Patella Çıkığı Nedir? Belirtileri Nelerdir? Teşhis ve Tedavisi Nasıl Olur?

Patella çıkığı belirtileri arasında dizde ani şişlik, şekil bozukluğu ve şiddetli ağrı öne çıkar. Diz kapağınız yerinden çıktığında, hareket kısıtlılığı yaşar ve yürümekte zorlanırsınız. Aslında patella çıkığı yaşayan kişilerin %45'i bu sorunu tekrar deneyimleyebilir. Bu yazıda patella çıkığı nedir, patella çıkığı belirtisi ve patella çıkığı teşhisi konularını ele alacağız. Dahası, patella çıkığı tedavisi seçeneklerini ve iyileşme sürecini detaylı şekilde inceleyeceğiz.

Patella Çıkığı Nedir?

Diz Kapağı Anatomisi

Diz kapağı, uyluk kemiği ile kaval kemiği arasında yer alan üçgen şeklinde bir yapıdır. Normal durumda, arka yüzeyi uyluk kemiğinin oluğu içinde kayar. Bu kemik yapı, diz ekleminin önünde konumlanarak koruma görevi üstlenir.

Patellanın birden fazla bağ ile diz eklemine bağlanması, stabilitesini sağlar. Kas grubunun oluşturduğu tendonun içine gömülü olan bu yapı, eklem hareketi sırasında kıkırdak yapısı sayesinde sürtünmeyi azaltır. Ayrıca kaldıraç görevi görerek kasın gücünü artırır ve daha az enerjiyle etkili hareket imkânı tanır.

Diz kapağının yerinde kalması için çevresindeki bağ dokularının güçlü olması gerekir. Medial patellofemoral ligament (MPFL) gibi bağ yapıları, diz kapağının yana doğru kaymasını engelleyerek zedelenme riskini azaltır. Bu bağların zayıflığı ya da yırtılması, patellanın yerinden çıkmasına yol açabilir.

Patella Çıkığının Tanımı

Patella çıkığı, diz kapağının doğal yerleşiminden dışarı kayması durumudur. Diz kapağı kemiğinin hareket ettiği yolaktan ayrılmasına patella çıkığı denir. Bu durum genellikle dizin dış yanına doğru gerçekleşir.

Diz kapağının çıkabilmesi için kapağı yerinde tutan bağların kopması gerekir. Bu çıkıklar toplumda yüz binde 6 sıklığında görülür. Kız çocukları ve 17 yaş altındaki gençlerde daha sık ortaya çıkar. Patella çıkığı olan kişilerin %15'inde ailede başka birisinde çıkık olmuştur.

Bir dizde patella çıkığı olduktan sonra, diğer dizde de çıkık görülme riski oldukça yüksektir. Bu nedenle erken teşhis ve doğru tedavi yaklaşımı önem taşır.

Patella Çıkığı Türleri

Akut patella çıkığı, travmatik şekilde ortaya çıkar. Dize yandan gelen bir darbe ya da dönme sırasında anormal bir zorlanma sonucu gelişir. Bu tip çıkıklarda bağlarda yırtılma ve eklemin aniden yerinden çıkması söz konusudur.

Tekrarlayan patella çıkıkları, ilk çıkıkta yaralanan diz yapılarının tam iyileşememesi sonucu oluşur. Yetişkin yaş grubunda görülen diz kapağı çıkıkları sürekli tekrarlama eğilimindedir. İlk çıkık sırasında şiddetli bir zorlanma gerekli olsa da, tedavi edilemeyen çıkıklarda yumuşak dokular esneyerek iyileştiği için tekrarlayan çıkıklar çok daha basit hareketler sonrası olabilir.

Doğuştan patella çıkığı en nadir görülen şekildir. Bazı çocuklarda doğuştan veya gelişimsel olarak patella zaten yarı çıkık durumundadır. Bu çocuklarda basit bir dönme hareketi sırasında tam çıkık oluşabilir. En nadir durumda ise patella kemiği dizin önünde değil dış yanında yerleşmiştir ve cerrahi yapılmadan yerine getirilmesi mümkün değildir.

Patella Çıkığı Belirtileri

Diz kapağı yerinden çıktığı anda vücudunuz bunu hemen fark eder. Şiddetli bir ağrı hissedersiniz ve dizden gelen bir "pop" sesi duyabilirsiniz. Bu belirtiler genellikle ani ve çok belirgindir.

Ani Ağrı ve Şişlik

Patella çıkığının ilk belirtisi ani ve bıçak saplanır tarzda şiddetli bir ağrıdır. Dizde meydana gelen deformasyonla birlikte bu ağrı tipik bir bulgudur. Özellikle travmaya bağlı çıkıklarda kıkırdak hasarı olma ihtimali daha yüksek olduğu için ağrı ve şişlik daha belirgin olabilir.

Kısa süre içinde eklem içi kanamaya bağlı dizde şişlik meydana gelir. Bu duruma hemartroz denir ve dizde büyük bir şişlik oluşturur. Şişlik dokunmaya hassas olabilir. Dizin arkasında veya çevresinde de ağrı hissedebilirsiniz.

Görsel Şekil Bozukluğu

Diz kapağı çıkığının en belirgin ve çarpıcı belirtisi, diz bölgesinde beliren anormal görünümdür. Patella genellikle dizin dışına doğru kayar. Dolayısıyla dizin dış kısmında şişlik ve deformite görünümü ortaya çıkar.

Dizde ani bir dönme hareketi sonrası kişiler, patella kemiğinin dizin dışına doğru kaydığını hisseder. Diz kapağının yerinden kaydığına dair belirgin bir his yaşarsınız. Diz kapağının dizin dış tarafında bir şişlik olarak belirmesini görebilirsiniz.

Hareket Kısıtlılığı ve Yürüme Zorluğu

Dizin hareket kabiliyeti önemli ölçüde kısıtlanır. Dizin normaldeki stabilitesi azalır. Bacağınızı tam olarak açıp kapatamayabilirsiniz. Genellikle diz bükülmüş bir pozisyonda kilitlenip kalır.

Etkilenen bacağın üzerine basamazsınız veya yürüyemezsiniz. Dizin yük taşıma yeteneği kaybolur. Diz kapağı çıkık olan hasta, etkilenen tarafa yük veremez ve korku hisseder. Ayrıca ağrı ve şişlik pasif bir değerlendirmeyi engeller.

Dizde Boşluk Hissi

Diz aniden boşalabilir ve güvensizlik hissi oluşur. Dizde kayma veya dönme hissi yaşarsınız. Bununla birlikte dizde güçsüzlük hissedebilirsiniz. Hastalar dizin yol verdiğini ve "patlama" hissi duyduklarını söyler.

Tekrarlayan çıkıklarda en önemli ve rahatsız edici belirti güvensizlik hissidir. Özellikle merdiven inmek, ani dönüşler yapmak veya çömelme gibi hareketler sırasında diz kapağının her an tekrar çıkacakmış gibi olmasından korkarsınız. Genellikle dizde boşalma veya güçsüzlük hissi yaşarsınız. Bu korku, hareketlerinizi kısıtlamanıza yol açar.

Patella Çıkığı Nedenleri ve Risk Faktörleri

Diz kapağı çıkığının birkaç farklı nedeni vardır. En yaygın sebep doğrudan veya dolaylı travmalardır. Spor yaparken, kaza geçirirken ya da ani bir hareketle diz kapağınız yerinden çıkabilir.

Ani Hareketler ve Travmalar

Travma, patella çıkığının en sık görülen nedenidir. Spor sırasında gerçekleşen ani yön değiştirmeler bu sorunu tetikleyebilir. Futbol, basketbol ve voleybol gibi sporlarda risk oldukça yüksektir.

Diz üzerine düşme gibi istenmeyen kazalar da çıkığa yol açar. Dizin dönmesi ya da burkulması, patellayı yerinden oynatabilir. Dize yandan gelen doğrudan darbeler, diz kapağının oluktan dışarı itilmesine neden olur.

En sık neden, MPFL adını verdiğimiz kapağı yerinde tutan bağın yırtılmasıdır. Bu durum genellikle bir travma sonucu gelişir. Ayak sabit dururken gövdenin dönmesi sonucu ortaya çıkar.

Kas ve Bağ Zayıflığı

Diz kapağını yerinde tutan bağların zayıflığı, çıkığın sık rastlanan nedenleri arasında bulunur. Kaslarda meydana gelen dengesizlikler de patellanın normal konumunda durmasını zorlaştırır.

Uyluk önündeki kaslar zayıf olduğunda, diz kapağı dışa doğru kaymaya meyilli hale gelir. Özellikle uzun süre oturan, egzersiz yapmayan veya kas dengesizliği olan kişilerde bu risk artar. Uyluğun iç ve dış tarafındaki kaslar arasındaki dengesizlikler diz kapağında hareket sorunlarına yol açabilir.

Anatomik Yapı Bozuklukları

Anatomik ve genetik faktörler de önemli rol oynar. Patellanın normalden yukarıda yer alması durumu, bu risk faktörlerinden biridir. Femur üzerindeki oluk yapısının sığ olması, patellanın dışa kaymasını kolaylaştırır.

Diz çevresindeki bağların gevşekliği stabiliteyi azaltır. X bacak, diz kapağına dışa doğru baskı yaparak yük dengesini bozar. Bu tür yapısal problemler, özellikle 10-17 yaş arası gençlerde çıkık riskini artırır.

Bazı bireylerde yapısal farklılıklar diz kapağı çıkığını tetikleyebilir. Çarpık bacak türü durumlar diz kapağı çıkığı riskini artırır. Aşırı hareketli eklemler ve anatomik olarak zayıf bağlar da patella çıkığının nedenleri arasında bulunabilir.

Genetik Yatkınlık ve Doğumsal Faktörler

Genetik bazı özellikler diz kapağı çıkığına yatkınlığı artırabilir. Olguların %15'inde ailenin başka bir ferdinde çıkık hikayesi vardır. Patella çıkığı olan kişilerin %15'inde ailede başka birisinde çıkık olmuştur.

İlk çıkıktan sonra tekrar çıkık oluşma riski %40-70 arasındadır. İkinci çıkık meydana geldikten sonra tekrarlama riski %100'e yaklaşır. Bunun nedeni zaten esnek olan yumuşak dokuların her çıkık sonrasında daha da gevşek hale gelmesidir.

Altta yatan yapısal bozukluğu olan kişilerde tekrarlama riski daha yüksektir. Önceden yaşanmış bir diz kapağı çıkığı da tekrarını kolaylaştırır. Çünkü ilk çıkıktan sonra bağlar gevşer ve eklem stabilitesi azalır.

Patella Çıkığı Teşhisi

Doğru bir patella çıkığı teşhisi konmak için hastanın hikayesi, fiziksel muayene bulguları ve görüntüleme yöntemleri birlikte değerlendirilir. Ortopedi veya acil uzman doktorunuz, yaralanmanın nasıl oluştuğunu ve patella çıkığı belirtileri hakkında detaylı sorular sorar. Özellikle çocuklarda olayı iyi tarif edememesi nedeniyle tanı konusunda zorluklar yaşanabilir ve yanlışlıkla menisküs veya bağ yaralanması olarak değerlendirilebilir.

Fiziksel Muayene

Öncelikle doktorunuz dizinizi dikkatle gözlemleyerek şişlik, morarma ve kas erimesi olup olmadığına bakar. Dizinizin dış kısmında hassasiyet, patella medial kenarında ve lateral femoral kondilde ağrı sıklıkla saptanır. Eklem içinde kanama bulunduğunda bu bölge özellikle hassas hale gelir.

Bununla birlikte dizinizin hareket açıklığı, esnekliği ve stabilitesi test edilir. Doktorunuz dizinizi düzeltmenizi ve bükmenizi isteyebilir. Patellanın oluk içinde nasıl oturduğunu görmek için dikkatlice hissedilir ve kemiklerin hizada olup olmadığı kontrol edilir.

Patella çıkığı teşhisi sırasında uygulanan en önemli testlerden biri "apprehension" yani endişe testidir. Bu test sırasında diz kapağınızı nazikçe dışa doğru ittiklerinde endişelenmeniz, korkmanız veya istemsizce kasılarak bu hareketi engellemeye çalışmanız, güçlü bir instabilite bulgusudur. Ayrıca J belirtisi gibi dizin hareket sırasında anormal bir yol izleyip izlemediğini gösteren testler de uygulanabilir.

Görüntüleme Yöntemleri

Ardından fizik muayeneyi desteklemek için görüntüleme tetkiklerine başvurulur. Diz iki yönlü röntgen değerlendirmesi ile patella çıkığı teşhisi kesinleşir. Röntgen filmleri patellanın konumunu, kemik yuvasının derinliğini, diz kapağının yüksekliğini ve olası kemik kırıklarını gösterir. Farklı açılardan çekilen özel röntgenler, altta yatan patellofemoral displazi gibi yapısal sorunları ortaya koyar.

Manyetik rezonans görüntüleme patella çıkığı teşhisinde altın standarttır. MRG yumuşak dokuları ve kıkırdağı inanılmaz bir detayla gösterir. MPFL bağının yırtılıp yırtılmadığı, yırtığın nerede ve ne kadar ciddi olduğu en net şekilde MRG ile anlaşılır. Ayrıca eklem kıkırdağında bir hasar olup olmadığı ve eklem içinde serbest dolaşan parçaların varlığı tespit edilir.

Bilgisayarlı tomografi özellikle kemiksel dizilimle ilgili hassas ölçümler yapılması gerektiğinde kullanılır. TT-TG mesafesi ölçümü, femur ve tibia rotasyonları BT ile yapılır. Bu ölçümler çıkığın tekrarlama riskini öngörmek ve cerrahi planlamada yol gösterici olmak açısından kritik öneme sahiptir.

Ek Yaralanmaların Tespiti

Patella çıkığı sırasında alt yüzü femur kemiğinin dış kısmına çarpar ve bu çarpma kıkırdak ile kemik kırıklarına yol açabilir. Olguların %42'sinde osteokondral kırık görülür. Eklemde toplanan kanda yağ damlacıklarının görülmesi, osteokondral kırık varlığına işaret eder.

Dolayısıyla eklem içindeki serbest parçalar, ağrı yatıştıktan sonra diz hareketleri sırasında takılma ve kilitlenme belirtilerine neden olabilir. Görüntüleme yöntemleri ile bu serbest parçalar tespit edilir ve tedavi planı buna göre şekillenir.

Patella Çıkığı Tedavisi ve İyileşme Süreci

Patella çıkığı tedavisi, çıkığın şiddetine ve diz yapılarındaki hasara göre belirlenir. Tedavi genellikle diz kapağının yerine oturtulmasıyla başlar. Eğer diz çevresindeki bağ ve kas dokuları sağlam durumdaysa, ameliyatsız yöntemler tercih edilir.

Çıkığın Yerine Oturtulması

Diz kapağı çıkığı anında yerine dönmemişse, doktorunuz tarafından elle redüksiyon işlemi yapılır. Bu işlemle diz kapağı dikkatli bir şekilde tekrar normal pozisyonuna getirilir. Bazı hastalarda ise bacak uzatıldığında diz kendiliğinden yerine oturabilir.

Bu işlemden sonra genellikle anında rahatlama hissedersiniz. Ardından görüntüleme ile çıkığın durumu ve ek hasar olup olmadığı kontrol edilir. Çıkık yerine oturtulduktan sonra diz birkaç hafta süreyle hareketsiz bırakılır.

İmmobilizasyon süresi genellikle 2-4 hafta arasında değişir. Bu amaçla dizlik, atel veya özel sabitleyici cihazlar kullanılır. Bu süre boyunca dizin fazla zorlanmaması gerekir.

İlaç Tedavisi ve Buz Uygulaması

Şişlik ve ağrıyı azaltmak için buz uygulaması yapılabilir. Günde birkaç kez 15-20 dakika süreyle buz uygulaması önerilir. Soğuk uygulama, iltihaplı dokulardaki kan damarlarını daraltarak ödem ve iltihabın azalmasına yardımcı olur.

Ağrı kesiciler özellikle ilk günlerde ağrının ve iltihabın kontrol altına alınmasında etkilidir. Antienflamatuar ilaçlar doktorunuzun önerisi doğrultusunda kullanılır. RICE protokolü (dinlenme, buz, kompresyon ve yükseltme) uygulanabilir.

Fizik Tedavi ve Egzersizler

İyileşme sürecinin en önemli aşamalarından biri fizik tedavidir. Dizi stabilize eden kasların, özellikle kuadriseps kasının güçlendirilmesi sağlanır. Kas güçlendirici egzersizler dizin stabilitesini artırır.

Ayrıca esnekliği artırıcı egzersizler, denge çalışmaları ve koordinasyon eğitimi uygulanır. Bu süreç tekrarlayan çıkıkların önlenmesine yardımcı olur. Özellikle kalça çevresi ve core bölgesi egzersizleri de programa dahil edilir.

Düzenli fizik tedavi başarı şansını artırır. Rehabilitasyon süreci yaklaşık 1 ay sürer ve bu süre zarfında kas güçlendirme ve eklem hareket açıklığı giderek artırılır.

Cerrahi Müdahale Gerekliliği

Eğer diz kapağı çıkığı tekrarlıyorsa, bağlarda yırtık oluşmuşsa veya kıkırdak yapılar zarar görmüşse cerrahi gerekebilir. Tekrarlayan patella çıkığı geçiren hastalar cerrahi tedavi edilir.

Uygulanan cerrahiler arasında patellayı yerinde tutan bağların onarımı (MPFL rekonstrüksiyonu) yer alır. Diz kapağının hizalanmasının yeniden düzenlenmesi veya eklem yüzeylerinin onarımı yapılabilir. Eklem içinde serbest kıkırdak parçalarının bulunması durumunda ameliyat şarttır.

Tedavi Sonrası İyileşme ve Önlemler

Ameliyatsız tedavi uygulanan hastalarda iyileşme süreci genellikle daha kısa sürer. Tam iyileşme ortalama 6 hafta sürebilir. Cerrahi müdahale yapılan vakalarda iyileşme süresi 3 ila 6 ay arasında değişiklik gösterir.

Tedavi sonrasında hasta belirli aralıklarla kontrole çağrılır. Bu süreçte dizin stabilitesi, kas gücü ve eklem açıklığı değerlendirilir. Özellikle ilk 2-3 hafta boyunca dize yük verilmemelidir.

Tedaviye düzenli uyum gösteren hastalarda genellikle tam iyileşme sağlanır. Doğru rehabilitasyon programı sayesinde diz fonksiyonlarını tamamen geri kazanabilirsiniz.

Patella Çıkığı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Hastalar patella çıkığı hakkında birçok soru sorar. Bu sorular iyileşme süresi, tekrarlama riski ve günlük yaşama dönüş gibi konulara odaklanır. Aşağıda en sık merak edilen konulara yanıt bulabilirsiniz.

İyileşme süresi durumunuza ve uygulanan tedaviye bağlı olarak değişir. İlk kez çıkan durumlarda 2-4 hafta içinde belirgin düzelme görülür. Ancak tekrarlayan çıkıklarda bu süre 6-8 haftaya uzayabilir.

Ameliyatsız tedavi uygulanan hastalarda tam iyileşme yaklaşık 6 hafta sürer. Bununla birlikte ameliyat sonrası iyileşme 3-6 ay arasında değişiklik gösterir. İlk birkaç hafta boyunca dizi sabit tutmanız gerekir.

Üçüncü aydan itibaren günlük aktivitelerinize dönebilirsiniz. Özellikle sporcular fiziksel aktivitelere başlamadan önce uzman değerlendirmesinden geçmelidir. Yürüyüş, bisiklet ve yüzme gibi sporlara 6. haftadan sonra başlayabilirsiniz. Ancak koşma ve çömelme gereken darbeli sporlara 6. aydan sonra başlamalısınız.

İlk çıkıktan sonra tekrar çıkık oluşma riski %40-70 arasındadır. Dolayısıyla tekrarlama olasılığı oldukça yüksektir. İkinci çıkık meydana geldikten sonra tekrarlama riski neredeyse %100'e yaklaşır.

Bunun nedeni yumuşak dokuların her çıkık sonrasında daha gevşek hale gelmesidir. Altta yatan yapısal bozukluğu olan kişilerde tekrarlama riski daha yüksektir. Tekrarlayan çıkıklar tedavi edilmezse, diz ekleminde geri dönüşü olmayan kıkırdak hasarlarına yol açabilir.

Ayrıca erken yaşlarda ağrılı kireçlenmeler oluşabilir. İyileşme sürecinde düzenli fizik tedavi uygulamanız tekrar çıkık riskini azaltır.

Genellikle ortopedi uzmanı tarafından yerine oturtulması gerekir. Kıkırdak ve bağ yapılarının kontrolü önemlidir. Bazı hastalarda bacak uzatıldığında diz kapağı yerine oturur.

Yalnızca çocuk yaş grubunda ve ilk diz kapağı çıkığı ise kendiliğinden iyileşme durumu vardır. Hastanın acile gelirken taşınması esnasında kapak yerine oturabilir. Ancak yetişkin yaş grubu çıkıkları ve tekrarlayan çıkıklar kendiliğinden iyileşmez.

Diz kapağı çıkık olan hasta etkilenen tarafa yük veremez ve yürüyemez. Korku ve şiddetli diz ağrısı hissedersiniz. Dizin yük taşıma yeteneği kaybolur. Çıkık yerine oturtulduktan sonra ve ağrı azaldıktan sonra kademeli olarak yürümeye başlayabilirsiniz.

Özetle Patella Çıkığı

Patella çıkığı ciddi bir yaralanma olsa da, doğru teşhis ve tedavi ile tam iyileşme mümkündür. Özellikle ilk çıkık sonrasında düzenli fizik tedavi uygulamanız çok önemlidir. Aksi takdirde tekrarlama riski %40-70 arasında değişir. Dolayısıyla kas güçlendirme egzersizlerini ihmal etmemelisiniz.

Dizinizde ani ağrı, şişlik veya şekil bozukluğu fark ettiğinizde hemen uzman değerlendirmesi yaptırın. Erken müdahale, kalıcı kıkırdak hasarını önler ve iyileşme sürecini hızlandırır. Tedavi planınıza uyduğunuz takdirde, normal aktivitelerinize güvenle dönebilirsiniz.

Detaylı Bilgi ve İletişim İçin Formu Doldurun!