40 yaş üstü her 5 yetişkinden birinde görülen KOAH, koah tedavisi hakkında doğru bilgiye sahip olmanızı gerektiren ciddi bir akciğer hastalığıdır. Özellikle sigara içenlerin yaklaşık %20-25'inde gelişebilen bu rahatsızlık, sinsi bir şekilde ilerler. Bu nedenle koah belirtileri, koah nedenleri ve koah hastalığı tedavisi seçeneklerini anlamak büyük önem taşır. Bu yazıda, koah tedavisi var mı sorusundan koah atak tedavisi yöntemlerine kadar bilmeniz gereken her şeyi açık bir dille ele alacağız.

KOAH nedir?

KOAH, akciğerlerinize giren havanın rahatça dışarı çıkamadığı bir akciğer hastalığıdır. Kronik Obstrüktif Akciğer Hastalığı'nın kısaltması olan bu rahatsızlık, hava yollarınızda daralma ve tıkanıklığa neden olur. Erişkinlerde her on kişiden ikisinde, sigara içenlerde ise her dört kişiden birinde görülen bu hastalık, gerçekte tahmin edilenden çok daha yaygındır.

Hastalık genellikle iki temel durumun bir arada bulunmasıyla ortaya çıkar. Akciğer dokusunun bazı kısımlarında tahribat oluşur, mukus hava yollarını tıkar ve hava yolu astarında iltihaplanma başlar. Bu süreçlerin tamamı, nefes almanızı giderek zorlaştırır.

Kronik bronşit ve amfizem arasındaki fark

KOAH'ın iki ana formu vardır ve her birinin akciğerlerinizi etkileme şekli farklıdır. Kronik bronşit, alveollere giden bronş adı verilen hava yollarının iltihaplanarak daralmasıdır. Birbirini izleyen iki yıl boyunca, her yıl en az üç ay süreyle balgam çıkarma şikayeti olan kişiler kronik bronşit tanısı alır.

Bu durumda bronşlar kalıcı olarak iltihaplanır, şişer ve aşırı miktarda koyu kıvamlı mukus üretir. Mukus birikimi hava yollarını mekanik olarak daraltır ve nefes almanızı zorlaştırır.

Buna karşılık amfizem, akciğerlerinizde bulunan hava keseciklerinin (alveollerin) hasar görmesiyle gelişir. Oksijen alışverişinin yapıldığı bu mikroskobik baloncuklar, duvarları yırtılarak büyük ve fonksiyonsuz boşluklara dönüşür. Normalde esnek bir yapıya sahip olan bu kesecikler elastikiyetini kaybeder ve akciğerde hava hapsi meydana gelir.

Sonuç olarak, akciğerleriniz içine çektiği kirli havayı dışarı üfleyemez hale gelir. Amfizem kronik bronşitten daha şiddetli seyreder ve tedavi edilmeyen kronik bronşit zamanla amfizeme dönüşebilir.

KOAH'ın vücuda etkileri

KOAH sadece akciğerlerinizi değil, tüm vücut sisteminizi olumsuz etkiler. Hastalık nefes almayı zorlaştırır ve günlük aktivitelerinizi gerçekleştirmenizde ciddi zorluklar yaratır. Yürümek, merdiven çıkmak gibi basit hareketler bile sizi yorabilir.

İlerleyen dönemlerde hırıltılı solunum ve çabuk yorulma belirtileri ortaya çıkar. Akciğer arterlerinde yüksek basınç gelişebilir ve bu durum kalbin sağ karıncığına baskı uygular. Bacaklarda şişlik, boyun damarlarında belirginleşme gibi kalp yetmezliği bulguları da eklenebilir.

Ayrıca KOAH hastaları diyabet, kemik erimesi, kalp damar tıkanıklıkları ve kaslarda iltihap gibi ek sağlık sorunlarına daha yatkın hale gelir. Bu nedenle erken teşhis ve koah hastalığı tedavisi büyük önem taşır.

KOAH belirtileri nelerdir?

KOAH belirtileri genellikle akciğerlerinizde ciddi hasar oluşana kadar kendini göstermez. Hastalığın sinsi ilerlemesi nedeniyle birçok kişi semptomları yaşlanmanın doğal bir sonucu olarak değerlendirir ve doktora başvurmayı geciktirir.

Erken dönem belirtileri

Hastalığın başlangıç evresinde sabahları daha belirgin olan öksürük ve balgam çıkarma görülür. Balgam genellikle beyaz renkli, yapışkan ve koyu kıvamlıdır. Birçok hasta bu durumu sigara öksürüğü olarak adlandırıp normalleştirir.

Birbirini izleyen iki yıl boyunca, her yıl en az üç ay süreyle balgam çıkarma şikayeti yaşamanız kronik bronşit belirtisi olabilir. Gençlerde akciğer kapasitesinin yeterli olması nedeniyle günlük yaşam bu belirtiler yüzünden olumsuz etkilenmez. Ancak zaman zaman ortaya çıkan hafif öksürük ve nefes darlığı mutlaka ciddiye alınmalıdır.

Fiziksel aktiviteler sırasında nefes darlığı yaşamanız erken dönemin önemli işaretlerindendir. Merdiven çıkarken veya yokuş yukarı yürürken hissedilen bu nefes yetersizliği, hastalık ilerledikçe düz yolda yürürken bile sizi zorlayabilir.

Sigara içmeye devam edilirse ve hastalık ilerlerse öksürük şiddetlenir, balgam miktarı gittikçe artar. Hastalar günün her saatinde balgam çıkarmaya başlar ve bazen boğulacak kadar şiddetli öksürükler oluşabilir.

İleri evre KOAH belirtileri

İleri evrelerde nefes darlığı her gün yaşanan bir sorun haline gelir. Göğüste sıkışma hissi, hırıltılı nefes alma ve genel halsizlik belirtileri artar. Solunum yolu enfeksiyonlarına yatkınlık artar ve bu enfeksiyonların iyileşme süreci normalden uzun sürer.

Vücudunuzdaki oksijen seviyesinin düşmesiyle dudaklarda, tırnaklarda ve dil çevresinde morarma gelişebilir. Bu siyanoz olarak adlandırılan durum, kandaki oksijen eksikliğinin ciddi bir göstergesidir. Ayak bileklerinde ve bacaklarda şişlik oluşması da kalp yetmezliğinin eklendiğini gösterebilir.

Son evrede dinlenme esnasında bile şiddetli ve sürekli nefes darlığı yaşanır. Akciğer fonksiyonlarının önemli oranda azalması nedeniyle günlük aktiviteleri yerine getirmekte güçlük çekersiniz. Kilo kaybı, kaslarda erime ve ağır alevlenmeler nedeniyle sık hastaneye yatış gerekliliği ortaya çıkar.

Alevlenme dönemindeki belirtiler

KOAH alevlenmesi, nefes darlığı, öksürük ve balgam gibi semptomlarda belirgin artış ile kendini gösterir. Hava kirliliği, enfeksiyon ve tütün dumanı gibi tetikleyiciler bu kriz anını başlatabilir.

Alevlenme sırasında balgam miktarında ciddi artış olur ve rengi şeffaf veya beyazdan sarı, yeşil renge dönüşür. Bu değişiklik genellikle enfeksiyonu işaret eder. Nefes darlığının hızla artması alevlenmenin en önemli göstergesidir.

Göğüsten gelen hırıltı veya ıslık sesi belirginleşir, vücutta genel halsizlik ve yorgunluk artar. Ateş yükselmesi enfeksiyonun eşlik ettiğini gösterir. Ciddi durumlarda zihin bulanıklığı, aşırı uyku hali veya kafa karışıklığı gelişebilir. Bu belirtiler kandaki oksijenin azalıp karbondioksitin yükseldiğini gösterir ve acil müdahale gerektirir.

KOAH nedenleri ve risk faktörleri

Hastalığın gelişmesinde birden fazla faktör rol oynar ve bu faktörlerin bir araya gelmesi riski önemli ölçüde artırır. Koah nedenleri arasında çevresel, genetik ve yaşam tarzı kaynaklı etkenler bulunur.

Sigara ve tütün kullanımı

KOAH vakalarının yaklaşık %80-85'inin nedeni ya sigara kullanımı ya da sigaraya maruz kalma durumudur. Sigara içenlerin yaklaşık %20-25'inde hastalık gelişir. Ancak yoğun sigara içenlerin bile yaşamları boyunca %50'sinden daha azında KOAH ortaya çıkar. Bu durum genetik faktörlerin ve bireysel duyarlılığın önemini gösterir.

Sigaraya erken yaşta başlamanız ve uzun süre çok miktarda içmeniz, hastalığın daha ağır seyretmesine neden olur. Ortalama 15-20 yıllık bir süreçte belirtiler yavaş yavaş ortaya çıkar. Günlük içtiğiniz sigara sayısına bağlı olarak hastalığın ilerleme hızı değişiklik gösterebilir.

Pipo, puro, nargile ve elektronik sigara da aynı etkiye neden olur. Elektronik sigaranın da akciğer hasarı ve hastalığı yaptığı ortaya konmuştur. Pasif içicilik, solunumsal semptomlara ve KOAH gelişimine katkıda bulunur. Özellikle çocukluk döneminde sigara dumanına maruz kalmanız ilerleyen yaşlarda KOAH riskinizi artırabilir.

Prenatal dönemde annenizin sigara içmesi intrauterin akciğer gelişiminizi ve bağışıklık sisteminizin gelişmesini etkileyerek risk oluşturur. Sigara içmeyi bıraksanız bile, daha önceden içip bırakanlar nefes darlığı semptomlarının farkında olmalıdır.

Çevresel ve mesleki maruziyet

İş yeri ortamındaki tozlar ve kimyasal maddeler, iyi havalanmayan evlerde yemek pişirme ve ısınma amacıyla kullanılan organik yakıtların yol açtığı iç ortam hava kirliliği diğer kanıtlanmış nedenlerdir. Dünya Sağlık Örgütü, organik yakıtların dumanlarına maruziyete bağlı olarak oluşan KOAH nedeniyle her yıl 400.000 kişinin öldüğünü tahmin etmektedir.

Maden ve metal işçiliği, ulaşım sektörü, odun ve kağıt imalatı, çimento, tahıl ve tekstil işçiliği gibi mesleklerde çalışmanız risk oluşturur. Kömür tozu, silika, asbest, metal ve metal bileşenleri, inorganik tozlar gibi maddelere maruz kalmanız akciğer fonksiyonlarınızda kayba neden olur.

Kömür tozuna maruziyetin FEV1'de yıllık 3 mL kayba neden olduğu gösterilmiştir. Silika tozuna maruz kalan işçilerde 1 yılda FEV1'de 24 mL düşüş olduğu belirlenmiştir. KOAH gelişiminde literatürde %30'a varan oranlarda mesleki etiyoloji rapor edilmektedir.

Genetik faktörler ve alfa-1 antitripsin eksikliği

Alfa-1 antitripsin eksikliği, ebeveynlerden çocuklarına geçebilen kalıtsal bir genetik rahatsızlıktır. Bu durumda akciğerleri koruyan AAT adlı bir proteinin seviyeleri düşüktür. Avrupa ve Amerika Birleşik Devletleri'nde her ülkede yaklaşık 100.000 kişi bu durumdan etkilenmektedir.

Toplumda %1 oranında görülen bu genetik bozukluk, başka risk faktörleri olmasa bile amfizemi tetikleyebilir. Alfa-1 antitripsin eksikliği KOAH vakalarının %1-3'ünü oluşturur. Homozigot formdaki Z aleli, erki başlangıçlı amfizem (30'lu-40'lı yaşlar) ile birlikte şiddetli eksikliğe neden olur.

Dünya çapında 3 milyondan fazla insanın ciddi alfa-1 antitripsin eksikliği ile ilişkili alel kombinasyonlarına sahip olduğu tahmin edilmektedir. Eksiklik tanısı konmadığında hastalar standart koah hastalığı tedavisi alır ve hastalığın seyrini değiştiren tedaviden mahrum kalır.

KOAH teşhis yöntemleri

Risk faktörlerine maruz kalmış ve koah belirtileri yaşayan kişilerde tanı süreci başlar. Öksürük, balgam ve nefes darlığı şikayetleri olan hastalarda doktor öncelikle tıbbi geçmişinizi değerlendirir ve fiziksel muayene yapar. Ancak kesin tanı için solunum fonksiyon testleriyle doğrulama şarttır.

Spirometri testi ve akciğer fonksiyon testleri

Spirometri testi KOAH tanısının altın standardıdır. Bu test akciğerlerinizin ne kadar iyi çalıştığını ölçer ve hastalığın varlığını kesin olarak ortaya koyar. Test sırasında spirometre adı verilen bir cihaz kullanılır ve burnunuza özel bir aparatla ağzınızdan nefes alıp vermeniz istenir.

Öncelikle derin bir nefes alırsınız ve tutarsınız. Ardından cihazın ağzınıza yerleştirilmesiyle birlikte tutulan nefesi güçlü bir şekilde üflersiniz. Bu işlem ortalama 4-5 kez tekrarlanır ve test 15-30 dakika içinde tamamlanır.

Spirometri testi FEV1 ve FVC olmak üzere iki temel değeri ölçer. FEV1, ilk saniyede zorlu bir şekilde dışarı atabildiğiniz hava miktarını gösterir. FVC ise derin bir nefes aldıktan sonra dışarı verebildiğiniz toplam hava hacmini belirler. En güvenilir parametre FEV1'dir ve hava yolu tıkanıklığının derecesi bu değerle belirlenir.

FEV1/FVC oranının %70'in altında olması KOAH tanısı için temel kriter olarak kabul edilir. Bu oran %88'in altında olduğunda hastalık tanısı konur ve FEV1 değerine göre hastalığın şiddeti belirlenir. Ayrıca test sonuçları koah hastalığı tedavisi planının oluşturulmasında ve hastalığın takibinde kullanılır.

Kan testleri ve oksijen seviyesi ölçümü

Arteriyel kan gazı analizi kandaki oksijen ve karbondioksit seviyelerini kontrol eder. Bu test özellikle ileri evre hastalarda akciğerlerin ne kadar etkili çalıştığını değerlendirir. Oksijen satürasyonu ölçümü hipoksi hakkında bilgi verir ve KOAH hastalarındaki solunum yetmezliğinin tespitinde önemli rol oynar.

Kan gazı testleri FEV1 değeri %40'ın altında olduğunda, oksimetre ile ölçülen oksijen satürasyonu %92 veya altında seyrettiğinde ve solunum yetmezliğinin klinik bulguları göründüğünde yapılır. Tam kan sayımı ise enfeksiyon durumunu değerlendirir.

Görüntüleme yöntemleri

Akciğer röntgeni KOAH tanısında destekleyici bir yöntemdir. Röntgen amfizem veya bronşit kaynaklı farklılıkları gösterebilir ancak tanı koydurucudan çok destekleyicidir. Hafif KOAH'da röntgen normal bulunabilir.

Daha detaylı inceleme gerektiğinde bilgisayarlı tomografi kullanılır . Yüksek çözünürlüklü BT akciğer dokusundaki yapısal değişiklikleri ayrıntılı gösterir ve akciğer parankimindeki hasarın yaygınlığını değerlendirir. BT amfizeme bağlı düşük yoğunluklu alanları gözlemler. Görüntüleme yöntemleri ayrıca pnömoni ve pnömotoraks gibi komplikasyonların tanısında da rol oynar.

KOAH tedavisi nasıl yapılır?

KOAH önlenebilir ve tedavi edilebilir bir hastalıktır. Tedavinin iki ana hedefi vardır: şikayetleri azaltmak ve yaşam kalitesini yükseltmek, ayrıca hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak. Ancak KOAH'ı ortadan kaldıracak bir tedavi yoktur. Başarılı tedavi için risk faktörlerinden uzak durmanız ve ilaçları düzenli kullanmanız gerekir.

İlaç tedavisi ve inhalerler

Tedavide ilk yöntem bronşları genişleterek oksijen alımını artıran bronkodilatör ilaç kullanımıdır. Sigaranın bırakılması, tozlu ve dumanlı ortamlarda bulunmamak temel tedavi girişimleridir. Sigara bırakıldığında hava yollarındaki ve akciğerdeki bozulmaların şiddeti yavaşlar.

Ana tedavi daralmış hava yollarını açan ilaçlardır. Balgam söktürücü ilaçlar, enfeksiyon oluşursa antibiyotikler tedavi kapsamında verilir. İnhalasyon yolu ile kullanılan ilaçların dozları çok düşüktür. Fakat ilaçlar direkt solunum yollarına ulaştığından etkileri çok kuvvetlidir. Yan etkileri yok denecek kadar azdır.

İnhalasyon ilaçları alışkanlık yapmazlar, dişlere ve akciğerlere zarar vermezler. Tedavinin etkili olması için doğru cihazı seçmek ve düzenli kullanmak gerekir. İlaçlar düzenli kullanılmazsa hastalık ilerler ve hastane yatışları artar.

Oksijen tedavisi

Ağır hipoksemi gelişen hastalarda oksijen tedavisi zorunlu hale gelir. Günde en az 15 saat olmak üzere uzun süreli oksijen alınması bu evredeki hastaların nefes darlığı hissini azaltır, yaşam kalitelerini artırır ve yaşam süresini uzatır. Oksijen tedavisi sadece alevlenme nedenli hastane yatışlarında ve ağır hipoksemisi olanlarda evde de oksijen alınacak şekilde uzun süreli uygulanır.

Akciğer rehabilitasyonu

Solunum rehabilitasyonu solunum sıkıntısı, gerginlik, hareketsizlik gibi sorunlarda kısır döngüyü kırabilen tek tedavi yöntemidir. Rehabilitasyon programı en az 8 hafta süre ile haftada iki veya üç seans olacak şekilde, toplam 16-24 seans uygulanmalıdır.

Hastalara kişiye özgü fiziksel egzersiz ve solunum egzersizleri eğitimi verilmesi, psikolojik destek sağlanması ve uygun diyetin düzenlenmesi rehabilitasyon programının temelini oluşturur.

Cerrahi tedavi seçenekleri

Cerrahi tedavi seçenekleri arasında akciğer volüm azaltıcı cerrahi, büllektomi ve akciğer nakli bulunmaktadır. Son yıllarda özellikle amfizem ve kronik bronşit formları bronkoskopik, volüm azaltıcı metotlarla tedavi edilebilmektedir. Bronkoskop ile solunum yollarına girilerek valv ya da coil yerleştirilerek şişkin olan akciğerlerin hacmi küçültülür.

KOAH atak tedavisi

Akut alevlenme tedavisinde kısa etkili antikolinerjikler ile birlikte veya tek başına kısa etkili inhale beta2-agonistler önerilir. Sistemik kortikosteroidler akciğer fonksiyonlarını iyileştirebilir ve iyileşme süresini kısaltabilir. Tedavi süresi 5-7 günden uzun olmamalıdır. Balgam pürülansında artış varsa antibiyotik kullanımı önerilir. Oksijen saturasyonu %88-92 olacak şekilde titre edilmelidir.

KOAH ile ilgili sıkça sorulan sorular

Hastalık hakkında hastalar ve yakınları tarafından sıkça merak edilen konular vardır. Bu sorulara verilen yanıtlar, koah hastalığı tedavisi sürecinde doğru beklentiler oluşturmanıza yardımcı olur.

KOAH kaç yaşında başlar?

Hastalık genellikle 40 yaşından sonra belirti vermeye başlar. Bazı kaynaklarda 35 yaşından sonra fark edilir hale geldiği belirtilse de, teşhis edilen çoğu kişinin yaşı 50'nin üzerindedir. Ülkemizde 40 yaş üstü yetişkinlerde görülme sıklığı %15-20 arasındadır. Yani toplumumuzda 40 yaş üstü her 5 kişiden birinde KOAH vardır.

Sigara kullanımı yaklaşık 20 yıl günde bir paket içme sonrasında hastalığı ortaya çıkarır. Günde bir paketten fazla sigara içiliyorsa bu süre daha da kısalır. Genetik faktörleri olan alfa-1 antitripsin eksikliği bulunan kişilerde ise hastalık 30'lu-40'lı yaşlarda erkenden başlayabilir.

KOAH hastası iyileşir mi?

KOAH'ın bir tedavisi yoktur. Ancak hastalık önlenebilir ve tedavi edilebilir özelliktedir. Akciğerlerde ortaya çıkan geri dönüşümsüz form değişikliğinin herhangi bir seçenekle tedavisi yoktur. Bununla birlikte, erken tanı ve sigaranın bırakılması hastalığın ilerlemesini engelleyebilir.

Hasta sigarayı bıraktığında hastalığın seyri olumlu etkilenir. Sigarayı bırakmasından sonraki en az iki ay içinde solunum fonksiyonlarında %10'luk bir iyileşme görülür. Düzenli ilaç kullanımı ve uygun yaşam tarzı değişiklikleriyle semptomlar hafifletilir ve hastalığın kötüleşmesi önlenir.

KOAH bulaşıcı mı?

KOAH bulaşıcı değildir. Hastalık tütün kullanımı, mesleki ve çevresel maruziyet, genetik faktörler gibi nedenlere bağlı olarak ortaya çıkar. KOAH hastaları solunum yolu enfeksiyonlarını sık yaşadığı için bu enfeksiyonlar bulaşıcı olabilir. Bu nedenle hijyen kurallarına dikkat edilmesi ve hasta kişilerle temastan kaçınılması gerekir.

KOAH hastaları nelere dikkat etmeli?

Sigara içilen, dumanlı, kirli ve tozlu ortamlardan uzak durmanız gerekir. Bolca sıvı tüketmek oldukça önemlidir. Her yıl grip aşısı yaptırmanız ve zatürre aşısı olmanız önerilir. Düzenli egzersiz yapmanız kasların güçlenmesini ve nefes darlığının azalmasını sağlar.

Yemekler az miktarda ve sık sık yenmelidir. Kızarmış yiyecekler, gazlı içecekler, aşırı tuz, süt ürünleri ve işlenmiş etlerden kaçınmanız gerekir. İdeal kilonuzda olmanız hastalığın daha hafif seyretmesine yardımcı olur.

Özetle KOAH

KOAH ciddi bir hastalık olsa da, şüphesiz önlenebilir ve kontrol altına alınabilir. 40 yaş üstü her 5 kişiden birini etkileyen bu rahatsızık, özellikle sigara kullanımına bağlı olarak gelişir. Erken teşhis için öksürük, balgam ve nefes darlığı belirtilerine dikkat etmeniz gerekir. Spirometri testi ile kesin tanı koyulduktan sonra, düzenli ilaç kullanımı ve yaşam tarzı değişiklikleri hastalığın ilerlemesini yavaşlatır.

Sigarayı bırakmanız ilk adımdır. İnhaler ilaçlarınızı düzenli kullanmanız ve doktor kontrollerinizi aksatmamanız hastalıkla başarılı bir şekilde yaşamanıza olanak tanır. Belirtileri ciddiye alın ve geç kalmadan harekete geçin.