ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევა ბოლო ათი წლის განმავლობაში მშობლების მიერ ბავშვთა ფსიქიატრიულ კლინიკებში კონსულტაციის მოთხოვნის მთავარ მიზეზთა შორისაა. ბავშვთა ფსიქიატრების მიერაც ყველაზე ხშირად შესწავლილ თემებს შორისაა; მისი წარმოშობის მიზეზები, სიმპტომები, გრძელვადიანი მიმდინარეობა, სხვა დაავადებებთან კავშირი და მკურნალობა ყველაზე მეტად კვლევადი საკითხებია.
ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევა არის ფსიქიატრიული დარღვევა, რომელიც ვლინდება ზედმეტი მოძრაობით, ყურადღების პრობლემებითა და სურვილების გადადების უუნარობით (იმპულსურობით). ამერიკული ფსიქიატრიული ასოციაციის (APA) გამოქვეყნებულ მონაცემებში აღნიშნულია, რომ სკოლის ასაკის ბავშვების 3-5%-ს ეს დარღვევა აქვს.
ბავშვში, მოზარდსა და მოზრდილში ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობა (ყდჰ) რომ დავადგინოთ, საჭიროა, ეს სიმპტომები შვიდი წლის ასაკამდე იყოს დაწყებული და მინიმუმ 6 თვის განმავლობაში გრძელდებოდეს. ეს სიმპტომები ნორმალურ ბავშვში მოსალოდნელზე უფრო მძიმე უნდა იყოს და უნდა აზიანებდეს ბავშვის ცხოვრების მრავალ სფეროს — სკოლას, ოჯახს და თანატოლებთან ურთიერთობებს — და მის ყოველდღიურ ცხოვრებას.
მაგალითად, თუ თქვენი შვილი სახლში გაუკონტროლებელი და ძალიან აქტიურია, მაგრამ სკოლაში შეუძლია ადგილზე იჯდეს, ეს შეიძლება ოჯახში არსებულ შიდა დინამიკაზე, მაგალითად საზღვრების დაწესების პრობლემებზე მიგვანიშნებდეს. სიმპტომების ადრეულ ასაკში დაწყება და ის, რომ ბავშვი გარკვეულწილად გარემოსგან ზემოქმედებას განიცდის, უნდა გაფრთხილებდეთ, რომ ეს მდგომარეობა სტრუქტურული თვალსაზრისით და ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევის თვალსაზრისით აუცილებლად უნდა შემოწმდეს.
ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევა სიმპტომების გათვალისწინებით სამ ქვეჯგუფად შეიძლება განვიხილოთ.
ჰიპერაქტიური იმპულსური ტიპი
ყურადღების დეფიციტი
კომბინირებული ტიპი
ჰიპერაქტივობის სიმპტომები ხშირად სიცოცხლის პირველივე წლებიდან იწყება. ზოგი ოჯახი იხსენებს, რომ ბავშვის მოძრაობები დედის მუცელში მყოფობისასაც კი ძალიან ხშირი იყო. ჩვეულებრივ, ესენი არიან ბავშვები, რომლებიც ჩვილობის პერიოდში მღელვარენი არიან, შეიძლება კვების პრობლემა ჰქონდეთ, ძილის სირთულეები და მათი გაბრაზების შეტევების კონტროლი თქვენთვის რთული იყოს. უპირველესად უნდა გავარჩიოთ, რომ ყველა მოძრავი ბავშვი ჰიპერაქტიური არ არის. ზოგ ბავშვს თანდაყოლილად მაღალი მოძრაობის დონე შეიძლება ჰქონდეს.
არაჰიპერაქტიური მოძრავი ბავშვის მოძრაობა ჰარმონიული, მიზანმიმართული და მდგრადია. ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევის დროს კი მოძრაობა კონტროლირებადი არ არის. ერთმა დედამ თავისი შვილი ასე აღწერა: „ფეხბურთის მატჩში ყველაზე მეტს ის დარბის, მაგრამ არა ბურთის მიყოლებით." რაც უფრო შემზღუდავია გარემო და რაც მეტი კონცენტრაციაა საჭირო, ბავშვის მოძრაობა მით უფრო მატულობს.
ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევის ერთ-ერთი მთავარი სიმპტომია ფიქრის გარეშე მოქმედება. მაგალითად, ბურთის მიყოლებით ქუჩაში გაქცევა, კითხვის დასრულებამდე პასუხის თქმა, სიტყვის შეწყვეტა, პირველი მოსული აზრის წარმოთქმა. ამ ბავშვებს დისციპლინის დაცვა უფრო უჭირთ. თქვენს მიერ ნათქვამს ვერ ისმენენ და ამიტომ არც იციან, რა ეთხოვებათ. საკმარისი ინფორმაციის მიღებისა და მისი გადამოწმების დრო რომ არ დაუთმონ, გადაწყვეტილებების მიღებას იწყებენ. შედეგად, მათი გადაწყვეტილებები და პასუხები წარუმატებელი გამოდის. ეს მათი ინტელექტის არასაკმარისობას კი არ უკავშირდება, არამედ ყურადღებისა და მოთმინების ნაკლებობას.
წინასკოლურ ასაკში მშობლები ამბობენ, რომ მათი შვილები ერთ ადგილზე ვერ ჩერდებიან, მუდმივ სირბილშია და მათი შეჩერება ძალიან რთულია. ხშირად მშობლები უძლურობას გრძნობენ და უჭირთ საკუთარი გაღიზიანების კონტროლი. სინამდვილეში, არა იმდენად ცუდი საქციელით, რამდენადაც სტრუქტურული სირთულეებით განპირობებული, ამ ბავშვებს ცხოვრების უმეტეს სიტუაციაში დადებითი უკუკავშირის მიღება აკლიათ. მათი არასრულფასოვნების გრძნობის ძირი პატარა ასაკში უკვე ყალიბდება და ადრეულ ასაკშივე ხვდებიან მშობლების გაბრაზებას. ეს გაბრაზება მომავალ პირად ცხოვრებაშიც გადადის. ეს ბავშვები ჯგუფურ და წესებიან თამაშებში უფრო მოუსვენრები, აგრესიულები და თამაშის დამრღვევები შეიძლება იყვნენ.
თავიანთი ქცევის შედეგებს ხშირად ვერ აფასებენ. ანუ იმ საქციელიდან, რაც გააკეთეს, გაკვეთილს ვერ იღებენ. მაგალითად, სოციალურ სიტუაციებში, როგორიცაა რიგში ლოდინი, გაზიარება, უჭირთ გამკლავება; დაკარგვას ვერ იტანენ, თუ სურვილი არ უსრულდებათ, შეიძლება თამაში მიატოვონ ან იჩხუბონ. ქცევითი იმპულსურობის გამო (საკუთარი თავის კონტროლის უუნარობა) ისინი თავადაც ხშირად ხვდებიან უბედურ შემთხვევებში და შეიძლება ზიანი მიაყენონ გარშემომყოფებს. მათი იმპულსების კონტროლში არსებული სირთულეები ამხანაგების მხრიდან გარიყვას, თამაშში არ ჩართვას იწვევს და თანდათან ბავშვის თვითშეფასება მცირდება; ეს კი დეპრესიის განვითარებისთვის საფუძველს შეიძლება ქმნიდეს. მათ არ აღელვებთ თავიანთი ქცევის სოციალური და ზნეობრივი შედეგები, სხვათა გრძნობებისა და ნივთების პატივისცემის ნაკლებობა კი გულგრილობის ქვეშ სინამდვილეში სიკეთისა და ბოროტების გარჩევის სირთულესთანაა დაკავშირებული.
ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევის (ყდჰ) ერთ-ერთი ნიშანი, რომელიც ადრეულ ბავშვობაში ხშირად გამორჩება და სკოლის წლებში ძირითადად სწავლისადმი ინტერესის დაკარგვითა და თანმხლები წარუმატებლობით ვლინდება, სწორედ ყურადღების დეფიციტია. მშობლები ხშირად ამბობენ, რომ ბავშვები იმ სფეროებში, რომლებიც მოსწონთ, ძალიან კარგად აღიქვამენ, მაგრამ როცა საქმე გაკვეთილებს ეხება, ეს ასე არ არის. შედეგად, ეს ბავშვები ზარმაცებად და უპასუხისმგებლოდ შეიძლება ჩაითვალონ. ხშირად მშობლები, ფიქრობენ რა, რომ ბავშვი ნამდვილად არ ცდილობს, ბრაზდებიან. ასეთ სიტუაციაში პირველი, რაც უნდა გაკეთდეს, არის იმის დადგენა, განიცდის თუ არა ბავშვი სირთულეებს ამ საკითხთან დაკავშირებით. ბავშვის მიერ განცდილი „წარუმატებელი ვარ“ შეგრძნება, როგორც დამატებითი პრობლემა, რომლის დაძლევაც მას უწევს, მდგომარეობას კიდევ უფრო ამძიმებს. თამაშის სასიამოვნო სფეროდან სკოლის მერხებზე გადასული თქვენი შვილებისთვის საქმე უკვე გართულდა. ახლა მათგან მოითხოვენ, რომ ინფორმაცია მიიღონ, შეინახონ და საჭირო დროსა და ადგილას გამოიყენონ.
სკოლაში ჩართულობისა და წარმატებისთვის აუცილებელი მრავალი თვისება — მაგალითად, კლასში დაჯდომა, ყურადღების კონცენტრაცია, წესების დაცვა, შინაგანი რეაქციული ქცევების შეკავება, რეგულარულობა, თანატოლებთან თანამშრომლობა და კარგი ურთიერთობების დამყარება — ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევის მქონე ბავშვებს სტრუქტურულად აკლიათ.
ინფორმაციის მისაღებად მათ უპირველესად მასზე უნდა გაამახვილონ ყურადღება, მაგრამ ეს ჩვენს პირობებში ხალხმრავალ კლასებში ხდება, რაც მათთვის კიდევ უფრო დიდი დაბრკოლებაა. ყურადღების პრობლემის მქონე ბავშვები ამას უფრო დიდი სიძნელით განიცდიან, რადგან სტრუქტურულად მათთვის ძალიან რთულია იმაზე კონცენტრირება, რასაც ისმენენ და ხედავენ. თუმცა მათგან მოლოდინები მაღალია. აქედან გამომდინარე, ამ სირთულეებთან ერთად, გაკვეთილისადმი მათი ნაკლები ინტერესი ძალიან გასაგები მოვლენაა. კლასების წინსვლასთან ერთად საქმე კიდევ უფრო რთულდება.
ეს ბავშვები ყურადღებას რომელიმე კონკრეტულ თემაზე ვერ ამახვილებენ, ამიტომ, როცა ყურადღების მიქცევას ცდილობენ, სხვა აზრები, სურათები, ხმები მათ აფერხებს. თქვენს შვილთან საუბრისას ხშირად შეამჩნევთ, რომ ის შეუსაბამო თემაზე გეკითხებათ.
როცა ეუბნებით „მოიკრიბე ყურადღება“, ხშირად ეს არაფრად ვარგა. სახლის დავალებების შესრულებაში უჭირთ. გაკვეთილიდან ადგომისთვის მათ მრავალი მიზეზი შეიძლება ჰქონდეთ. სკოლაში ნივთებზე ზრუნვა არ შეუძლიათ და ხშირად კარგავენ ნივთებს. დროის განსაზღვრასთან პრობლემები შეიძლება ჰქონდეთ და ხშირად საქმის დასრულება მათთვის ძალიან რთულია და დიდ დროს მოითხოვს. ხელწერა შეიძლება დაირღვეს, წერისას ხშირად შეინიშნება ორთოგრაფიული შეცდომები, ასოების გამოტოვება, ასოების არევა.
კოგნიტურად, სწავლის თვალსაზრისით, სხვა ბავშვებისგან ინტელექტით არ განსხვავდებიან, მაგრამ ყურადღების მოთხოვნადი სამუშაოების შესრულებაში წარუმატებლები არიან. მათი სმენითი მეხსიერება ვიზუალურ მეხსიერებასთან შედარებით სუსტი შეიძლება იყოს, ამიტომ ბრძანებების რამდენჯერმე გამეორება შეიძლება დასჭირდეთ. ყურადღების დეფიციტის სიმპტომები მასწავლებლების მიერ ხშირად ისეთ ბავშვებად აღიქმება, რომლებიც მუდმივად აგვიანებენ, ვერ ახერხებენ ორგანიზებას, კარგავენ ნივთებს, ოცნებობენ, ვერ ასრულებენ სამუშაოს, ვერ მიჰყვებიან გაკვეთილს, უწესრიგონი არიან, გაკვეთილის ახსნისას საუბრობენ ან სხვა რამით არიან დაკავებულნი.
იმპულსურობასთან თანმხლებ ყურადღების დეფიციტს საუკეთესოდ შეგვიძლია შევადაროთ ორკესტრს, რომელიც დიდი და ნიჭიერი მუსიკოსებითაა სავსე, მაგრამ დირიჟორი არ ჰყავს — კონტროლს გასული ორკესტრი. ბრწყინვალე აზრები შეიძლება ჰქონდეთ, მაგრამ პროცესის გაგრძელება და დასრულება უჭირთ. თქვენი შვილი თქვენგან და გარემოდან მიღებული უკუკავშირით, გამოცდილებით იზრდება და ცხოვრებისადმი საკუთარი დამოკიდებულება და შეხედულება უყალიბდება. მშობლებად პირველი, რაც უნდა გააკეთოთ, არის დროულად შეამჩნიოთ, რომ სადმე პრობლემა შეიძლება იყოს. ჩვენ წარსული გამოცდილებიდან მიღებული ცოდნითა და განცდებით ვუყურებთ დღევანდელობასა და მომავალს.
ადრეულ ბავშვობაში ოჯახთან და მეგობრებთან ჩვენი ურთიერთობები დღევანდელი ურთიერთობების საფუძველს ქმნის. ახლანდელი სამუშაო ცხოვრების კვალი სკოლის წლებში ყალიბდება. ამ სფეროში ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ მომავალ წლებში სხვა ფსიქიატრიული პრობლემების წარმოქმნის ალბათობა ჯანმრთელ ჯგუფებთან შედარებით გაცილებით უფრო ხშირია. მაგალითად, ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევის მქონე ბავშვების დაახლოებით ერთ მესამედში მოგვიანებით გამოვლინდა ალკოჰოლისა და ნივთიერებების მოხმარების დარღვევა, ანტისოციალური პიროვნული თვისებები, დეპრესია და შფოთვითი დარღვევები. თუ თქვენ ეჭვი გეპარებათ, რომ თქვენს შვილს ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის დარღვევა ან ქცევითი პრობლემები აქვს, ნუ დაამშვიდებთ თავს კითხვით: „ნეტავ მალე გაივლის?“ თუ ამ ნიშნებს თქვენს შვილში აკვირდებით, მიმართეთ ბავშვისა და მოზარდის ფსიქიატრს. რადგან დრო ჩვენი შვილებისთვის მართლაც მნიშვნელოვანია.
სასწავლო წარუმატებლობაზე
თუ მე არ ვეტყვი, გაკვეთილებიც კი არ მოაგონდება
წარუმატებელი
უპასუხისმგებლო
უხალისო
თუ მოინდომებს, გააკეთებს, მაგრამ არ უნდა
ეს წინადადებები ზოგიერთ ოჯახში ხშირად ისმის. სინამდვილეში, ყველა ამის თქმამდე უნდა გვახსოვდეს, რომ სადმე პრობლემები შეიძლება არსებობდეს. სასკოლო მერხებზე სწავლის პროცესში ჩვენი ტვინის ბევრი ნაწილი აქტიურად მუშაობს.
ყურადღება კონცენტრირდება საკითხზე და ინფორმაცია ყურადღების საცრიდან გადის და აღიბეჭდება. (ყურადღების სისტემა)
მიღებული ინფორმაცია მოგვიანებით გასახსენებლად შეინახება. (მეხსიერების სისტემა)
შენახული ინფორმაცია წერილობით და ზეპირად გამოიხატება. (ენობრივი სისტემა)
მოტორული სისტემით თითები ფანქარს დაიჭერს.
მაღალი დონის აზროვნების სისტემით ტვინი დასმულ კითხვას აღიქვამს, განსჯის პროცესს გაივლის, არსებული ინფორმაციის საცავიდან შესაბამის პასუხებს ამოიღებს, მიღებული ინფორმაცია პრაქტიკაში გადავა.
ყველა ამის შედეგად, ოჯახიდან, მეგობრების წრიდან და მასწავლებლისგან მიღებული უკუკავშირი მოტივაციის წყარო იქნება.
ამ მხრიდან თუ შევხედავთ სიტუაციას, სინამდვილეში ეს არც ისე ადვილია. თითოეული სისტემა შესაძლებლობების განვითარებისა და სისტემის უწყვეტობისთვის მუშაობს. თუმცა თუ რომელიმეში პრობლემაა, შესრულება ეცემა. თუ ბავშვს უჭირს, სწავლის სურვილი მცირდება. უკვე გაჭირვებულ ბავშვს, როცა ოჯახი პასუხისმგებლობის ნაკლებობაში დაადანაშაულებს, მოტივაციაც მასთან ერთად მცირდება.
სწავლის პროფილის ჩამოყალიბებაში:
intellektის დონე,
სტრუქტურული დარღვევები (ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობა, სპეციფიკური სასწავლო სირთულე),
ოჯახური ცხოვრება და სტრესის დონე,
კულტურული ფაქტორები — წარმატებისადმი მინიჭებული ღირებულება,
მეგობრები — ჯგუფში ადგილის დამკვიდრება,
ჯანმრთელობა (მხედველობისა და სმენის დეფექტები და სხვ.),
ემოციები (უბედურება, შფოთვის დონე),
სასწავლო გარემო მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს
ბავშვისა და მოზარდის ფსიქიატრია იკვლევს, საიდან შეიძლება წარმოიშვას ეს სირთულე.
ყველაზე ხშირად შემხვედრი:
ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის სინდრომი
სპეციფიკური სასწავლო სირთულე
intellektual ჩამორჩენა
მაჟორული დეპრესია
შფოთვითი დარღვევები.
დაიწყეთ სწორი შეფასებით: ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის სინდრომი
გაგვიზიარეთ სიმპტომები ჩვენს ექიმ-სპეციალისტებს; ერთად განვსაზღვროთ თქვენთვის შესაფერისი დიაგნოსტიკა და მკურნალობის გეგმა.
გაფრთხილება
თუ სიმპტომები მოულოდნელად დაიწყო, სწრაფად პროგრესირებს ან მნიშვნელოვნად ზღუდავს თქვენს ყოველდღიურ ცხოვრებას, დაუყოვნებლივ მიმართეთ ექიმს.
დაგეგმეთ ყურადღების დეფიციტი ჰიპერაქტივობის სინდრომი-ის მკურნალობა ჩვენს სპეციალისტებთან ერთად.
შეავსეთ ფორმა ან დაჯავშნეთ ვიზიტი, რათა გაიგოთ მკურნალობის ვარიანტების, პროცესისა და მომზადების შესახებ.
