ზრდის შედეგად ხდება. თუმცა 10 წლის ასაკიდან, განსაკუთრებით ზურგისა და ზურგისა და წელის შეერთების არეში, იწყება ფორმის დარღვევები. ანუ, ხერხემალი ზურგის მხრიდან სრულად იზრდება, ხოლო წინა მხრიდან – ნაკლებად, რის გამოც ის მართკუთხა ფორმის ნაცვლად სამკუთხა ფორმას იძენს. ამ შემთხვევაში ბავშვს გამართულად დგომა არ შეუძლია. შესაძლოა გარკვეული ზურგის ტკივილებიც იყოს. ფორმის დარღვევა 15-16 წლის ასაკში თვალსაჩინო ხდება და, სამწუხაროდ, 16-17 წლის ასაკის ირგვლივ ექიმთან მისვლაა საჭირო. სწორედ ამ პერიოდში ხდება ბავშვის ზურგზე კუზიანობა თვალსაჩინო.

კიფოზის მიზეზები

1. პოსტურალური კიფოზი: ბავშვებში ის, როგორც წესი, სასკოლო შემოწმებისას გამოვლინდება და წარმოადგენს დეფორმაციას. ჩვეულებრივ, უფრო ხშირად ადოლესცენტურ ასაკში და გოგონებში გვხვდება. გამრუდება 60º-ზე ნაკლებია, ხერხემალი მოქნილია. რენტგენოგრამებზე ხერხემალში სტრუქტურული ანომალია არ ჩანს.
2. შოიერმანის კიფოზი: საზოგადოებაში 0.4-8.3%-ის ფარგლებში გვხვდება თორაკალური (ზურგის) და თორაკოლუმბალური (ზურგი+წელი) ხერხემლის სტრუქტურული გამრუდება. მამრობით სქესში უფრო ხშირია (მ/ქ: 7,3/1). ეტიოლოგიაში არსებობს მრავალფეროვანი ინტერპრეტაციები, თუმცა ყველაზე ხშირად მიღებულ მოსაზრებად მიიჩნევა მალების (ხერხემლის სხეულების) რგოლისებრ აპოფიზებში განვითარებადი ავასკულური ნეკროზი. ის, როგორც წესი, ადოლესცენტური ზრდის პიკის დროს ვლინდება. მიმართვის ძირითადი მიზეზები არის ზურგის ან წელის ტკივილი, ან ყაიდის დარღვევა. დიაგნოზის კრიტერიუმებია: კიფოზის წვერო წერტილში ერთმანეთის მეზობელ, მინიმუმ 3 მალაში 5º-ზე მეტი კილისებრი დეფორმაცია და თორაკალური კიფოზის 45º-ზე მეტად გადიდებასთან ერთად მალის ბოლო ფირფიტების არათანაბრობა. 50º-ზე ნაკლებად მომატებული კიფოზის მქონე ადოლესცენტები, რომლებიც პროგრესირებას არ აჩვენებენ, ყოველ 4-6 თვეში ერთხელ შეიძლება დაკვირვებულ იქნენ ლატერალური რენტგენოგრამებით; ზრდის დასრულების შემდეგ დაკვირვება საჭირო აღარ არის. კონსერვატიული მკურნალობისას, თუ ადოლესცენტური ასაკის პირის გამრუდება 50º-80º-ის ფარგლებშია, შესაძლებელია კორსეტის გამოყენება. თუ გამრუდება 80º-ს გადააჭარბებს, საჭიროა ქირურგიული მკურნალობა. ქირურგიული მკურნალობისას, როგორც წესი, ანტერიორ გაშვებას პოსტერიორ ინსტრუმენტაციასთან და ფიუზიასთან ერთად ახორციელებენ. ოპერაციის შემდეგ კორსეტის ტარება საჭირო არ არის. პაციენტი შესაძლებლობისამებრ რაც შეიძლება მოკლე დროში დგება ფეხზე. ოპერაციიდან მე-1 დღეს პაციენტი სხდება, 6 თვის შემდეგ კი იწყება წელის ვარჯიშები.
3. თანდაყოლილი კიფოზი: იბადება დაბადებისას არსებულ მალის ანომალიასთან დაკავშირებით. მალის ანომალიის მიზეზი შეიძლება იყოს ფორმირების დეფექტი, სეგმენტაციის დეფექტი ან ამ ორის კომბინაცია. ფორმირების დეფექტის გამო მალის სხეულში წინ მიმართული სოლისებრი მალა (კამა-მალა) ან ნახევარმალა, რომელიც წარმოიქმნება მალის სხეულის წინა მხარის არასრულად ფორმირების შედეგად, კიფოზურ დეფორმაციას შეიძლება გამოიწვიოს. ანალოგიურად, სეგმენტაციის დეფექტის გამო მალის სხეულები შეიძლება ერთმანეთს ეკვროდეს ან არსებობდეს შემაერთებელი ზოლი (ansegmente bar), რის შედეგადაც კიფოზური დეფორმაციაც შეიძლება განვითარდეს.
4. პარალიტიკური კიფოზი: პოლიომიელიტის, CP-ის (ცერებრალური დამბლა), სპინალური მუსკულური ატროფიისა და მსგავსი დაავადებების შემდეგ განვითარებადი კიფოზია.
5. მიელომენინგოცელე: მენინგოცელისა და მიელომენინგოცელის დროს, ასევე, 8-15%-ის ფარგლებში შეიძლება არსებობდეს კიფოზური დეფორმაცია.
6. პოსტტრავმული: მალების მოტეხილობების შემდეგ კილისებრი ფორმის მიღების გამო კიფოზური დეფორმაცია შეიძლება განვითარდეს.
7. ანთებითი: ინფექციებიდან პირველ რიგში მოსახსენებელია სპეციფიკური ინფექციები, როგორებიცაა ტუბერკულოზი და ბრუცელოზი. ანთებითი დაავადებებიდან კი – ანკილოზური სპონდილიტი და რევმატოიდული ართრიტი.
8. ქირურგიული ჩარევების შემდეგ: ქირურგიულად მკურნალობილი, თუმცა არასაკმარისად რედუცირებული ან არასაკმარისად დაფიქსირებული მოტეხილობების შემდეგ შეიძლება განვითარდეს კიფოზი.
9. მეტაბოლური: ოსტეოპოროზის, ოსტეომალაციისა და ოსტეოგენეზის იმპერფექტის შედეგად შეიძლება განვითარდეს.
10. განვითარებითი: აქონდროპლაზიისა და მუკოპოლისაქარიდოზების მსგავსი დაავადებების შედეგად შეიძლება განვითარდეს კიფოზი.

როგორ ისმება კიფოზის დიაგნოზი?

კლინიკური შემოწმებითა და მარტივი რენტგენოლოგიური გამოკვლევით შეიძლება დადგინდეს, თქვენს შვილში დაფიქსირებული კუზიანობა ძვლოვანი დარღვევაა თუ ყაიდის დარღვევა. ამ საკითხში ოჯახებს ძალიან მნიშვნელოვანი როლი აკისრიათ. განსაკუთრებით ბავშვობის ასაკში შესაძლოა მშობლებისგან მოგვსმენია ისეთი სიტყვები, როგორებიცაა „შვილო, გაისწორე, კუზი გამოგივა“. სინამდვილეში ეს მითითება სწორია. თუ ბავშვი სწორად დგომის შესახებ გაფრთხილების შემდეგ სწორ პოზას იღებს და მას ინარჩუნებს, ეს კუზიანობა დროებითი მდგომარეობაა. თუმცა თუ სწორად დგომას ცდილობს, მაგრამ პოზის შენარჩუნება ვერ ახერხებს და ძველ მდგომარეობას უბრუნდება, აუცილებლად ყურადღება უნდა მიექცეს და ექიმს უნდა მიმართოთ. კიფოზი ყაიდის დარღვევაა, რომელიც „დროთა განმავლობაში თავისით გასწორდება“ ფიქრით თუ უგულებელყოფთ, ის პროგრესირებს. პრობლემა, რომელიც ოპერაციის გარეშე მოგვარდებოდა, ოპერაციით მოსაგვარებელ პრობლემად იქცევა. შესაბამისად, მშობლებმა გაცილებით ფრთხილად უნდა იყვნენ.

როგორ მკურნალობენ?

კუზიანობის დიაგნოზის დასმის შემდეგ, ხარისხის მიხედვით, განისაზღვრება მკურნალობის გეგმა. თუ კუზიანობის კონტროლი და გასწორება შესაძლებელია ოპერაციის გარეშე მკურნალობის მეთოდებით, მაშინ დაავადება ისეთი სქემით იმართება, სადაც ფიზიკური თერაპიის ღონისძიებები ირთვება: ვარჯიში, დგომის სწავლება, კუნთების გაძლიერება, მუცლისა და ზურგის კუნთების გაძლიერება, მეკი, შებრუნებული მეკი და პუშაპის მოძრაობების შესრულება და მათი დღის განმავლობაში გამეორება. თუმცა თუ ყველა ამ ვარჯიშისა და ფიზიკური თერაპიის მოძრაობის შესრულების მიუხედავად სასურველ შედეგს ვერ ვაღწევთ და გამრუდების ხარისხი იზრდება, იწყება კორსეტით მკურნალობა. კორსეტით მკურნალობა მნიშვნელოვანი, რთული და ყურადღების მომთხოვნი მკურნალობაა. კუზიანობის ადგილმდებარეობისა და ხარისხის შესაბამისი კორსეტი განისაზღვრება და პაციენტისთვის ინდივიდუალურად მზადდება კორსეტის ტექნიკოსის, კორსეტის სპეციალისტისა და ხერხემლის ქირურგის ერთობლივი მუშაობით. ამ კორსეტების ტარება, კუზიანობის ხარისხის მიხედვით, შესაძლოა საჭირო გახდეს დღეში 10-20 საათის განმავლობაში, ჩონჩხის ზრდის დასრულებამდე, შეწყვეტის გარეშე. პაციენტისთვის ინდივიდუალურად და შესაბამის პირობებში გამოყენებულმა კორსეტმა შეიძლება ოპერაციის გარეშე გაასწოროს დაავადება. თუმცა თუ კორსეტის მიუხედავად კუზიანობა არ გასწორდა, საჭიროა ქირურგიული ჩარევა. ჩვენს ქვეყანაში, სამწუხაროდ, კიფოზი მცდარი წარმოდგენით ფასდება, თითქოს ეს ყაიდის დარღვევაა, რომელიც თავისით გაივლის, რის გამოც პაციენტები, როგორც წესი, იმ დროს მიმართავენ ექიმს, როდესაც კუზიანობა 16-17 წლის ასაკში უკვე თვალსაჩინო ხდება. შესაბამისად, ასეთ დაავადებებში ოპერაცია 16-18 წლის ასაკში ტარდება. ჩვენი სურვილია, თუ კიფოზს ისეთ პერიოდში დავადგენთ, როდესაც ოპერაცია საჭირო არ არის, ოპერაციის გარეშე მკურნალობის მეთოდებით ჩავატაროთ საჭირო მკურნალობა. ანესთეზიის თანამედროვე ტექნიკებითა და ინტენსიური თერაპიის განყოფილებებით, ოპერაციების გართულების რისკი 2%-ზე ნაკლებამდე შემცირდა. ოპერაციის შემდგომი მოძრაობა დამოკიდებულია კუზიანობის ხარისხსა და მის ადგილმდებარეობაზე. ხერხემლის იმ ნაწილში, სადაც ჭანჭიკები ჩაიდგმება, მოძრაობა შეზღუდულია, ამიტომ რაც უფრო ადრე ტარდება კიფოზის ოპერაცია, მოძრაობის თავისუფლებაც მით მეტადაა უზრუნველყოფილი. ოპერაცია ტარდება ისე, რომ მოიცვას რაც შეიძლება მოკლე მონაკვეთი, რათა პაციენტის მოძრაობის არე არ შეიზღუდოს. ოპერაციიდან ერთი დღის შემდეგ პაციენტი დგება ფეხზე და დღეების გასვლასთან ერთად მისი მოძრაობა იზრდება. გამოყენებული ჭანჭიკები ძალიან მტკიცეა, ამიტომ, რამდენიმე იშვიათი შემთხვევის გარდა, კორსეტი არ გამოიყენება. პაციენტს ცურვის, ველოსიპედის მსგავს სპორტულ აქტივობებში 4-6 თვის განმავლობაში ჩართვა შეუძლია.

რისი მიზეზი შეიძლება გახდეს კიფოზი, თუ არ მკურნალობენ?

კიფოზი, თუ დროულად არ ჩაერიეთ, არა მხოლოდ წელისა და ზურგის არეს, არამედ შიდა ორგანოებსაც უარყოფითად მოქმედებს. კიფოზის მქონე იმ პირებში, რომლებიც სათანადო მკურნალობას არ იღებენ, ასაკის მატებასთან ერთად გულმკერდის ყუთი დეფორმირდება და იწყებს გულისა და ფილტვების შეკუმშვას. ეს ზღუდავს ჟანგბადის საკმარის გაცვლას და ანელებს გულის მიერ სისხლის ტუმბვის სიჩქარეს, რის შედეგადაც იწყება ყველა ორგანოზე უარყოფითი ზემოქმედება. კიფოზი წელის არეში ჩაზნექილობასაც ზრდის, ამიტომ, რაც უფრო პროგრესირებს, წელის მოქნილობას ამცირებს და ხელს უწყობს წელის დისკის თიაქარს, ზურგის თიაქარს, ხერხემალს მართლა მდგომი კუნთების ტკივილებსა და დეგენერაციულ ცვლილებებს (სპონდილოზს).

შესაძლებელია თუ არა ბავშვების კიფოზისგან დაცვა?

ბავშვების ზურგზე დაკიდებული ტვირთი კიფოზის უშუალო მიზეზი არ არის; თუმცა ის აჩქარებს კიფოზის წარმოქმნასა და განვითარებას, არ დაივიწყოთ! ამისთვის:

• მიაქციეთ ყურადღება, რომ თქვენი შვილი იყენებდეს ზურგჩანთას, რომლის წონა არ აღემატება მისი საკუთარი წონის 8-10%-ს (4-6 კგ).
• დარწმუნდით, რომ ჩანთას ზურგის შუა ნაწილში ატარებს.
• ჩანთის ქამრები დაარეგულირეთ ისე, რომ ზურგის არემდე არ ჩამოვიდეს.
• გააფრთხილეთ, რომ ჩანთას არა ერთ მხარზე, არამედ ორივე მხარზე, ზურგის შუა ნაწილთან მდებარე დასაყრდენით ატარებდეს.
• სახლში სასწავლო გარემო მოაწყვეთ ისე, რომ ის სწორად იდგეს. აირჩიეთ ასაკისა და განვითარებისთვის შესაბამისი სამუშაო მაგიდა და ზურგის საყრდენიანი სკამი.
• დარწმუნდით, რომ მაგიდასთან მუშაობისას სწორ პოზაში ზის.
• ყოველ 30-45 წუთში დაასვენეთ, რომ სწავლის დროს ის გაშლის, გაჭიმვის მსგავს ვარჯიშებს ასრულებდეს.