რა არის ანოსმია (ყნოსვის დაკარგვა)? სიმპტომები, გამომწვევი მიზეზები და მკურნალობა

ანოსმია (ყნოსვის დაკარგვა - ყნოსვის სიბრმავე)

ანოსმია სამედიცინო თვალსაზრისით ნიშნავს ყნოსვის შეგრძნების სრულად დაკარგვას. მიუხედავად იმისა, რომ ცხვირი ნორმალურად ფუნქციონირებს, ყნოსვის სიგნალები ტვინამდე არ მიდის. ეს მდგომარეობა ზოგჯერ შეიძლება განვითარდეს დროებითი ინფექციის შემდეგ, ზოგიერთ პაციენტში კი თანდაყოლილიც არის. მიუხედავად იმისა, რომ ყნოსვა ცხოვრების კრიტიკულ ნაწილად არ გვეჩვენება, ის სინამდვილეში პირდაპირ კავშირშია ემოციურ მეხსიერებასთან, მადასთან, უსაფრთხოებასთან და სოციალურ ურთიერთობებთან. შედეგად, მან შეიძლება გამოიწვიოს ისეთი საშიშროების ვერშემჩნევა, როგორიცაა ხანძარი ან გაზის გაჟონვა, ზოგჯერ კი საფუძველს უყრის ფსიქიკურ აშლილობებს, მაგალითად, დეპრესიას.

რა არის ანოსმია?

ანოსმია არის მდგომარეობა, როდესაც ადამიანი ყნოსვის გრძნობას სრულად კარგავს. ეს სამედიცინო ტერმინი საზოგადოებაში ასევე ცნობილია როგორც ყნოსვის სიბრმავე ან ყნოსვის არქონა. ჰაერის სუნი, რომელსაც ჩვენი ცხვირით ვსუნთქავთ, ყნოსვითი ნერვების მეშვეობით გადადის ტვინის შესაბამის ცენტრში, თუმცა, თუ ეს კომუნიკაცია რაიმე მიზეზით დაირღვა, ადამიანი ვეღარანაირ სუნს ვერ აღიქვამს. ანოსმია შეიძლება იყოს როგორც დროებითი, ისე მუდმივი. ამ მდგომარეობის გამოწვევა შეუძლია მრავალ განსხვავებულ მიზეზს, დაწყებული ზედა სასუნთქი გზების ინფექციებიდან და დამთავრებული თავის ტრავმებით, სინუსიტითა და ნევროლოგიური დაავადებებით. ზოგჯერ პაციენტი არა მხოლოდ ყნოსვის გრძნობას კარგავს, არამედ გემოს შეგრძნებაც უქვეითდება, ვინაიდან გემოსა და ყნოსვის გრძნობები მჭიდროდაა ერთმანეთთან დაკავშირებული. ანოსმია არის ჯანმრთელობის პრობლემა, რომელსაც არა მხოლოდ ფიზიკური, არამედ სოციალური, ემოციური და ფსიქოლოგიური განზომილებებიც აქვს, რის გამოც მას სერიოზულად უნდა მოვკიდოთ ფეხი.

რა არის ანოსმიის სიმპტომები?

ანოსმიის ყველაზე თვალსაჩინო სიმპტომი, რა თქმა უნდა, სუნის აღქმის უუნარობაა, თუმცა ეს გაცნობიერება უმეტესად არა უეცრად, არამედ დროთა განმავლობაში ვითარდება. ზოგიერთი პაციენტი ექიმს მაშინ მიმართავს, როდესაც ამჩნევს, რომ გარკვეულ სუნს ვერ გრძნობს. სხვები კი მაშინ, როდესაც გემოს დაკარგვის ჩივილით მოდიან და ირკვევა, რომ მათ ყნოსვის უნარიც შესუსტებული აქვთ. ყნოსვის სიბრმავის სიმპტომებია:

ყოველდღიურ ცხოვრებაში ხშირად შემხვედრი სუნების ვერშემჩნევა (მაგალითად: ყავა, საკვები, სუნამო),

გემოების მქრქალად ან ერთფეროვნად აღქმა,

საკვებისგან მიღებული სიამოვნების შემცირება,

ზოგ შემთხვევაში მადის დაკარგვა და წონის კლება,

ემოციური დაქვეითება, სოციალური იზოლაცია.

რა იწვევს ანოსმიას?

ანოსმიის მიზეზი შეიძლება ისეთი მარტივი იყოს, როგორიცაა ზედა სასუნთქი გზების ჩვეულებრივი ინფექცია, ანდა მიუთითებდეს უფრო რთულ სურათზე, რომელიც ნერვულ სისტემაზე მოქმედებს. აი, ზოგიერთი გავრცელებული მიზეზი:

ზედა სასუნთქი გზების ინფექციები: ხანმოკლე ანოსმია შეიძლება განვითარდეს განსაკუთრებით გრიპისა და გაციების შემდეგ. ცხვირით სუნის ვერაღქმა სასუნთქი გზების ინფექციების შემდგომ ხშირად გავრცელებული დროებითი პრობლემაა.

COVID-19: პანდემიასთან ერთად, უფრო ხშირად დაიწყო გამოვლენა უეცრად განვითარებულმა და ზოგჯერ თვეების განმავლობაში შენარჩუნებულმა ყნოსვის დაკარგვამ.

სინუსიტი: განსაკუთრებით ქრონიკული სინუსური ანთებები იწვევს ყნოსვის გზების ბლოკირებას და ანოსმიას.

ცხვირის ანატომიური დარღვევები: ისეთი სტრუქტურული მდგომარეობები, როგორიცაა ცხვირის პოლიპი, ძგიდის მრუდი.

ტრავმები: თავის ან ცხვირის არეში მიღებულმა დარტყმებმა შეიძლება გამოიწვიოს ყნოსვითი ნერვების დაზიანება.

ნევროლოგიური დაავადებები: ისეთ დაავადებებში, როგორიცაა პარკინსონი და ალცჰეიმერი, ყნოსვის შეგრძნების დაქვეითება შესაძლოა ადრეულ სიმპტომად გამოვლინდეს.

თანდაყოლილი მიზეზები: ყნოსვის ცენტრების გენეტიკურად განუვითარებლობა.

როგორ დგინდება ანოსმიის დიაგნოზი?

პაციენტის სწორი შეფასებისთვის, რომელსაც ყნოსვა აქვს დაკარგული, საჭიროა დეტალური გამოკითხვა და გამოკვლევა. პირველ ეტაპზე პაციენტის ანამნეზს დიდი მნიშვნელობა აქვს. ექიმი ცდილობს შეკრიბოს მინიშნებები გამომწვევ მიზეზებზე იმის კითხვით, თუ როდის დაიწყო ყნოსვის დაკარგვა, მოხდა ეს უეცრად თუ დროთა განმავლობაში, რა ვითარებაში მატულობს ან იკლებს სიმპტომი. გარდა ამისა, დეტალურად იკითხება პაციენტის გადატანილი ინფექციები, ტრავმები, გამოყენებული მედიკამენტები და არსებობის შემთხვევაში თანმხლები დაავადებები.

ფიზიკური გასინჯვა, კერძოდ ყელ-ყურ-ცხვირის (ყყც) დაავადებათა გამოკვლევა დიაგნოსტიკური პროცესის განუყოფელი ნაწილია. ცხვირის ღრუში ხდება ისეთი ანატომიური დაბრკოლებების დაკვირვება, რომლებსაც შეუძლიათ ყნოსვის გზების გადაკეტვა, როგორიცაა პოლიპი, მრუდი ძგიდე, შეშუპება. თუ ექიმს სტრუქტურული პრობლემის ეჭვი გაუჩნდება, ენდოსკოპიური გამოკვლევით ცხვირის ღრუ უფრო ახლოდან შეisწავლება. დიაგნოზის დასაზუსტებლად შესაძლებელია სპეციალური ყნოსვის ტესტების ჩატარება. მათ შორის ყველაზე ცნობილია „ყნოსვის ამოცნობის ტესტები“, რომლებიც ზომავს, რამდენად ახერხებს ადამიანი კონკრეტული სუნების ამოცნობას. ამ ტესტებში გამოიყენება ისეთი ადვილად გასარჩევი სუნები, როგორიცაა ფორთოხალი, პიტნა, ყავა. მიიღება ინფორმაცია იმის შესახებ, შეუძლია თუ არა პაციენტს ამ სუნების აღქმა და იდენტიფიცირება, რა დროში არჩევს მათ და რომელი სუნის გარჩევა არ შეუძლია სრულიად. ზოგიერთი ტესტი ადგენს მხოლოდ სუნის აღქმის ზღვარს, ზოგიერთი კი აფასებს გარჩევის უნარსაც.

თუ მიჩნეულია, რომ ყნოსვის დაკარგვა შესაძლოა დაკავშირებული იყოს ნევროლოგიურ დაავადებასთან, მიმართავენ ვიზუალიზაციის ისეთ მოწინავე მეთოდებს, როგორიცაა მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (მრთ) ან კომპიუტერული ტომოგრაფია (კტ). ამის წყალობით დეტალურად ფასდება ტვინში არსებული ყნოსვის გზები, ყნოსვის ბოლქვი (olfactory bulb) და ტვინის შესაბამისი უბნები. ზოგჯერ ტარდება სისხლის ანალიზებიც; მაგალითად, ისეთი ფარული სისტემური მიზეზების გამოსაძიებლად, როგორიცაა ვიტამინების დეფიციტი, ჰორმონალური დარღვევები.

როგორ მკურნალობენ ანოსმიას?

ანოსმიის მკურნალობის ძირითადი პრინციპია პრობლემის წყაროს პოვნა და ამ წყაროზე ორიენტირებული გადაწყვეტილების მიღება, ე.ი. მკურნალობა ყველასთვის ერთნაირი არ არის და ინდივიდუალურია. ყნოსვის სიბრმავის სამკურნალოდ პირველ რიგში საჭიროა ისეთი მიზეზების დადგენა, როგორიცაა ინფექცია, ტრავმა ან ნევროლოგიური აშლილობა. ამიტომ არ არსებობს ერთიანი სტანდარტული მკურნალობა. პირველ რიგში, ყურადღება ეთმობა როგორც პროცესს, ისე მიზეზებს იმის გასაგებად, ყნოსვის დაკარგვა დროებითია თუ მუდმივი.

ინფექციით გამოწვეული ყნოსვის დაკარგვა, რომელიც ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია, ხშირად თავისით, მკურნალობის გარეშეც ლაგდება, თუმცა თუ სიმპტომები გახანგრძლივდა, ექიმები ჩვეულებრივ ნიშნავენ ანთების საწინააღმდეგო სპრეებს ან ცხვირის შიდა შეშუპების შემცირებულ მედიკამენტებს. ეს მკურნალობა ხსნის ცხვირის ღრუს და აადვილებს ყნოსვითი ნაწილაკების მიღწევას ნერვულ დაბოლოებამდე. თუ ანოსმია გამოწვეულია ცხვირის ღრუში არსებული პოლიპებით ან სტრუქტურული დარღვევებით, შესაძლოა საჭირო გახდეს ქირურგიული ჩარევა. კერძოდ, დიდი პოლიპების მოცილებით ან ცხვირის შეგუბების გამომწვევი ძგიდის დევიაციის გასწორებით ყნოსვის უნარის აღდგენა შესაძლებელია. ასეთი ოპერაციები უმეტესად ენდოსკოპიური მეთოდებით ტარდება და გამოჯანმრთელების პროცესი ხანმოკლეა.

ბოლო წლებში, განსაკუთრებით COVID-19-ის შემდეგ განვითარებული ყნოსვის დაკარგვისას, დიდი ყურადღება მიიპყრო მეთოდმა, რომელსაც „ყნოსვით თერაპიას“ უწოდებენ. ამ მეთოდში პაციენტი დღეში ორჯერ ვარჯიშობს კონკრეტული სუნებით (მაგალითად: ლიმონი, ევკალიპტი, მიხაკი, ვარდი). ეს პრაქტიკა მიზნად ისახავს დაზიანებული ყნოსვითი ნერვების ხელახლა სტიმულირებას და ნერვული გზების თვითორგანიზებას.

მიუხედავად იმისა, რომ მარტივად ჩანს, ეს არის სამეცნიეროდ მხარდაჭერილი მკურნალობის ფორმა, რომელიც რეგულარული გამოყენებისას დადებით შედეგებს იძლევა. ნევროლოგიურ ან თანდაყოლილ ანოსმიის შემთხვევებში პირდაპირი განკურნება შესაძლოა ვერ მოხერხდეს. ასეთ შემთხვევებში მკურნალობა უფრო დამხმარე ხასიათისაა. წინა პლანზე გამოდის ისეთი მიდგომები, როგორიცაა პაციენტის ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებაზე ორიენტირებული რეკომენდაციები, უსაფრთხოების ზომები (მაგალითად, გაზის დეტექტორების გამოყენება), ფსიქოლოგიური მხარდაჭერა, ვინაიდან მუდმივი ყნოსვის დაკარგვის მქონე პირებში შესაძლებელია გამოვლინდეს ისეთი ემოციური ეფექტები, როგორიცაა სოციალური იზოლაცია, ანჰედონია (სიამოვნების განცდის უუნარობა) და დეპრესია.

მკურნალობის პროცესში ძალზე მნიშვნელოვანია მოთმინება და ექიმთან მუდმივი კონტაქტი. ანოსმია ზოგჯერ ისეთი პრობლემაა, რომელიც მცირე დროში წყდება, ზოგჯერ კი ხანგრძლივ აღდგენის პროცესს მოითხოვს. სწორი მიდგომით, განსაკუთრებით დროებითი და სამკურნალო მიზეზებისას, შესაძლებელია ყნოსვის გრძნობის დიდი ნაწილის დაბრუნება. მკურნალობაში წარმატების კიდევ ერთი გასაღები არის პაციენტის აქტიური ჩართულობა პროცესში და რეკომენდებული ვარჯიშების რეგულარულად შესრულება.

ხშირად დასმული კითხვები

ყნოსვის დაკარგვა შეიძლება გამოვლინდეს როგორც დროებითი, ისე მუდმივი ფორმით. ამ მდგომარეობის ხანგრძლივობა და სიმძიმე დიდწილად დამოკიდებულია გამომწვევ მიზეზზე. მაგალითად, ზედა სასუნთქი გზების ინფექციების, ალერგიის ან ცხვირის ხანმოკლე შეგუბების ფონზე განვითარებული ანოსმია უმეტესად დროებითია. მკურნალობის პროცესში შესვლისას ან ინფექციის გადატანისას ყნოსვის უნარიც ჩვეულებრივ თავისით უბრუნდება. COVID-19 პანდემიასთან ერთად ერთ-ერთი სიმპტომი, რომელიც ვითარდება, არის ყნოსვის უეცარი დაკარგვა. ვირუსის პირდაპირი ზემოქმედება ცხვირის შიგნით არსებულ ყნოსვის რეცეპტორებსა და ნერვულ დაბოლოებებზე უკვე სამეცნიეროდ დადასტურებულია. მრავალი ადამიანი აღნიშნავს, რომ ყნოსვის უნარი დაავადების პირველ დღეებშივე, სიცხის ან ხველის დაწყებამდეც კი დაკარგა. ადამიანების უმეტესობაში ეს მდგომარეობა რამდენიმე კვირაში თავისით ლაგდება. სუნის სრულად ვერაღქმა არის დანაკარგი, რომელიც უარყოფითად მოქმედებს ადამიანის როგორც სოციალურ ცხოვრებაზე, ისე უსაფრთხოებაზე. თუმცა ზოგიერთ პაციენტში (განለაკუთრებით მათში, ვინც მძიმედ გადაიტანა დაავადება, ხანდაზმულებში ან ქრონიკული დაავადებების მქონე პირებში) ეს ყნოსვის დაკარგვა თვეების განმავლობაში გრძელდება. ზოგ შემთხვევაში შესაძლოა მუდმივიც იყოს. ასეთი მუდმივობის მიზეზი არის ვირუსის მიერ ყნოსვითი ნერვების ან ტვინის შესაბამისი ცენტრების დაზიანება, რამაც გამოიწვია ხანგრძლივი ან შეუქცევადი ზიანი. პაციენტი, რომელსაც ანოსმია აქვს, ყველაზე ხშირად ამბობს, რომ გრძნობს არა მხოლოდ ყნოსვის, არამედ გემოს დაკარგვასაც. ეს მდგომარეობა სინამდვილეში გამოწვეულია არა ენის, بلکه ცხვირის მუშაობის შეჩერებით. განსაკუთრებით რთული გემოს მქონე საკვებში (მაგალითად: წნილი, ცხარე კერძები, ყავა) ეს სხვაობა კიდევ უფრო თვალსაჩინო ხდება. გემოები აღიქმება მქრქალად, უფერულად ან ერთნაირად. ამან შეიძლება უარყოფითად იმოქმედოს როგორც კვების ჩვევებზე, ისე მადაზე. სინუსიტი ანოსმიის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია. სინუსები არის ცხვირის გარშემო არსებული და ლორწოს წარმომქმნელი სიცარიელეები. სურათს, რომელიც ამ სიცარიელეების ანთებით იქმნება, სინუსიტი ეწოდება. სინუსიტის დროს ეს არეები შუპდება, იხშობა და ცხვირიდან ტვინისკენ გადასატანი ყნოსვითი ნაწილაკები ვერ ახერხებენ გავლილს. მწვავე სინუსიტი ძირითადად ინფექციის შემდეგ ვითარდება და დროებითია. თუმცა ქრონიკული სინუსიტის დროს, განსაკუთრებით თუ სახეზეა პოლიპების წარმოქმნა ან ცხვირის მუდმივი შეგუბება, ეს ყნოსვის დაკარგვა შეიძლება გაგრძელდეს და მუდმივიც კი გახდეს. სინუსიტით გამოწვეული ანოსმიის დროს გამოიყენება ცხვირის გამხსნელი მკურნალობა, ანთების საწინააღმდეგო მედიკამენტები ან საჭიროების შემთხვევაში ქირურგიული მეთოდები. როდესაც სათანადო მკურნალობით სინუსის არხების გახსნა მიიღწევა, შემთხვევათა უმეტესობაში ყნოსვის გრძნობაც ბრუნდება. ზოგიერთი ადამიანი დაბადებიდანვე საერთოდ მოკლებულია ყნოსვის უნარს. ამ მდგომარეობას მედიცინაში თანდაყოლილი ანოსმია ეწოდება. თანდაყოლილი ყნოსვის სიბრმავე ჩვეულებრივ იშვიათია და დაკავშირებულია გენეტიკურ მდგომარეობასთან. ზოგჯერ ის ცალკე გვხვდება, ზოგჯერ კი სხვა თანდაყოლ სინდრომებთან ერთად იჩენს თავს (მაგალითად, კალმანის სინდრომი). ასეთ ინდივიდებში ყნოსვითი ნერვები ან არასრულად არის განვითარებული ან ტვინში ყნოსვის ცენტრები არ არის ბოლომდე ჩამოყალიბებული. ასეთ შემთხვევებში აღდგენა შეუძლებელია, რადგან პრობლემა მდგომარეობს არა მხოლოდ სიგნალის გადაცემაში, არამედ იმის სტრუქტურულ არარსებობაში, სადაც სიგნალი უნდა აღიქმებოდეს. ასეთი პაციენტები ყნოსვის დაკარგვას ძირითადად მხოლოდ მათი სოციალური გარემოდან მიღებული უკუკავშირით ან ცხოვრების შემდგომ პერიოდებში ამჩნევენ. ანოსმიით, ე.ი. ყნოსვის დაკარგვის ჩივილით პირველი სპეციალობის სფერო, რომელსაც უნდა მიმართოთ, არის ყელ-ყურ-ცხვირის (ყყც) დაავადებათა განყოფილება. ყყც ექსპერტი აფასებს ცხვირის შიდა სტრუქტურას, სასუნთქ და ყნოსვის გზებს და ადგენს, არის თუ არა ძირეული პრობლემა ცხვირიდან მომდინარე.

ზოგჯერ, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ნევროლოგიური მიზეზებია ეჭვმიტანილი, პროცესში ნევროლოგიც შეიძლება ჩაერთოს. ანოსმიის მკურნალობა არსებობს, მაგრამ მკურნალობის პროცესის ფორმა განისაზღვრება ყნოსვის დაკარგვის მიზეზის მიხედვით. მოსალოდნელი არ არის, რომ ყველა პაციენტისთვის ერთი და იგივე მკურნალობის მეთოდი მუშაობდეს. მაგალითად, ცხვირის შეგუბებით ან სინუსიტით გამოწვეული დროებითი ყნოსვის დაკარგვისას მედიკამენტური მკურნალობა საკმაოდ ეფექტურია. ამ პროცესში გამოიყენება კორტიკოსტეროიდული სპრეები, ცხვირის გამრეცხი ხსნარები ან ანტიჰისტამინები. ყნოსვის დაკარგვის შესაფასებლად ყველაზე ხშირად გამოყენებული ტესტებია ყნოსვის ამოცნობისა და ყნოსვის ზღვრის ტესტები. ამოცნობის ტესტში ადამიანი ცდილობს აღიქვას და დაასახელოს სხვადასხვა სუნი. ზღვრის ტესტში კი იზომება, თუ რა უმცირესი ინტენსივობით გრძნობს ის სუნს. ეს ტესტები ხელს უწყობს ანოსმიის ხარისხისა და მიზეზის გაგებას. საჭიროების შემთხვევაში შესაძლებელია ისეთი ვიზუალიზაციის მეთოდების დამატებაც, როგორიცაა MRT. ყნოსვის დაკარგვამ შეიძლება სერიოზულად იმოქმედოს განწყობაზე. სუნებს ძლიერი კავშირი აქვთ ემოციებთან; ამ გრძნობით არის განმსჭვალული საკვების მიღების სიამოვნება, მოგონებები, სოციალური ურთიერთობები. ადამიანებში, რომლებსაც ანოსმია აქვთ, ხშირია დეპრესია, შფოთვა, მარტოობის განცდა და მადის დაკარგვა. სწორედ ამიტომ, მკურნალობის პროცესში ფსიქოლოგიური მხარდაჭერაც მნიშვნელოვანია. მრავალ შემთხვევაში ყნოსვის უნარი ბრუნდება, განსაკუთრებით ინფექციებით ან შეგუბებებით გამოწვეული დაკარგვისას. COVID-19-ის შემდეგ განვითარებულ ანოსმიაშიც ადამიანების უმეტესობა რამდენიმე კვირაში ან თვეში ჯანმრთელდება. ისეთმა მეთოდებმა, როგორიცაა ყნოსვითი თერაპია, შეიძლება ხელი შეუწყოს გამოჯანმრთელების პროცესს, თუმცა თანდაყოლილი ან ნერვული დაზიანებით გამოწვეული დანაკარგები შესაძლოა მუდმივი იყოს.

ყნოსვის შეგრძნებაში განცდილი დანაკარგები წარმოადგენს ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან პრობლემას, რომელიც პირდაპირ მოქმედებს ცხოვრების ხარისხსა და უსაფრთხოებაზე. ანოსმია შეიძლება უკავშირდებოდეს მარტივ ინფექციას, ანდა წარმოადგენდეს სხვადასხვა ძირეული დაავადების მაცნეს. ამ მიზეზით, დიდი მნიშვნელობა აქვს იმას, რომ პაციენტებმა, რომლებსაც ყნოსვა აქვთ დაკარგული, დროის დაკარგვის გარეშე გაიარონ ექსპერტული შეფასება.

Hisar Hospital-ში მომუშავე ჩვენი გამოცდილი ყელ-ყურ-ცხვირის (ყყც) სპეციალისტები აფასებენ ყნოსვის დაკარგვის მიზეზს მოწინავე დიაგნოსტიკური მეთოდებით და ქმნიან პაციენტზე მორგებულ მკურნალობის გეგმებს. თუ თქვენც გაქვთ ყნოსვის უნარის დაქვეითება ან დაკარგვა, შეგიძლიათ ჩაეწეროთ ჩვენი ექსპერტი ყელ-ყურ-ცხვირის (ყყც) დეპარტამენტის ექიმების მიღებაზე და დამატებითი ინფორმაციისთვის დაგვიკავშირდეთ.