Kujdes ndaj dhimbjes së kokës së papritur dhe të fortë!

Kujdes ndaj dhimbjes së kokës së papritur dhe të fortë!

Dhimbja e kokës është gjendje që pothuajse të gjithë e përjetojnë shpesh. Megjithatë, fakti që dhimbja që përjetoni është e papritur dhe e fortë, në fakt mund të tregojë për një sëmundje tjetër themelore. Prandaj, nëse përjetoni një dhimbje koke që mund ta përshkruani si ‘dhimbjen më të fortë që kam përjetuar ndonjëherë në jetën time, sikur një bombë po shpërthen brenda kokës’, ka dobi të drejtoheni menjëherë te një mjek…Me Prof. Dr. Mustafa Bozbuğa kemi biseduar për dhimbjet e kokës, të papritura dhe shumë të forta, që mund të na ndodhin gjatë çdo periudhe të jetës sonë, dhe për anevrizmat cerebrale, një nga shkaqet kryesore të tyre, për të cilat pak njihen dhe shpesh pyeten…

Kujdes ndaj dhimbjes së kokës së papritur, shumë të fortë dhe që nuk kalon!

Për ne, dhimbja e kokës që fillon papritur, është shumë e fortë dhe nuk kalon, është shenja kryesore e një gjakderdhjeje të rëndë në tru, të quajtur Gjakderdhje Spontane Subaraknoidale (SAK). Ky lloj gjakderdhjeje ka pasoja shumë të rënda; por kur ndërhyhet në kohë, është një gjendje me shans të lartë shërimi dhe me përqindje të lartë suksesi. Dhimbjes së kokës, që personi e përjeton më të fortë se kurrë më parë, mund t’i shoqërojnë gjithashtu ngurtësia e qafës, të përziera, të vjella, ulja e nivelit të ndërgjegjes, humbja e forcës në një anë të trupit, çrregullime të ndjeshmërisë, humbja e të kuptuarit dhe/ose të shprehurit, çrregullime të të folurit, çrregullime të shikimit, sulme epilepsie (konvulsione), si dhe çdo lloj shenje neurologjike dhe jo-neurologjike që mund të imagjinohet.

Fakti që pamja klinike është kaq e pasur, varet nga zhvillimi i papritur i ngjarjes, nga përhapja e një sasie të madhe gjaku nën presion shumë të lartë në tru, palcën kurrizore dhe nervat, dhe si rrjedhim nga prekja e të gjithë sistemit nervor, si në vëllim ashtu edhe në funksionim. Gjakderdhja subaraknoidale shfaqet në 80% të rasteve si pasojë e çarjes së një fryme (anevrizmës) në arteriet e trurit. Anevrizma cerebrale dhe gjakderdhja e saj, që shfaqet si gjakderdhje subaraknoidale, kërkon për diagnozë dhe trajtim një qendër me pajisje të larta dhe një ekip me përvojë, i përbërë kryesisht nga kirurgu i trurit, anesteziologu dhe specialisti i kujdesit intensiv, neuroradiologu. Me një trajtim të mirë që fillon që në momentin e parë, mbrohet truri dhe, nëse anevrizma mbyllet, bëhet e mundur të arrihen rezultate të mira.

Çfarë është anevrizma?

Fjala në kuptimin e saj do të thotë zgjerim, dhe anevrizma e enës së trurit nënkupton një fryrje të përhershme në strukturën e enës së trurit. Anevrizmat e enëve të trurit ndahen në lloje sipas shkaqeve të formimit, vendndodhjes, lidhjes me enën, formës dhe madhësisë (sakulare / fusiforme; kongjenitale / mikotike / traumatike / disekante / aterosklerotike /…; me qafë të ngushtë / me qafë të gjerë / me mur të hollë / me mur të trashë; anevrizma të vogla / anevrizma të mëdha / anevrizma gjigante / anevrizma trombozuar / dhe shumë të tjera nga aspekte të ndryshme). Anevrizmat që hasim shpesh në praktikën tonë klinike janë ato që quajmë anevrizma sakulare kongjenitale, të cilat shfaqen si pasojë e disa çrregullimeve të lindura, të shtuara më vonë nga faktorë që ndikojnë rrjedhën e gjakut, shfaqen në pikat e degëzimit të arterieve ose të daljes së enëve, dhe shpesh kanë formë si një kerceth. Anevrizmat që çojnë në gjendjen shumë të rëndë të gjakderdhjes spontane subaraknoidale (SAK) janë pikërisht këto lloj anevrizmash.

Si dhe pse formohet anevrizma në tru?

Struktura e enëve të trurit ndryshon nga struktura e enëve të organeve të tjera. Shtresat e murit të enës së trurit mund të mungojnë ose të jenë më të dobëta tek disa persona. Për pasojë, sidomos në pikat e degëzimit të arterieve ose në vendet ku dalin enët, nga zona ku shtresa muskulore e murit të enës dhe shtresa elastike që e mbulon brendësinë e enës janë me defekt, ena formon një fryrje dhe kështu krijohet anevrizma. Mendimi se, përveç dobësisë së lindur të murit të enës, anevrizmat formohen edhe nga faktorë të fituar që lidhen me rrjedhën e gjakut dhe nga proceset që ndikojnë strukturën e murit të enës, është i pranuar gjerësisht; por megjithatë shkaku i saktë nuk njihet.

Në cilën grupmoshë shfaqen më shpesh anevrizmat?

Edhe pse anevrizmat sakulare kongjenitale të enëve të trurit kanë fillimin e tyre që nga lindja, shfaqja e këtyre lezioneve zakonisht ndodh midis moshës 40-60 vjeç dhe shumë shpesh me SAK (gjakderdhje spontane subaraknoidale), një gjakderdhje e rëndë në tru. Sigurisht, vihen re raste ekstreme; kujtoj një fëmijë 11-vjeçar që na erdhi me gjakderdhje spontane subaraknoidale dhe në angiografinë e tij identifikuam 4 anevrizma. Kemi edhe pacientë në grupmoshat më të thyera, për shembull në dekadën e nëntë (në të tetëdhjetat). Shkurtimisht, mund të themi se, edhe pse këto lezione mund të shfaqen në çdo grupmoshë, shfaqja e tyre përqendrohet në dekadat e pestë dhe të gjashtë.

Faktorët e rrezikut mund të nxisin formimin e anevrizmës!

Në shpeshtësinë e anevrizmave cerebrale kanë rëndësi karakteristikat e racës dhe të rajonit; në disa shoqëri dhe familje shkalla e shfaqjes së anevrizmës është shumë e lartë. Prandaj mund të themi se faktorët gjenetikë kanë rëndësi. Por në vitet e fundit, edhe pse janë gjetur informacione të reja gjenetike të lidhura me anevrizmën cerebrale, këta faktorë dhe roli i tyre nuk janë kuptuar ende plotësisht. Rreth një në dhjetë pacientë me anevrizmë cerebrale dhe gjakderdhje spontane subaraknoidale kanë histori familjare; te këta pacientë dihet se pamja klinike zakonisht shfaqet në moshë më të re dhe ecën më rëndë. Në disa sëmundje sistemike të indit lidhor, si sindromi Ehlers-Danlos, sindromi Marfan, pseudoksantoma elastikum, neurofibromatoza, sëmundja e veshkave policistike, koarktacioni i aortës, rritet mundësia e shfaqjes së anevrizmës cerebrale.

Mosha dhe gjinia janë gjithashtu faktor i rëndësishëm. Edhe pse shfaqet në të gjitha grupmoshat, në grupmoshën 40-60 vjeç gjendet pak më shpesh tek gratë. Nga faktorët e fituar, hipertensioni, diabeti, duhanpirja, narkotikët, alkoolizmi, infeksionet si inflamacioni i gjakut/sepsa, dhe dëmtimet e kokës e të trurit (traumat kraniocerebrale) që ndikojnë strukturën e enës dhe dinamikën e rrjedhjes së gjakut, luajnë rol në formimin e anevrizmës. Në rrjedhën natyrore të anevrizmave cerebrale, më shumë se 90% shfaqen me çarjen dhe gjakderdhjen e anevrizmës. Kjo është gjakderdhja e rëndë në tru që quajmë gjakderdhje spontane subaraknoidale (SAK). Në këtë pamje klinike, duhet të trajtojmë gjakderdhjen e rëndë në tru që shoqëron anevrizmën, si dhe një sërë komplikimesh që shkakton kjo gjakderdhje. Trajtimi shumë kompleks dhe i vështirë duhet të bëhet në një qendër me pajisje shumë të mira, me një trajtim dinamik nga ekipi “Kirurgji e trurit/Kirurgji serebrovaskulare–Neuroanestezi dhe Kujdes Intensiv–Neuroradiologji”, që ka përvojë në mikrokirurgjinë e enëve të trurit dhe punon në bashkëpunim.

Nëse këto shenja janë të pranishme, kini kujdes të madh!

Te shumë pak pacientë (më pak se 10%), anevrizma mund të shtypë strukturat përreth të trurit dhe të shfaqen shenja neurologjike të lidhura me të. Këto shenja dhe simptoma janë:

Çrregullime të shikimit,

Kufizim i lëvizjeve të syrit dhe, në lidhje me këtë, shikim i dyfishtë,

Dhimbje rreth syrit dhe/ose në fytyrë,

Çrregullime të të folurit,

Humbje force ose ndjeshmërie në një anë të trupit,

Çrregullime të ecjes,

Demencë,

Çrregullime të gjendjes emocionale,

Dhimbje koke.

Nëse këto gjetje interpretohen saktë nga mjeku dhe bëhen hetimet e nevojshme, mund të ketë mundësi që anevrizma të diagnostikohet para se të çahet dhe të gjakojë. Ndonjëherë, gjatë imazherive të bëra për arsye të tjera, anevrizma mund të zbulohet rastësisht. Diagnostikimi i anevrizmës para gjakderdhjes është një situatë shumë me fat, si për pacientin ashtu edhe për mjekun.

Cilat hetime përdoren për diagnostikimin e anevrizmave?

Gjatë gjithë këtij procesi dinamik, nga fillimi deri në fund, është e domosdoshme të monitorohet vazhdimisht: struktura bazë morfologjike e trurit, përbërja brenda kafkës, pema e enëve të trurit dhe lezionet patologjike në të, vendndodhja, madhësia dhe rrjedha e gjakderdhjes, si e përgjigjet truri dhe struktura e enëve këtij procesi, si dhe furnizimi me gjak dhe harta funksionale e trurit, gjendja e funksioneve jetike të trupit dhe e të gjitha sistemeve të tjera. Për këtë kryhen shumë ekzaminime, dhe këto japin informacione që plotësojnë njëra-tjetrën. Tomografia kompjuterike e trurit është e dobishme për të treguar gjakderdhjen, efektet e saj dhe lezionin e mundshëm etiologjik; angiografia serebrale (DSA) për të paraqitur në detaje pemën e enëve të trurit dhe anevrizmën cerebrale ose lezione tjera vaskulare (si gungë enësh në tru); imazherisë me rezonancë magnetike serebrale (MRI) për të dhënë informacione më të thella mbi imazherinë e trurit dhe funksionet e tij; ndërsa monitorimet ndërhyrëse të ndryshme që përdorim në Njësinë e Kujdesit Intensiv Neurologjik na ndihmojnë në ndjekjen e të gjithë trupit dhe veçanërisht të funksioneve jetike, si dhe në mbajtjen e këtyre vlerave brenda intervalit optimal.

Cilat janë shenjat kur një anevrizmë e enës së trurit çahet?

Kur çahet një anevrizmë e enës së trurit, klinikisht shfaqet gjakderdhja spontane subaraknoidale (SAK): dhimbja e kokës (karakteristikat e dhimbjes së kokës: e papritur, shumë e fortë në një shkallë që kurrë nuk e ka përjetuar më parë, që nuk lehtësohet në asnjë mënyrë, dhimbje këmbëngulëse) është shenja kardinale dhe ka shumë vlerë për vendosjen e diagnozës. Kjo duhet ta dinë jo vetëm të gjithë mjekët, studentët e mjekësisë, punonjësit shëndetësorë, por edhe të gjithë anëtarët e shoqërisë. Sepse sa më herët të kujtohet ky rast i mundshëm, sa më shpejt të vendoset diagnoza, dhe pacienti të dërgohet në qendrën e duhur, aq më i mirë do të jetë rezultati. Derisa pacienti të arrijë në qendrën e duhur, duhet të sigurohet puna e frymëmarrjes dhe e zemrës; pacienti duhet mbajtur në një pozicion të rehatshëm.

Në këtë proces, duhet të njoftohet Ekipi i Ndihmës së Parë Shëndetësore dhe pacienti duhet dërguar në spital me kushte të përshtatshme. Pika më e rëndësishme këtu është që spitali ku dërgohet pacienti të jetë një qendër me pajisje të larta dhe me një ekip të specializuar dhe me përvojë në këtë fushë. Te pacientët me gjakderdhje subaraknoidale për shkak të gjakderdhjes së anevrizmës, trajtimi bashkëkohor është ta vendosësh pacientin sa më herët të jetë e mundur (brenda minutave-orëve) në Njësinë e Kujdesit Intensiv Neurologjik, dhe që nga minutat e para të kontrollohen të gjitha funksionet jetike.

Kështu, duke mbrojtur trurin, pasi janë kryer angiografia e enëve të trurit dhe të gjitha hetimet e avancuara, pacienti mund të operohet nga një ekip me përvojë i Kirurgjisë Serebrovaskulare dhe mund të zbatohen trajtime që kërkojnë standarde të larta. Faktorët më të rëndësishëm që përcaktojnë rezultatin te pacienti janë shkalla e gjakderdhjes dhe vështirësitë teknike të anevrizmës që e shkakton atë. Sigurisht, si faktorë specifikë të pacientit, edhe mosha, struktura e enëve të pacientit, gjendja e përgjithshme shëndetësore, hipertensioni, diabeti, sëmundja kronike obstruktive e mushkërive dhe sëmundjet e tjera serioze kronike sistemike që e shoqërojnë, ndikojnë në rrjedhën e sëmundjes dhe në rezultat.

Si funksionon procesi i operacionit?

Qasja jonë te këta pacientë është që, pas diagnostikimit të hershëm, pacienti të vendoset menjëherë në Njësinë e Kujdesit Intensiv, ku kryhen ndërhyrjet e monitorimit që sigurojnë ndjekjen e vazhdueshme të të gjitha funksioneve jetike. Gjatë këtij procesi, vlerësimi i sistemeve të tjera të pacientit, sigurimi i kushteve dhe trajtimit më të mirë për metabolizmin dhe furnizimin me gjak të trurit, kryerja e të gjitha hetimeve të avancuara të nevojshme para operacionit dhe operimi sa më shpejt, përbëjnë një nga hallkat më të rëndësishme dhe vendimtare të procesit.

Këto procedura, sipas kirurgjisë bashkëkohore të neuro-kirurgjisë, pranohen dhe rekomandohen që të kryhen brenda 72 orëve të para/3 ditëve (madje ndonjëherë brenda 96 orëve të para/4 ditëve); në spitalin tonë, të gjitha këto procedura mund të realizohen brenda pak orësh dhe është e mundur që pacienti të operohet brenda 6 orëve të para. Qëllimi kryesor në operacion është mbyllja e anevrizmës që shkakton gjakderdhjen me një material me përmasa milimetrike, të ngjashme me një mandalë, të bërë nga një aliazh special i quajtur klip, dhe kjo të bëhet pa dëmtuar në asnjë mënyrë enët normale të trurit; gjithashtu, pastrimi i gjakderdhjes, rishikimi i pemës së enëve të trurit dhe marrja e masave për komplikimet e mundshme që mund të shfaqen gjatë procesit, janë gjithashtu qëllime themelore të operacionit.

Për këta pacientë, pas operacionit, patjetër duhet një periudhë shumë specifike, e avancuar ndjekjeje dhe trajtimi intensiv, sërish në Njësinë e Kujdesit Intensiv. Me këtë qasje, dëmi që shkakton gjakderdhja në tru mund të trajtohet shumë shpejt, rreziku i rigjakderdhjes së anevrizmës parandalohet dhe ndërpritet procesi që fillon me gjakderdhjen dhe që, duke ndjekur një rrugë tjetër, shkakton dëmtim shtesë të trurit; komplikimet e tjera serioze që mund të zhvillohen eliminohen pa u formuar. Kështu, qëllimet kryesore të trajtimit janë mbrojtja e trurit gjatë gjithë kësaj rruge dhe eliminimi i ngjarjes që shkakton gjakderdhjen.

Si është procesi pas operacionit?

Kohëzgjatja e qëndrimit në spital ndryshon nga pacienti në pacient; megjithatë, nuk është më pak se 14 ditë. Kthimi i pacientit në jetën e përditshme varet nga vetë pacienti. Sipas të dhënave që tregojnë të gjitha publikimet shkencore në këtë fushë, disa pacientë mund të mbeten me çrregullim të rëndë neurologjik, pavarësisht trajtimit më të mirë mjekësor dhe operacionit, ndërsa te disa pacientë mund të vazhdojë një çrregullim i lehtë neurologjik. Megjithatë, jemi shumë të lumtur që rezultati që shohim më shpesh në serinë tonë është që pacienti kthehet në jetën e tij normale të mëparshme, me një gjendje të mirë psikokognitive dhe neurologjike. Kjo mund të arrihet rreth një muaj pas gjakderdhjes dhe operacionit.

Cili person që ka kaluar operacion anevrizme duhet t’i drejtohet patjetër mjekut kur shfaq këto shenja?

Meqenëse këta pacientë janë ndër pacientët më të rëndë dhe më delikatë të Kirurgjisë së Trurit, nuk i lëshojmë nga spitali këta pacientë derisa gjendja e tyre neurologjike dhe e sistemeve të tjera të jetë e qëndrueshme dhe të arrijë nivelin optimal. Kur i dërgojmë, u shpjegojmë ngushtësisht çfarë mund të ndodhë dhe çfarë duhet të bëjnë, dhe jemi gjithmonë në kontakt me këta pacientë, i thërrasim për kontroll në spital me intervale të shpeshta. Edhe pse jo shumë shpesh, sidomos dhimbja e kokës, të përziera e të vjella, ndryshime të nivelit të ndërgjegjes, sulme epilepsie, humbje force në krahë dhe këmbë etj., janë shenja dhe simptoma për të cilat këta pacientë patjetër duhet të na njoftojnë. Por, në praktikë, forma e sjelljes që shohim shumë shpesh tek këta pacientë është që ata janë si të varur nga ne. Edhe pas kalimit të viteve, dhe edhe në një situatë krejt të padëmshme si gripi, ata ndjejnë nevojën të na kërkojnë këshillë. Kjo u jep mundësi të ndërhyjmë te shumë probleme para se të shfaqen.

Çfarë duhet të kenë parasysh pacientët?

Pika që nuk duhet harruar nga pacientët është kjo: në jetën e tyre është hapur një faqe e re; as më e vogla detaj nuk duhet injoruar kur planifikohen gjërat, duke marrë parasysh sëmundjen dhe operacionin që kanë kaluar. Një jetë e rregullt, një aktivitet i dashur dhe i mbajtur me interes, të qenit gjithmonë në kontakt me mjekët e tyre dhe mos neglizhimi i kontrolleve periodike, janë pikat që ne i theksojmë me këmbëngulje.