Kemoterapia

Çfarë është kemoterapia?

Kemoterapia, që zë një vend të rëndësishëm në trajtimin e sëmundjes kanceroze, është trajtimi me ilaçe i personave të diagnostikuar me kancer, sipas llojit të kancerit. Ky trajtim mund të bëhet si administrim i ilaçit përmes venës, ashtu edhe si administrim i ilaçit përmes gojës. Ilaçet e përdorura njihen si ilaçe kundër kancerit (ilaçe antikanceroze, antineoplastike), domethënë kemoterapeutikë (ilaçe kimike). Në trajtimin e pacientit, kirurgjia dhe radioterapia janë metoda që veprojnë si trajtime lokale, dhe pas tyre aplikohen trajtime sistemike si kemoterapia dhe imunoterapia. Meqenëse kemoterapia kryhet me ilaçe citotoksike, ajo është një fushë e veçantë specializimi. Duhet kryer me doza efektive, por duke e mbrojtur pacientin nga efektet anësore. Ilaçet, duke u shpërndarë në trup përmes gjakut, parandalojnë shumimin e qelizave tumorale që rriten në mënyrë të pakontrolluar.

Cili është qëllimi i kemoterapisë?

• Të trajtojë sëmundjen kanceroze,
• Të parandalojë përhapjen dhe shpërndarjen e saj në organe të tjera,
• Të ngadalësojë rritjen e tumorit,
• Nëse ka përhapje në vende të tjera, të shkatërrojë këto qeliza,
• Të zvogëlojë ose të eliminojë shqetësimet dhe ankesat e shkaktuara nga sëmundja kanceroze.

Si zgjidhen ilaçet që do të jepen?

Zgjedhja e ilaçit bëhet duke marrë parasysh shumë faktorë. Këtu, lloji i tumorit, shtrirja e tij, mosha e pacientit dhe sëmundjet e tjera të mundshme (diabeti, presioni i lartë i gjakut, sëmundja e veshkave etj.) merren parasysh nga Onkologu Mjekësor.

Cilat janë llojet e administrimit të kemoterapisë?

• Kemoterapia Neo-Adjuvante: Jepet te pacientët me tumor të kufizuar dhe me mundësi heqjeje kirurgjikale, me qëllim zvogëlimin e masës dhe lehtësimin e operacionit.
• Kemoterapia Adjuvante: Pasi pacienti është operuar, duke vlerësuar rrezikun e rishfaqjes, jepet me qëllim parandalimin e përsëritjes lokale ose parandalimin e përhapjes së sëmundjes.
• Kemoterapia Paliative: Në sëmundjen e përhapur, jepet me qëllim zvogëlimin ose mbajtjen nën kontroll të tumorit, ose lehtësimin e simptomave të lidhura me tumorin.

Kush e administron kemoterapinë?

Dega shkencore që merret me kemoterapinë është Onkologjia Mjekësore, ndërsa mjeku që punon në këtë fushë është Onkologu Mjekësor. Onkologu Mjekësor është Specialist i Sëmundjeve të Brendshme i specializuar në trajtimin e tumoreve. Kemoterapia duhet patjetër të administrohet në qendra ku punojnë persona të trajnuar në këtë fushë; personave pa përvojë nuk duhet t'u kryhet kurrsesi trajtimi.

Si administrohet kemoterapia?

Ekzistojnë lloje të ndryshme administrimi të kemoterapisë. Ilaçet e kemoterapisë jepen shpesh përmes venës (intravenoze). Përveç kësaj, ekzistojnë tableta të marra nga goja (oralisht) dhe aplikime në hapësirat e trupit (injeksion intramuskular, nën lëkurë, brenda barkut dhe midis mbështjellësve të mushkërive).

Cilat janë efektet anësore të kemoterapisë?

Trajtimi me kemoterapi është një trajtim që prek qelizat tumorale. Me teknologjinë e përparuar mjekësore, efektet anësore të shumicës së madhe të ilaçeve të prodhuara janë zvogëluar ndjeshëm për pacientin. Megjithatë, gjatë këtij procesi mund të ndikohen edhe qelizat normale. Efektet anësore që shihen shpesh në kemoterapi janë: bulimia, të vjellat, lodhja, humbja e oreksit, rënia e flokëve, ulja e numrit të trombociteve (pllakëzave) që sigurojnë mpiksjen e gjakut, diarreja ose kapsllëku, dhimbjet e përgjithshme të trupit, mpirja në duar dhe këmbë, plagët brenda gojës, ulja e dëgjimit dhe e shijes, prishja e ciklit menstrual, ulja e numrit të spermatozoideve, pengimi i palcës kockore; lodhje për shkak të rënies së gjakut të kuq (hemoglobinë dhe hematokrit), rrezik infeksioni për shkak të rënies së gjakut të bardhë (leukocite dhe neutrofile), gjakderdhje për shkak të rënies së gjakut 'të verdhë' (trombocite).

Megjithatë, këto efekte anësore nuk shfaqen të gjitha njëherësh. Në kemoterapi përdoren mbi pesëdhjetë ilaçe, secili me efekte anësore specifike. Ato mund të ndodhin me intensitete të ndryshme në varësi të fazës dhe vendndodhjes së sëmundjes, moshës, gjinisë, sëmundjeve të tjera të pranishme dhe karakteristikave të trupit. Pacienti duhet të marrë informacion të detajuar nga mjeku i tij për efektet anësore të ilaçit që do të marrë.

Kur duhet bërë analizat pas kemoterapisë?

Përgjithësisht, 7-10 ditë pas administrimit të trajtimit duhet bërë numërimi i gjakut dhe, nëse nevojitet, analizat biokimike (nëse është përdorur ilaç që mund të shkaktojë dëmtim të veshkave). Nëse pacienti ka lodhje, shenja gjakderdhjeje ose ethe, numërimi i gjakut dhe analizat biokimike duhet bërë menjëherë.

Në cilat raste duhet të shkoni urgjentisht në spital pas kemoterapisë?

• Ethe mbi 38 gradë,
• Gjakderdhje: gjakderdhje e rëndë nga hunda, rrjedhje gjaku nga mishi i dhëmbëve, gjak në urinë, gjakderdhje nga anusi, gjakderdhje e rëndë menstruale ose gjakderdhje jashtë ciklit, gjakderdhje e rëndë nga goja në formën e fundit të kafesë, pika të kuqe në trup me madhësinë e kokës së një karfice,
• Gjakderdhje e shumtë nga goja gjatë kollitjes (hemoptizi)
• Vështirësi e re në frymëmarrje ose rritje e ndjeshme e vështirësisë ekzistuese në frymëmarrje,
• Humbje peshe dhe diarre e zgjatur që shkakton lodhje,
• Probleme të rënda në ushqyerjen nga goja dhe humbje e rëndë peshe si pasojë,
• Plagë brenda gojës që pengojnë ngrënien dhe shkaktojnë vështirësi në gëlltitje,
• Defekim me ngjyrë katrani,
• Diarre e pandërprerë që zgjat më shumë se 2 ditë,
• Pamundësi për të dalë gaz dhe feces për më shumë se 3 ditë
• Përgjumje e papritur, shikim i dyfishtë, ndryshime të vetëdijes, humbje ekuilibri, të folura të pakuptimta, çrregullime të lëvizjes. Në raste të tilla, duhet të kontaktoni menjëherë mjekun tuaj dhe të veproni sipas udhëzimeve që ai do t'ju japë.

A mund të parandalohen efektet anësore të lidhura me kemoterapinë?

Efektet anësore të lidhura me kemoterapinë zakonisht fillojnë brenda 24-48 orësh dhe shumicën e herës zvogëlohen ose zhduken brenda 7-10 ditësh. Disa efekte anësore mund të zgjasin.

Të përziera dhe të vjella: Përdoren ilaçe që veprojnë mbi qendrën e të përzierave dhe të vjellave në tru.

Humbje oreksi dhe humbje peshe: Te pacientët që zhvillojnë humbje oreksi dhe peshe përdoren produkte ushqimore orale.

Diarre: Gjatë marrjes së kemoterapisë mund të ndryshojë ritmi i defekimit. Kjo situatë mund të mos jetë e rëndësishme brenda kufijve të caktuar. Më shumë se 4-5 defekime ujore në ditë konsiderohen diarre. Nëse diarreja vazhdon, duhet shmangur perimet e papjekura që mund të irritojnë sistemin tretës, arrat e lajthisë, ushqimet e yndyrshme, çokollatën, ushqimet e erëzuara dhe pijet alkoolike; duhet konsumuar patate të zier, qull orizi, makarona, banane, pjeshkë dhe kos, që mund të ndihmojnë në ndalimin e diarresë. Gjithashtu, duhet konsumuar të paktën 3 litra lëng në ditë (ujë, lëng molle, çaj i hapur, ajran); duhet shmangur qumështi dhe produktet e qumështit. Gjithashtu, zona e anusit duhet pastruar me ujë të ngrohtë pas çdo defekimi. Gjatë kësaj periudhe, ilaçet kundër diarresë të rekomanduara nga mjeku duhet përdorur rregullisht. Nëse diarreja zgjat më shumë se dy ditë dhe kalon 6-8 herë në ditë; nëse dhimbjet si krampe në bark zgjasin më shumë se dy ditë, kontaktoni mjekun tuaj.

Kapsllëk: Kapsllëku, i bazuar në ngurtësimin e fecesit dhe defekimin më pak shpesh se zakonisht, mund të shkaktohet nga ilaçet, por edhe nga ngrënia më pak, konsumimi më pak lëngjesh dhe lëvizja më pak. Për të zgjidhur kapsllëkun, duhet konsumuar shumë lëngje dhe ushqime me fibra (perime të papjekura dhe të pjekura, fruta, kompot kajsie dhe kumbulle etj.); duhet shmangur ushqimet që mund të shkaktojnë kapsllëk (patate, pilaf, makarona); duhet kushtuar rëndësi aktivitetit fizik si ecja, dhe duhet kujdes për të defekuar në të njëjtën orë. Gjatë kësaj periudhe, ilaçi kundër kapsllëkut i rekomanduar nga mjeku duhet përdorur rregullisht. Nëse nuk ka dalje feçesi dhe gazi për më shumë se 2 ditë, ose nëse ka të përziera e të vjella, duhet patjetër të konsultoheni me mjekun tuaj dhe të shkoni në spital.

Lëkura dhe thonjtë: Gjatë marrjes së kemoterapisë mund të vërehen disa ndryshime në lëkurë dhe thonj. Thonjtë mund të thyhen lehtë, mund të shihen vija, dhe mund të ketë errësim të ngjyrës në venat ku jepet kemoterapia. Mund të zhduket 1-2 muaj pas përfundimit të trajtimit. Meqenëse kemoterapia mund të shkaktojë errësim të lëkurës, për ta kaluar këtë periudhë me sa më pak dëm, nuk duhet të ekspozoheni drejtpërdrejt ndaj diellit, duhet përdorur krem mbrojtës, duhet bërë banja të shkurtra dhe të ngrohta për të parandaluar tharjen e lëkurës, dhe duhet përdorur dorashka gjatë punës për të mbrojtur thonjtë. Nëse në venën ku jepet ilaçi, gjatë ose pas dhënies së tij, shfaqet skuqje, fryrje ose dhimbje, kontaktoni patjetër mjekun tuaj.

Flokët: Disa ilaçe shkaktojnë rënien e flokëve pas dozës së parë dhe ato rriten sërish disa muaj pas përfundimit të kemoterapisë. Para trajtimit, mjeku juaj do t'ju japë informacion sqarues për këtë. Para së gjithash, ky efekt anësor është i përkohshëm dhe do të zhduket me përfundimin e trajtimit. Meqenëse ilaçet e përdorura në trajtim prekin rrënjët e qimeve, përveç flokëve do të ndodhë rënie edhe e qerpikëve, vetullave dhe qimeve të tjera në trup. Para trajtimit, nëse është e mundur, flokët duhet prerë të shkurtër; për të fshehur humbjen e flokëve duhet përdorur kapelë, parukë ose shami koke; duhet preferuar produkte ushqyese për flokët, dhe flokët duhet fshirë me furçë pa i tërhequr tepër.

Pacientëve simptomatikë me gjak të kuq (hemoglobinë) të ulët u jepet gjak i kuq; pacientëve me gjak të verdhë (trombocite) të ulët dhe gjakderdhje u jepet gjak i verdhë. Pacientëve me gjak të bardhë (leukocite) të ulët dhe me rrezik serioz infeksioni u jepen ilaçe që stimulojnë palcën kockore. Te pacientët me gjak të bardhë të ulët (neutrofile <1000), nëse nuk ka ethe, fillohet trajtimi mbrojtës me antibiotikë oralë. Te pacientët me gjak të bardhë shumë të ulët (neutrofile <500), nëse zhvillohet ethe, kjo gjendje quhet neutropeni febrile dhe, meqenëse rreziku i vdekjes është i lartë, për të gjetur burimin e infeksionit dhe për t'u dhënë antibiotikë me spektër të gjerë përmes venës, pacienti duhet shtruar i izoluar në dhomë vetjake, nëse kushtet e lejojnë. Pas kemoterapisë mund të ketë përkeqësim të gjendjes së përgjithshme. Duhet mbajtur mend se efektet anësore që mund të shfaqen gjatë kemoterapisë janë të përkohshme. Qetësia, qëndrueshmëria, shpresa dhe mungesa e shqetësimit të pacientit në këtë proces forcojnë sistemin imunitar. Forca e sistemit imunitar është shumë e rëndësishme si për shërimin, ashtu edhe për ndjesinë e efekteve anësore në një shkallë të ulët.

Ku duhet kryer trajtimi i tumoreve?

Trajtimi i tumoreve është punë ekipi dhe duhet kryer patjetër në qendra ku është i gjithë ky ekip. Në këtë ekip duhet të jenë: Specialisti Kirurg që merret me kirurgjinë e tumoreve, Onkologu i Rrezatimit (radioterapisti) që merret me trajtimin me rrezatim, Patologu, Radiologu, Infermierja që njeh administrimin e kemoterapisë, dhe Onkologu Mjekësor për kemoterapinë dhe kujdesin ndaj pacientit. Në trajtimin e kancerit, ku ekspertiza, përvoja dhe teknologjia kanë rëndësi jetike, duhet krijuar ‘Këshilli i Tumoreve’, ku degët e ndryshme të specializuara të mjekësisë duhet të planifikojnë së bashku trajtimin që do të zbatohet.

Pyetje të shpeshta

Si administrohet kemoterapia brenda venës?

Ilaçet e kemoterapisë të administruara brenda venës duhet të jepen brenda kohës së caktuar, në tretësira të caktuara. Administrimet afatgjata mund të kërkojnë shtrim në spital. Për të zvogëluar efektet anësore të disa ilaçeve, mund të nevojitet dhënia e tretësirës shtesë. Për këtë arsye, kohëzgjatja e çdo trajtimi mund të ndryshojë nga pacienti në pacient. Herë pas here, te pacientët mund të shfaqen probleme me venat. Në raste të tilla, vendoset një ‘portë kateteri’ dhe pacienti fiton një rrugë venoze pa shqetësime.

Sa shpesh dhe për sa kohë administrohet kemoterapia?

Kohëzgjatja e trajtimit mund të ndryshojë sipas gjendjes së pacientit dhe seancës së caktuar të kemoterapisë. Përgjithësisht mund të administrohet çdo 3 ose 4 javë, por janë të mundshme edhe administrime javore ose çdo dy javë. Pika e rëndësishme në administrimin e kemoterapisë është që ajo të kryhet në kohë, kur kushtet janë të përshtatshme. Është shumë e rëndësishme që pacienti të mos e prishë rregullin e trajtimit duke thënë "nuk ndihem mirë". Nëse mjeku e konsideron të nevojshme pas analizave të bëra para trajtimit, mund ta shtyjë trajtimin.

A mund të përdoren ilaçe të tjera gjatë kemoterapisë?

Pacienti mund të vazhdojë gjatë kemoterapisë ilaçet e tij ekzistuese për diabetin, presionin e lartë të gjakut dhe sëmundjen e zemrës. Për ilaçet si aspirina, që përdoren si hollues gjaku, duhet patjetër të ndiqni këshillën e mjekut tuaj.

A mund të punohet gjatë kemoterapisë?

Shumë njerëz mund të vazhdojnë jetën e tyre normale gjatë marrjes së kemoterapisë. Mund të shkojnë në punë në masën që lejon mjeku dhe me kusht që të mos prishet plani i trajtimit. E rëndësishme është që punët dhe aktivitetet të zvogëlohen në kohët kur pacienti ndihet i lodhur. Te disa pacientë, për shkak të llojit dhe përhapjes së sëmundjes, intensitetit të trajtimit dhe efekteve anësore, mund të mos jetë e mundur të vazhdojnë jetën e punës. Për shembull, ilaçet kundër të përzierave të dhëna menjëherë pas kemoterapisë mund të shkaktojnë përgjumje, prandaj të drejtuarit e automjetit mund të jetë i rrezikshëm. Bisedoni me mjekun tuaj për profesionin dhe orarin tuaj të punës. Nëse puna që bëni dhe trajtimi që do të merrni nuk krijojnë problem për ju, mund të vazhdoni punën me pushime të shkurtra. Gjatë kemoterapisë, vazhdoni jetën tuaj të përditshme sa më shumë që të jetë e mundur.

A mund të bëhet pushim gjatë kemoterapisë?

Pushimi mund të bëhet pa prishur skemën e trajtimit. Duhet informuar mjekun për vendin dhe formën e pushimit dhe duhet marrë këshillë. Për shembull, disa ilaçe mund të kenë efekt anësor në lëkurë, dhe kontakti me diellin mund të rrisë lezionet e lëkurës. Para se të shkoni me pushime, duhet bërë numërimi i gjakut dhe, nëse vlerat e leukociteve dhe trombociteve janë të përshtatshme, mund të hyni në pishinë ose në det.

Cilat janë ndikimet e kemoterapisë te seksualiteti?

Te burrat, ulja e numrit të spermatozoideve mund të shkaktojë infertilitet të përkohshëm ose, rrallë, të përhershëm. Pacientët me tumore testikulare ose me sëmundje të tjera që shfaqen në moshën riprodhuese dhe marrin kemoterapi, nëse duan të kenë fëmijë, mund ta ruajnë spermën e tyre duke e ngrirë në bankat e spermës para trajtimit, dhe pas trajtimit mund të kenë fëmijë. Te gratë mund të ketë prishje të ciklit menstrual; gjakderdhjet menstruale shpesh ndalen përkohësisht ose, ndonjëherë, përgjithmonë, duke shkaktuar infertilitet. Mund të shfaqen ndjesi nxehtësie, djersitje dhe thatësi vaginale, të ngjashme me ato të menopauzës.

A është e rrezikshme të mbetesh shtatzënë gjatë ose pas kemoterapisë?

Nëse mbetet shtatzënë gjatë kemoterapisë, rreziku për lindjen e një fëmije me malformacione është i lartë. Gjatë marrjes së kemoterapisë, duhet përdorur metoda të duhura kontrolli të lindjes kundër mundësisë së mbetjes shtatzënë. Pas kemoterapisë, nëse gjendja hormonale kthehet në normalitet dhe trajtimi nuk do të vazhdojë, mund të mbetet shtatzënë nën kontrollin e mjekut. Nëse pas lindjes nevojitet kemoterapi, ose nëse diagnostikohet sëmundja dhe do të jepet kemoterapi gjatë laktacionit, nëna nuk duhet kurrsesi ta ushqejë me gji foshnjën.