Trajtimi I Gërhitjes

Gërhitja

Gërhitja tregon se kalimi i ajrit në rrugët e frymëmarrjes nuk është mjaftueshëm i hapur, dhe gërhitja shumë e fortë tregon se ajri kalon me vështirësi nëpër një zonë të ngushtë. Vlerësohet se gërhitja shfaqet te 10% deri në 30% e të rriturve. Te shumica e këtyre personave, gërhitja është e thjeshtë dhe nuk është në përmasa që të shkaktojë probleme serioze shëndetësore. Parashikohet se rreth pesë nga 100 persona kanë gërhitje të fortë së bashku me ndërprerje të frymëmarrjes gjatë gjumit, pra sëmundjen e quajtur sindromi i apnesë obstruktive të gjumit.

Sindromi i Apnesë së Gjumit

Te fëmijët dhe të rriturit normalë, rruga e sipërme e frymëmarrjes mbetet e hapur falë kontraktimit të muskujve që e mbajnë atë të hapur. Kur këta muskuj relaksohen gjatë gjumit, rruga e sipërme e frymëmarrjes ngushtohet pak, por kjo nuk e bën kalimin e ajrit problematik. Ndërsa te sindromi obstruktiv i apnesë së gjumit, ngushtimi që shfaqet në rrugët e sipërme të ajrit gjatë gjumit e vështirëson ndjeshëm frymëmarrjen. Ky ngushtim në atë zonë, që herë pas here mund të arrijë deri në mbyllje të plotë, shkakton stimul në tru se frymëmarrja po bëhet e vështirë, duke çuar në rritje graduale të përpjekjes për frymëmarrje. Si rezultat i këtyre ngjarjeve, në tru ndodh një reagim zgjimi, dhe bashkë me zgjimin muskujt e frymëmarrjes aktivizohen dhe e hapin rrugën e sipërme të frymëmarrjes. Me këtë lehtësim, është e mundur të bjerë sërish gjumi. Ky cikël, i karakterizuar nga vështirësia dhe lehtësimi i frymëmarrjes, shkakton ndërprerje të vazhdueshme të gjumit gjatë natës dhe çon në zgjim të lodhur në mëngjes. Gjendja kur një person ngushtohet gjatë gjumit, zgjohet vazhdimisht gjatë natës dhe është i lodhur e i përgjumur ditën tjetër quhet “Sindromi Obstruktiv i Apnesë së Gjumit”.

Apnea e gjumit është e dy llojeve:

• Apnea obstruktive e gjumit: Ky lloj apnee, që haset më shpesh, shkaktohet nga relaksimi i muskujve të fytit, të cilët e mbyllin hapësirën ku duhet të kalojë ajri.
• Apnea qendrore e gjumit: Ky lloj apnee shfaqet si rezultat i faktit që truri nuk dërgon sinjale te muskujt që kontrollojnë frymëmarrjen.

Simptomat

• Përgjumje gjatë ditës
• Gërhitje e fortë
• Vërejtja nga të tjerët e ndërprerjeve të frymëmarrjes gjatë gjumit
• Zgjimi me vështirësi në frymëmarrje
• Zgjimi me gojë të thatë dhe dhimbje në fyt
• Dhimbje koke në mëngjes

Shkaqet

Apnea obstruktive e gjumit shfaqet kur muskujt e fytit relaksohen aq sa të mbyllin hapësirën ku duhet të kalojë ajri. Këta muskuj i përkasin qiellzës së butë, gjuhës së vogël, faringut dhe gjuhës. Kur këta muskuj relaksohen, rruga e ajrit ngushtohet gjatë frymëmarrjes dhe frymëmarrja ndalet për një farë kohe. Si pasojë, niveli i oksigjenit në gjak zvogëlohet, truri e përcjell këtë rënie dhe përpiqet ta rivendosë rrugën e ajrit duke e zvogëluar thellësinë e gjumit. Pas uljes së thellësisë së gjumit, te disa persona frymëmarrja rifillon me një ose dy thithje të shkurtra e të thella, ndërsa te disa të tjerë rifillon me gërhitje të fortë dhe tingull gëlltitjeje. Kjo gjendje mund të përsëritet 20-30 herë në orë gjatë gjithë natës. Kur apnea e gjumit është në këtë shkallë, është e pamundur të hyhet në gjumë të thellë; personi e kalon gjithë gjumin në përpjekje për të frymuar dhe ndjen nevojë për të fjetur ditën. Personat me apne gjumi zakonisht nuk e kuptojnë se gjumi i tyre ndërpritet dhe besojnë se kanë fjetur mirë. Apnea qendrore e gjumit shihet shumë më rrallë dhe shfaqet si rezultat i faktit që truri nuk dërgon sinjale te muskujt që kontrollojnë frymëmarrjen. Rritja e dioksidit të karbonit në gjak dhe ulja e oksigjenit përfundojnë me zgjim. Pacientët me apne qendrore të gjumit kujtojnë periudhat e zgjimit më shumë se personat me apne obstruktive.

Faktorët e rrezikut

Apnea obstruktive e gjumit

• Tepër peshë: Qafa e shkurtër dhe e trashë shkakton ngushtimin e rrugës së ajrit në fyt. Rritja e indit yndyror në qafë dhe rreth fytit për shkak të tepër peshës është faktor i rëndësishëm që e përkeqëson apnenë e gjumit. Perimetri i qafës, domethënë numri i jakës së këmishës, që te meshkujt është mbi 43 cm dhe te femrat mbi 40 cm, është rrezik për apnenë e gjumit. Megjithatë, apnea e gjumit mund të shfaqet edhe te personat e dobët.
• Bajame të zmadhuara dhe prani e adenoideve (mishi i hundës): Bajamet e zmadhuara mbi përmasat normale dhe prania e adenoideve janë shkaku i apnesë së gjumit që shihet kryesisht te fëmijët; por ndonjëherë mund të jenë përgjegjëse edhe te të rriturit.
• Struktura e ngushtë e fytit: Te disa persona forma e fytit mund të jetë e ngushtë që nga lindja.
• Gjinia mashkullore: Apnea e gjumit shihet te meshkujt dy herë më shpesh se te femrat. Megjithatë, shihet shpesh edhe te gratë me tepër peshë.
• Mosha: Apnea e gjumit te të rriturit mbi moshën e mesme është 2-3 herë më e shpeshtë se te të rinjtë.
• Përdorimi i alkoolit, qetësuesve dhe barnave për gjumin: Këto substanca shkaktojnë relaksimin e muskujve të fytit gjatë gjumit.

Apnea qendrore e gjumit

• Goditje cerebrale ose tumore të trurit: Me praninë e këtyre problemeve, funksioni i trurit për rregullimin e ritmit të frymëmarrjes mund të prishet.
• Sëmundje të muskujve dhe të sistemit nervor: Te sëmundjet e sistemit nervor që lidhen me trungun e trurit dhe medulla spinalen, ose te disa sëmundje që prekin tërë sistemin muskulor, mund të shfaqet apnea e gjumit.
• Lartësi e madhe mbi nivelin e detit: Rreziku i apnesë gjatë gjumit rritet në lartësi më të larta se ato me të cilat jeni mësuar.

Në të dy llojet e apnesë ekziston rreziku i zhvillimit të dështimit kardiak dhe i hipertensionit. Gjatë apnesë, rënia e papritur e oksigjenit në gjak shkakton rritjen e presionit të gjakut dhe lodhjen e zemrës dhe të sistemit vaskular. Si pasojë, rritet rreziku i goditjes për shkak të gjakderdhjes në tru dhe i dështimit të zemrës. Te personat me sëmundje të zemrës, rënia e oksigjenit e shkaktuar nga apnea e gjumit rrit rrezikun e vdekjes së papritur gjatë gjumit për shkak të sulmit në zemër.

Kur duhet t'i drejtoheni mjekut?

• Nëse gërhitja juaj është aq e fortë sa shqetëson të tjerët ose ju vetë
• Nëse zgjoheni nga gjumi me vështirësi në frymëmarrje
• Nëse dikush ka vërejtur se frymëmarrja juaj ndalon gjatë gjumit
• Nëse keni përgjumje gjatë ditës (për shembull gjatë punës, kur shikoni televizor, kur lexoni, në autobus, kur drejtoni makinën)
• Shumë njerëz nuk e dinë se gërhitja është shenjë e një problemi serioz; gjithashtu, jo të gjithë personat me apne gjumi gërhijnë. Nëse gërhitja është shumë e fortë, nëse ka periudha heshtjeje ndërmjet gërhitjeve dhe nëse këto ndodhin sidomos kur flini shtrirë me shpinë, duhet të kontrolloheni nga mjeku.

Vlerësimi dhe diagnoza

Pasi shkaku i apnesë së gjumit dhe problemet që shkakton mund t'i takojnë disa sistemeve njëkohësisht, mund të jetë e nevojshme që specialistë të KBB-së, të Sëmundjeve të Gjoksit, Kardiologjisë dhe Neurologjisë të bëjnë vlerësime të veçanta. Vlerësimi nga specialisti i KBB-së fillon me ekzaminimin. Gjatë këtij ekzaminimi, mjeku juaj do të kërkojë ndryshime formash që mund të shkaktojnë ngushtim në zonat ku ajri kalon, duke filluar nga hunda e deri te trakea. Pas kësaj, nevojitet një studim gjumi (polisomnografi), një ekzaminim ku regjistrohen funksione të ndryshme të trupit gjatë gjumit. Studimi i gjumit mund të bëhet në laboratorë gjumi ose në shtëpi. Gjatë studimit të gjumit, nëpërmjet telave të lidhur me një pajisje nga trupi juaj, regjistrohen vazhdimisht shumë kritere si aktiviteti i frymëmarrjes dhe i qarkullimit gjatë gjumit, valët e trurit, rrjedha e ajrit përmes hundës dhe gojës, lëvizjet e krahëve dhe këmbëve, niveli i oksigjenit në gjak, tingulli i gërhitjes, pozicionet e trupit; dhe në fund të ekzaminimit vlerësohen në sisteme kompjuterike. Mjeku juaj mund t'ju kërkojë gjithashtu një rreze të veçantë rentgen të quajtur “sefalometri”, për të vlerësuar zonat e ngushta të rrugës së ajrit dhe për të bërë matje mbi to.

Problemet e shkaktuara nga apnea e gjumit

• Problemet e sistemit kardiovaskular: Gjatë apnesë, rënia e papritur e oksigjenit në gjak shkakton rritjen e presionit të gjakut dhe lodhjen e zemrës dhe të sistemit vaskular. Gjysma e personave me apne gjumi kanë hipertension, dhe kjo rrit rrezikun e dështimit të zemrës dhe të gjakderdhjes në tru. Dihet se te personat me sëmundje të zemrës, rënia e oksigjenit e shkaktuar nga apnea e gjumit rrit rrezikun e vdekjes së papritur gjatë gjumit për shkak të sulmit në zemër.
• Përgjumja gjatë ditës: Kur gjumi i natës nuk mund të jetë i thellë për shkak të ndërprerjeve, shfaqen përgjumja gjatë ditës, lodhja dhe nervozizmi. Personat me apne gjumi mund të bien në gjumë gjatë punës, kur shikojnë televizor, kur lexojnë, në autobus dhe madje kur drejtojnë makinën. Te personat me apne gjumi që drejtojnë automjet, rreziku i aksidentit rrugor rritet nga 3 deri në 5 herë. Apnea e gjumit te fëmijët zakonisht manifestohet me rënie të suksesit shkollor.
• Probleme lidhur me trajtimet e tjera mjekësore që mund të kërkohen për arsye të tjera: Te personat me apne obstruktive të gjumit, gjatë operacioneve që mund të nevojiten për arsye të tjera, mund të hasen probleme të sistemit të frymëmarrjes lidhur me anestezinë e përgjithshme.
• Probleme me partnerin e shtratit: Kur apnea e gjumit shoqërohet me gërhitje të fortë, shfaqet edhe një problem social: partneri i shtratit nuk mund të flejë, madje mund të kërkojë të ndryshojë dhomën.
• Probleme me aktivitetin e trurit: Personat me apne gjumi mund të përjetojnë harresë, lodhje dhe apati, urinim të shpeshtë gjatë natës dhe probleme erektile (impotencë). Te fëmijët mund të shfaqet sindromi i hiperaktivitetit dhe i deficitit të vëmendjes.

Çfarë duhet bërë

• Nëse keni tepër peshë, humbni peshë. Te personat me tepër peshë, humbja e peshës e ul ndjeshëm apnenë.
• Shmangni përdorimin e alkoolit, qetësuesve dhe barnave për gjumin. Këto substanca shkaktojnë relaksimin e muskujve të fytit dhe ndikojnë në frymëmarrje.
• Flini anash ose përmbys. Shtrirja me shpinë bën që gjuha dhe qiellza e butë të rrëshqasin prapa dhe të ngushtojnë rrugën e ajrit. Për të parandaluar pozicionin me shpinë gjatë gjumit pa e kuptuar, është e dobishme që brenda brezit të pizhamës të vendoset një top pingpongu ose një top tenisi.
• Trajtoni problemet që shkaktojnë bllokimin e hundës. Alergjia, devijimi i septumit të hundës (septum deviacion), tonusi i ulët i krahëve të hundës janë shkaqe të shpeshta që pengojnë frymëmarrjen e lirë nga hunda, e detyrojnë personin të frymojë nga goja dhe e rrisin apnenë.

Trajtimi

Apnea e gjumit zakonisht nuk zhduket vetë. Për trajtimin e saj përdoren shumë metoda. Për të hapur rrugën e ajrit mund të përdoren mjete të ndryshme. Në disa raste, trajtimi me operacion jep rezultate më të mira.

Trajtimi i apnesë obstruktive të gjumit:

1. Pajisjet PAP: Metoda më efikase për apnenë obstruktive të gjumit është të flesh me një pajisje që jep presion në rrugën e frymëmarrjes përmes një maske të vendosur mbi hundë. Sipas parimit të punës së tyre, ekzistojnë lloje të ndryshme të quajtura CPAP (continuous positive airway pressure), biPAP (bilevel positive airway pressure) dhe aPAP (automatic positive airway pressure).

2. Trajtimet kirurgjikale: Qëllimi i trajtimeve kirurgjikale në apnenë e gjumit është heqja, zvogëlimi ose tensionimi i indeve që mbyllin rrugën e ajrit.

• Operacionet e faringoplastisë: Në operacionin që kryhet zakonisht nën anestezi të përgjithshme, indet rreth gjuhës së vogël, qiellzës së butë dhe bajameve riformohen. Shpesh, me këto procedura hiqen edhe bajamet. Pas operacionit, shërimi zakonisht përfundon brenda 4-6 javësh. Këto operacione janë metodat më të përdorura në trajtimin kirurgjik të apnesë së gjumit.
• Kirurgjia me radiofrekuencë (RF): Kjo metodë, që në apnenë e gjumit përdoret shpesh si ndihmë për metoda të tjera kirurgjikale, konsiston në aplikimin e valëve radio me një pajisje të veçantë në zonat e qiellzës së butë që duhet të tensionohen dhe, nëse nevojitet, në pjesën e pasme të gjuhës. Efekti që valët radio krijojnë në indin e qiellzës së butë dhe brenda gjuhës, me kalimin e kohës, shkakton tensionimin e qiellzës dhe zvogëlimin e rrënjës së gjuhës. Për çdo aplikim, nevojiten 6 javë që efekti i trajtimit të shfaqet, dhe nevojiten disa përsëritje të aplikimit me intervale 3-mujore.
  • Metoda e aplikimit të radiofrekuencës në qiellzën e butë
  • Zonat e aplikimit të radiofrekuencës në qiellzën e butë
  • Zonat e aplikimit të radiofrekuencës në rrënjën e gjuhës


• Operacione për tërheqjen përpara të rrënjës së gjuhës: Këto operacione, te pacientët ku rrënja e gjuhës bllokon rrugën e ajrit, e zgjerojnë rrugën e frymëmarrjes duke tërhequr përpara një pjesë të kockës hioide ose të kockës së nofullës, ku janë lidhur muskujt e gjuhës.


• Operacione të tjera ndihmëse: Korrigjimi i devijimit të septumit të hundës (septum deviacion), trajtimi kirurgjik i sinusitit kronik, heqja e bajameve të mëdha (tonsilektomi) dhe e mishit të hundës nëse ka (adenoidektomi), si dhe operacionet korrektuese të pozicionit të kockave të nofullës nëse ka çrregullim në strukturën e nofullës, përdoren për trajtimin e apnesë së gjumit.


• Trakeotomia: Kjo metodë kirurgjikale përdoret rrallë, vetëm kur metodat e tjera të trajtimit nuk kanë sukses dhe apnea e gjumit është aq e rëndë sa kërcënon jetën. Hapet një vrimë nga qafa në trakenë dhe frymëmarrja realizohet nëpërmjet një kanule të vendosur brenda saj. Kjo hapje, që mund të mbyllet gjatë ditës, gjatë gjumit e lejon ajrin të arrijë drejtpërdrejt te trakea pa kaluar nga zona e fytit që është e bllokuar.

3. Aparate të brendshëm të gojës: Aparatet dentare janë proteza që synojnë mbajtjen e hapur të rrugës së ajrit duke tërhequr përpara nofullën e poshtme dhe gjuhën, dhe mund të përdoren vetëm në apne me shkallë të lehtë. Këto proteza duhet të vendosen në gojë çdo natë gjatë gjumit dhe prodhohen posaçërisht për çdo pacient, duke marrë kallëp të dhëmbëve të atij pacienti.