Klinika E Terapisë Së Gjuhës, Të Folurit, Zërit Dhe Glltitjes

ÇRREGULLIMET E ZËRIT

\n

Si prodhohet zëri?

\n

Struktura që në popull quhet “Mollëza e Ademit” është pjesa e përparme e laringut. Kordat vokale shtrihen prapa nga mollëza e Ademit. Gjatë frymëmarrjes ndodh rrjedhje ajri nga mushkëritë drejt laringut. Ky ajër kalon nëpër kordat tona vokale. Nëse gjatë kësaj rrjedhjeje i mbyllim kordat vokale, ato dridhen dhe prodhohet zëri.

\n

Çfarë është zëri normal?

\n

Zëri normal është zëri i cili, për sa i përket cilësisë, lartësisë dhe intensitetit të tij, është i ngjashëm me atë të individëve me të njëjtën moshë, gjini, sfond kulturor dhe vendbanim gjeografik, dhe është i përshtatshëm për komunikimin.

\n

Çfarë është çrregullimi i zërit?

\n

Çrregullimi i zërit shfaqet në rastet kur cilësia, lartësia dhe intensiteti i zërit të personit fillojnë të ndryshojnë nga ato të individëve me të njëjtën moshë, gjini, sfond kulturor dhe vendbanim gjeografik. Kur mekanizmi i laringut të folësit nuk mund ta përmbushë kërkesën e zërit, për shkak të shkaqeve strukturore, funksionale ose të dyja bashkë, duhet të mendohet për një çrregullim të zërit.

\n

Cilët faktorë shkaktojnë çrregullimin e zërit?

\n

Faktorët që ndikojnë në mekanizmin e prodhimit të zërit dhe shkaktojnë çrregullim të zërit janë shumë të ndryshëm. Zakonet e keqpërdorimit të zërit gjatë të folurit (të folurit me zë të lartë, bërtitja, pastrimi i shpeshtë i fytit etj.), shkaqet mjekësore (heqja e laringut, operacioni i tiroides, intubimi, operacioni i zemrës etj.), sëmundjet kronike (problemet e frymëmarrjes, problemet hormonale, problemet e stomakut, alergjia etj.), zakonet (konsumi i alkoolit dhe i duhanit) ose çrregullimet neurologjike janë shkaqet më të rëndësishme të çrregullimeve të zërit.

\n

A është e mundur trajtimi/terapia e çrregullimeve të zërit?

\n

Kur shfaqet një çrregullim i zërit, së pari nevojitet ekzaminimi nga mjeku. Mjeku do t’ju ndihmojë në diagnostikim dhe do të zbatojë trajtim mjekësor kur kërkohet, ose do t’ju drejtojë te një terapist i gjuhës dhe i të folurit kur kërkohet terapi e zërit; sepse për parandalimin, përmirësimin dhe mos-përsëritjen e disa sëmundjeve të zërit, terapistët e gjuhës dhe të të folurit zbatojnë teknika terapie të zërit.

\n

Çfarë është terapia e zërit?

\n

Është një program që synon t’u mësojë pacientëve se si ta prodhojnë zërin më të mirë të mundshëm duke përdorur sistemet e zërit, si të kthehen nga dëmtimi ose sëmundja dhe si të mbrohen, dhe që promovon ekuilibrin e fiziologjisë së prodhimit të zërit; përfshin ushtrime që ndihmojnë koordinimin e frymëmarrjes dhe sigurojnë lartësinë, nivelin dhe cilësinë e duhur të zërit për prodhimin e zërit dhe shëndetin e kordave vokale. Është një qasje parandaluese, si pjesë e një programi rehabilitimi, për uljen ose eliminimin e ndikimeve dhe sjelljeve mjedisore që dëmtojnë zërin, si dhe për sigurimin e përdorimit dhe kujdesit të nevojshëm, në mënyrë që zëri të mbetet i shëndetshëm. Teknikat e terapisë ndryshojnë sipas sëmundjes dhe simptomave.

\n

ÇRREGULLIMET E GLLTITJES

\n

Çfarë është çrregullimi i gëlltitjes?

\n

Çrregullimi i gëlltitjes (disfagjia) janë vështirësitë e gëlltitjes që shfaqen gjatë ngrënies dhe pirjes. Çrregullimi i gëlltitjes mund të ndodhë në tre faza të ndryshme të gëlltitjes:

\n

Faza orale: Problemet që mund të shfaqen në fazën e thithjes, përtypjes ose dërgimit të ushqimit ose pijes nga goja drejt fytit

\n

Faza faringeale: Problemet që mund të shfaqen gjatë dërgimit të ushqimit ose pijes në ezofag, pra gjatë mbylljes së trakesë (tubit të frymëmarrjes) për të parandaluar që ushqimi dhe pija të shkojnë në drejtim të gabuar dhe të futen në trake

\n

Faza ezofageale: Problemet që mund të shfaqen gjatë dërgimit të ushqimit dhe pijes nga ezofagu në stomak

\n

Cilat janë shkaqet e çrregullimit të gëlltitjes?

\n

Çrregullimi i gëlltitjes mund të vijë nga dëmtimet e sistemit nervor, nga probleme të ndryshme që prekin zonën e kokës dhe qafës, ose nga sëmundje:

\n

• Goditje cerebrale
• Traumë e trurit
• Sëmundja e Parkinsonit
• Skleroza e shumëfishtë
• Paraliza cerebrale
• Sëmundja e Alzheimerit
• Kancere të gojës, fytit ose faringut
• Kirurgjia e kokës dhe qafës
• Probleme të higjienës së gojës (mungesa e dhëmbëve, përdorimi i protezës dentare të prishur ose të papërshtatshme)

\n

Cilat janë simptomat e çrregullimit të gëlltitjes?

\n

Çrregullimi i gëlltitjes ka shumë simptoma:

\n

• Kollitje gjatë ose menjëherë pas ngrënies ose pirjes
• Zë “i lagësht” gjatë ose menjëherë pas ngrënies ose pirjes
• Shpenzimi i më shumë forcë ose kohe për përtypje ose gëlltitje
• Humbje peshe dhe dehidratim (mungesë uji) si rezultat i ushqyerjes së pamjaftueshme
• Pneumoni e përsëritur ose ndjesi ngushtimi gjatë marrjes së frymës pas ngrënies
• Rrjedhje ushqimi ose lëngu nga goja, ose grumbullim ushqimi në gojë

\n

Si vendoset diagnoza e çrregullimit të gëlltitjes?

\n

Terapistët e specializuar në fushën e çrregullimeve të gëlltitjes, të gjuhës dhe të të folurit vlerësojnë personat që kanë probleme me ngrënien dhe pirjen. Gjatë vlerësimit, terapisti i specializuar i gjuhës dhe të folurit kryen vlerësimin e përshkruar më poshtë:

\n

• Mësimi i gjendjes mjekësore të pacientit dhe i informacionit për çrregullimin e gëlltitjes
• Vlerësimi i fuqisë dhe i lëvizjeve të muskujve dhe strukturave që kanë rol në gëlltitje (si buzët, gjuha, nofulla, qielli i gojës)
• Vlerësimi i qëndrimit të pacientit dhe i lëvizjeve të gojës gjatë ngrënies dhe pirjes
• Vlerësimi instrumental i çrregullimit të gëlltitjes

\n

Si trajtohet çrregullimi i gëlltitjes?

\n

Trajtimi i çrregullimit të gëlltitjes planifikohet nga terapisti i specializuar i gjuhës dhe të folurit, në varësi të shkakut, simptomave dhe tipit të çrregullimit të gëlltitjes. Gjatë trajtimit;

\n

• Kryerja e ushtrimeve të personalizuara që do të sigurojnë forcimin dhe lëvizjet e koordinuara të muskujve përgjegjës për gëlltitjen, ose që mund të stimulojnë nervat që mund të aktivizojnë refleksin e gëlltitjes
• Zbatimi i pozicioneve dhe strategjive të ndryshme të gëlltitjes, për ta bërë gëlltitjen më rehat për personin
• Ushqyerja me ushqime dhe pije me konsistencë të ndryshme, në mënyrë që gëlltitja e personit të jetë e sigurt dhe e lehtë

\n

Si ndikon çrregullimi i gëlltitjes në jetën e personit?

\n

Çrregullimi i gëlltitjes mund ta prekë jetën e personit në mënyra të ndryshme:

\n

• Ushqyerje dhe dehidratim të pamjaftueshëm
• Më pak kënaqësi nga ngrënia dhe pirja
• Shmangia e ambienteve shoqërore me ngrënie, ndjenja e turpit ose tërheqja në vetvete në këto ambiente
• Rreziku i aspirimit (ushqimi ose pija që shkon në trake), që mund të çojë në pneumoni ose sëmundje kronike të mushkërive

\n

ÇRREGULLIMET E ARTIKULIMIT DHE TË FONOLOGJISË

\n

Çfarë është artikulimi?

\n

Artikulimi është aftësia e individit për të shqiptuar saktë tingujt e të folurit që i përkasin një gjuhe të caktuar, me lëvizje të njëpasnjëshme dhe të koordinuara të organeve që marrin pjesë në të folur.

\n

Çfarë është çrregullimi i artikulimit?

\n

Çrregullimet e artikulimit janë probleme që lidhen me prodhimin e gabuar të tingujve të të folurit, në lidhje me vendin e formimit, formën, shpejtësinë, kohëzgjatjen dhe presionin e tyre.

\n

Çfarë shkaktojnë çrregullimet e artikulimit?

\n

Çrregullimet e artikulimit mund të kenë origjinë strukturore, por mund të shfaqen edhe pa ndonjë shkak specifik. Ndër shkaqet që mund të shkaktojnë probleme artikulimi përfshihen: çarja e buzës dhe e qiellzës, anomalitë e gojës dhe fytyrës, anomalitë ortodontike, humbja e dëgjimit, aftësia e kufizuar mendore, çrregullimet me origjinë neurologjike (paraliza cerebrale dhe të tjera).

\n

Te çrregullimet e artikulimit mund të vërehen gabime në format e mëposhtme:

\n

• Zëvendësimi i tingujve /k/ dhe /t/ me njëri-tjetrin: si /köpek/ në vend të /töpek/,
• Zëvendësimi i tingujve /r/, /y/, /l/, /ç/ me tinguj të tjerë
• Përdorimi i tingujve /t/ dhe /d/ në vend të tingujve /k/ dhe /g/

\n

Çfarë është kompetenca fonologjike?

\n

Kompetenca fonologjike është aftësia për të përdorur tingujt e të folurit sipas rregullave, në kontekstin e gjuhës.

\n

Çfarë është çrregullimi fonologjik?

\n

Çrregullimet fonologjike janë vështirësia për të përvetësuar njohuritë për rregullat e gjuhës (fonologjinë), të cilat përbëjnë bazën e të folurit. Fëmija nuk mund të realizojë modele të të folurit që kuptohen lehtë. Për shembull, fëmija nuk ka mësuar ta përdorë tingullin /s/ në fillim të fjalës. Çrregullimet fonologjike zhvillimore mund të jenë shkak, te fëmijët, i vështirësive në lexim dhe shkrim në periudhat e mëvonshme.

\n

A është e rëndësishme korrigjimi i çrregullimeve të artikulimit?

\n

Kur problemi arrin të ndikojë në jetën shoqërore, emocionale, akademike dhe/ose në jetën profesionale, zgjidhja e tij bëhet më e rëndësishme. Prandaj, problemet e artikulimit duhet trajtuar menjëherë.

\n

VONESA NË GJUHË DHE NË TË FOLUR

\n

Gjuha dhe të folurit janë të ndryshëm nga njëri-tjetri. Gjuha është sistemi i rregullave të përbashkëta që njerëzit i përdorin për të ndarë me njëri-tjetrin ndjenjat dhe mendimet e tyre. Një gjuhë nuk duhet të kuptohet vetëm si gjuhë e folur; shkrimi dhe përdorimi i gjuhës së shenjave janë gjithashtu gjuhë. Ndërsa të folurit është sistemi në të cilin rregullat që përmbajnë këto ndjenja dhe mendime prodhohen fizikisht me ndihmën e organeve përkatëse.

\n

Një fëmijë mund të ketë gramatikën e nevojshme për të përcjellë ndjenjat dhe mendimet e tij, por mund të mos flasë, sepse organet e të folurit (gjuha, buzët etj.) nuk mund ta kryejnë funksionin e tyre siç duhet. Nga ana tjetër, një fëmijë tjetër mund të mos flasë për shkak të një problemi në zhvillimin e gjuhës, ndërkohë që organet e tij të të folurit i kryejnë funksionet në mënyrë të përsosur; ose të dyja mund të shfaqen njëkohësisht.

\n

A është vonesa e fëmijës sime një vonesë e përkohshme, apo një çrregullim?

\n

Fëmijët mund të mbeten pas bashkëmoshatarëve të tyre në disa aftësi; ata mund ta kapërcejnë këtë brenda një kohe të shkurtër, madje mund të bëhen edhe më të mirë. Te një fëmijë, zhvillimi i aftësive si ecja, ngrënia, kontrolli i tualetit mund të jetë normal, ndërsa të folurit mund të vonohet. Të gjithë fëmijët kanë faza zhvillimi të pranuara gjerësisht, të njëjta ose të ngjashme; përveç kësaj, disa fëmijë mund të kenë një kohë zhvillimi të veçantë dhe të fillojnë të flasin pak më herët ose më vonë se bashkëmoshatarët e tyre. Prindërit janë vëzhgues mjaft të mirë, e ndjekin me shumë kujdes sjelljen e fëmijëve të tyre. Në të njëjtën kohë, prindërit kanë ide edhe për zhvillimin e fëmijëve të tjerë me zhvillim normal në rrethinën e tyre. Kur prindërit dyshojnë për diçka te fëmijët e tyre, ata e krahasojnë performancën e fëmijës me fëmijët e tjerë dhe shumë shpesh e kuptojnë se diçka nuk po shkon siç duhet në kohën e duhur, dhe natyrisht shqetësohen. Fillimisht duan të qartësohen duke u konsultuar me të afërmit, pastaj me ekspertin më të afërt: Fëmija im ende nuk flet. Fëmija im shprehet në mënyrë të ndryshme. Ato që thotë fëmija im nuk kuptohen lehtë.

\n

Familjet ose ata që nuk janë ekspertë në këtë fushë shpesh kanë vështirësi të dallojnë nëse vonesa e të folurit të fëmijës është vonesë apo një çrregullim gjuhe ose të folurit, dhe, përtej kësaj, nëse do ta kapërcejë vetë këtë problem.

\n

Çrregullimet e gjuhës dhe të të folurit nuk janë fushë në të cilën pediatrët, psikologët dhe zhvilluesit e fëmijëve janë specialistë ose duhet të jenë specialistë. Mjeku juaj, psikologu i fëmijëve ose mësuesja juaj parashkollore mund t’ju thotë se zhvillimi fizik i fëmijës suaj është normal, se ai dëgjon dhe është në gjendje të nxjerrë fjalë si “baba, nënë”, dhe, prandaj, mund t’ju këshillojë të prisni deri në moshën 3, madje 4 vjeç, pa u paraqitur te një ekspert. Gjithashtu, ekspertë nga profesione të ndryshme e dinë që shumë fëmijë në moshën 2 vjeç nuk flasin, por në moshën 3 vjeç fillojnë të flasin rrjedhshëm, dhe për këtë arsye mund t’u kërkojnë familjeve të mos shqetësohen derisa të shohin një problem të vërtetë. Ky mendim ka bërë që familjet të sillen me qëndrimin “të presim e të shohim”, dhe ato familje, fëmijët e të cilave kanë arritur të njëjtin zhvillim me bashkëmoshatarët, e kanë kthyer një qasje të ngjashme në një lloj besimi popullor qetësues që përhapet nga goja në gojë:

\n

“Do të flasë më vonë, prisni”

\n

”Xhaxhai/dajoja/tezja/vëllai etj. gjithashtu kanë folur vonë”

\n

”Ajnshtajni tashmë kishte filluar të fliste kur po hynte në shkollë”

\n

Po, (pa mundur të provohet) Albert Ajnshtajni dhe individët e tjerë të përmendur mund të kenë folur vonë, madje disa prej tyre mund ta kenë kapërcyer vetë problemin. Nëse shikoni me më shumë kujdes rrethinën tuaj, do të vini re se ka shumë fëmijë mbi 5-6 vjeç, madje edhe në moshë shkollore, që ende kanë probleme gjuhe dhe të folurit. Duke pasur parasysh se edhe këta fëmijë dikur kishin vonesë në të folur, atëherë çfarë do të ndodhë me këta fëmijë mbi 5-6 vjeç, ose me ata që edhe në moshë shkollore nuk mund të flasin si bashkëmoshatarët e tyre ose komunikojnë në mënyrë të ndryshme? Me fjalë të tjera, çfarë do të ndodhë me “Ajnshtajnët e vegjël”?

\n

E vërteta është se, në shumë vende të botës, studimet tregojnë se midis fëmijëve parashkollorë dhe shkollorë, më shumë se 10%-ë kanë çrregullim gjuhe dhe të folurit. Me fjalë të thjeshta, kjo do të thotë se nga çdo 10 fëmijë në rrethinën tuaj, një ka këtë problem. Pra, shumë nga fëmijët që mjeku juaj ose rrethi juaj përmend si shembull, të cilët folën vonë, si vëllai i madh, motra e madhe, xhaxhai, teza, fëmija i fqinjit etj., vuajnë nga një problem gjuhe dhe të folurit. Një e vërtetë tjetër e njohur është se shumica e fëmijëve me vonesë në të folur e vazhdojnë këtë si çrregullim gjuhe dhe/ose të folurit deri në moshën shkollore dhe në periudhat e mëvonshme të jetës së tyre.

\n

Kur makina juaj prishet, dhe mekaniku thotë “të presim e të shohim” ose “makina e fqinjit gjithashtu kishte punuar vonë”, rreziku i marrë mund t’ju kushtojë pak para shtesë nga xhepi, ose, në rastin më të keq, të humbni makinën. Po nëse bëhet fjalë për fëmijën tuaj? Këtu rreziqet që do të merrni mund të çojnë në probleme sociale, psikologjike dhe sjelljeje gjatë jetës së mëvonshme të fëmijës, si dhe në vështirësi në të mësuar, probleme që bëhen më të vështira për t’u kthyer me kalimin e kohës. Pra, nëse dyshoni për një vonesë, çrregullim ose ndryshim në komunikimin e fëmijës suaj, është shumë e rëndësishme të siguroni vlerësimin nga një ekspert i çrregullimeve të gjuhës dhe të të folurit, dhe, nëse nevojitet, të merrni edukim.

\n

Çfarë duhet të bëjnë familjet?

\n

Familjet nuk duhet të humbasin kohë duke dëgjuar atë që thonë të tjerët që nuk janë ekspertë, ose duke supozuar me qetësi se fëmijët e tyre do të arrijnë bashkëmoshatarët në të folur në çdo rast. Nëse dyshoni për zhvillimin e gjuhës ose të të folurit të fëmijës suaj, kontaktoni një ekspert të çrregullimeve të gjuhës dhe të të folurit. Terapisti i gjuhës dhe të folurit do të vlerësojë, me ndihmën e testeve, aftësinë e fëmijës për të kuptuar dhe shprehur gjuhën gojore, do të vlerësojë komunikimin e fëmijës me mjedisin e tij në ambientin natyror, do të identifikojë faktorët që mund të ndikojnë në zhvillim dhe do t’i ofrojë familjes këshillim se çfarë duhet të bëjë më tej.

\n

Pse duhet të konsultohem me një ekspert?

\n

Edhe për një gjë të thjeshtë, pritja është një proces i lodhshëm; por të presësh dhe të shohësh nëse fëmija do të mund të flasë është një proces edhe më i vështirë dhe më i stresuar. Për familjet është një ndjenjë e keqe të dish se, sa më herët të zbulohet problemi, aq më lehtë dhe më shpejt mund të zgjidhet.

\n

Edhe nëse fëmija juaj ka vetëm një vonesë të thjeshtë, në vend që të besoni informacione të pakontrolluara, duhet të drejtoheni te një terapist ekspert. Terapisti i gjuhës dhe të folurit do të vlerësojë gjerësisht aftësitë e gjuhës dhe të të folurit të fëmijës suaj dhe, si rezultat, do t’ju largojë në shtëpi jo vetëm me “të presim e të shohim”, por me shumë ide që mund t’i përdorni për të forcuar aftësitë komunikuese të fëmijës suaj, ose do të dëshirojë ta kontrollojë me intervale të caktuara

\n

PROBLEMET E RRJEDHSHMËRISË NË TË FOLUR

\n

Çfarë është të folurit e shpejtë dhe i çrregullt (cluttering)?

\n

Për të folurit e shpejtë dhe të çrregullt (cluttering), i përshkruar shkurt si të folur me shpejtësi jonormale dhe të parregullt, studiuesit vazhdojnë sot të bëjnë kërkime.

\n

Të folurit e shpejtë dhe i çrregullt është një çrregullim i rrjedhshmërisë së të folurit, ashtu si belbëzimi, por është i ndryshëm nga belbëzimi. Është një çrregullim i të folurit që përmban shpejtësi të tepruar, parregullsi dhe shpesh fjalë ose shprehje të palidhura me temën.

\n

Te të folurit e shpejtë dhe i çrregullt shfaqen gjithashtu ndërprerje të tepruara të rrjedhës normale të të folurit, dhe këtë mund ta shoqërojnë të folurit shumë të shpejtë, ritmi jo i rregullt, shqiptimi i gabuar ose i paplotë dhe mungesa e sigurisë për atë që do të thotë.

\n

Aktualisht për të folurit e shpejtë dhe të çrregullt (me teknikat e përdorura në terapinë e belbëzimit) zbatohen terapi që synojnë ngadalësimin e të folurit, uljen e çrregullimeve të rrjedhshmërisë, rritjen e vetëdijesimit dhe të organizimit të gjuhës.

\n

Për shkaqet e të folurit të shpejtë dhe të çrregullt bëhen shpjegime të ngjashme me ato për shkaqet e belbëzimit; përveç kësaj, frekuenca e shfaqjes së tij nuk është ende e mundur të përcaktohet qartë.

\n

BELBËZIMI

\n

Belbëzimi, që përshkruhet në burime të ndryshme duke theksuar aspekte të ndryshme të tij, në përkufizimin më të qartë është prishja e rrjedhës ose e ritmit të të folurit nga ndërprerje ose pengesa si blloqet. Përkufizimi mund të zgjerohet më tej dhe të shprehet kështu:

\n

Belbëzimi shfaqet si rezultat i prishjeve nervore-motore të pavullnetshme që ndikojnë në koordinimin e frymëmarrjes, të fonacionit (prodhimit të zërit) dhe të artikulimit gjatë të folurit. Belbëzimi, megjithëse jo gjithmonë, zakonisht shfaqet si

\n

1) humbje e pavullnetshme e kontrollit të personit gjatë shqiptimit të fjalëve,

\n

2) përsëritje të tepruara dhe/ose jonormale të tingujve ose rrokjeve, zgjatime, blloqe të zëshme ose të pazëshme, ose si shmangie e këtyre sjelljeve, dhe

\n

3) është e lidhur me shumë stres dhe ndjenja të ndryshme negative psikologjike, ose shkaktohet prej tyre.”

\n

ÇFARË ËSHTË TERAPIA E TË FOLURIT DHE SI MUND TË NDIHMOJË?

\n

Çdo person, në çdo moshë, me çrregullim gjuhe ose të folurit mund të marrë trajtim të veçantë nga një terapist i gjuhës dhe i të folurit që ka marrë trajnim ekspert në këtë fushë. Ky trajtim i veçantë njihet si “terapi e të folurit”. Terapia e të folurit për belbëzimin është, zakonisht, terapi individuale ndërmjet personit me belbëzim dhe terapistit të të folurit. Në disa raste, anëtarët e familjes gjithashtu mund të marrin pjesë në seancat e terapisë, veçanërisht nëse personi me belbëzim është fëmijë. Terapia e të folurit mund të zhvillohet gjithashtu në një ambient grupi, ku ka më shumë se një individ me belbëzim, për shembull 2 deri në 6 pjesëmarrës. Qëllimet e terapisë së të folurit janë shumë të ndryshme. Këto përfshijnë mësimin e të folurit në një mënyrë që belbëzimi nuk do të shfaqet gjithmonë (formësimi i rrjedhshmërisë); mësimin e një forme të lehtë të belbëzimit (ndryshimi i belbëzimit); mësimin e individit që belbëzon t’i pranojë belbëzimin e vet ose të mos e shmangë atë (desensibilizimi dhe mos-shmangia), dhe teknika të tjera

\n

ÇRREGULLIMI I FITUAR I GJUHËS: AFAZIA

\n

Çfarë është afazia?

\n

Afazia është një çrregullim i gjuhës që zakonisht shfaqet papritur si rezultat i një goditjeje ose traume koke, dhe që vjen nga dëmtimi i zonave të trurit përgjegjëse për gjuhën. Te shumica e njerëzve, zonat e gjuhës ndodhen në hemisferën e majtë të trurit. Prandaj, në afazi, ndërsa dëmtohen zonat gjuhësore në gjysmën e majtë të trurit, personi mund të ketë goditje/paralizë edhe në anën e djathtë.

\n

Ky çrregullim mund të ndikojë jo vetëm në shprehjen dhe kuptimin e gjuhës, por edhe në leximin dhe shkrimin. Afazisë mund t’i shoqërojnë gjithashtu çrregullime neurologjike të të folurit, si disartria ose apraksia e të folurit.

\n

Cilat janë shkaqet e afazisë?

\n

Afazia shkaktohet nga dëmtimi i një ose më shumë zonave gjuhësore të trurit. Shpesh shkaku i dëmtimit të trurit është goditja. Goditja ndodh kur një zonë e trurit mbetet pa gjak. Qelizat e trurit vdesin kur nuk marrin furnizimin normal me gjak që transporton oksigjen dhe lëndë ushqyese të rëndësishme. Shkaqe të tjera të dëmtimit të trurit përfshijnë goditje të forta në kokë, tumore të trurit, infeksione të trurit dhe gjendje të tjera që prekin trurin.

\n

Si diagnostikohet afazia?

\n

Afazia zakonisht vihet re për herë të parë nga mjeku që trajton personin me dëmtim të trurit (neurologu). Nëse mjeku dyshon për afazi pas një vlerësimi të shkurtër në shtrat, e drejton pacientin te një terapist i gjuhës dhe i të folurit për të vlerësuar më në detaje aftësitë e komunikimit. Terapisti i gjuhës dhe i të folurit kryen një test afazie për të vlerësuar në detaje aftësinë e individit për të ndjekur komandat, për t’u përgjigjur pyetjeve, për të emërtuar objekte dhe për të mbajtur bisedën, dhe për të përgatitur një program të përshtatshëm terapie. Vlerësimet duhet të përfshijnë çrregullimet motore të të folurit të individit me afazi, kuptimin e gjuhës, leximin, shkrimin, aftësinë e gëlltitjes dhe aftësinë për të përdorur sistemet alternative dhe mbështetëse të komunikimit. Në Turqi ekzistojnë testet e vlerësimit GAT (Gülhane Afazi Testi: Tanrıdağ, 1993), GAT-2 (Tanrıdağ, Maviş, Topbaş, 2011), EAT (Atamaz, Yağız On, Durmaz, 2007) dhe ADD (Maviş dhe Toğram, 2007), të përgatitura për individët me afazi.

\n

Si është terapia e afazisë?

\n

Në disa raste, afazia shërohet pa ndërhyrje tek personi. Ky lloj shërimi spontan ndodh pas formës së goditjes ku rrjedha e gjakut në tru ndërpritet përkohësisht, por rikthehet shpejt, dhe quhet atak ishemik kalimtar. Në këto raste, aftësitë gjuhësore mund të kthehen brenda disa orësh ose ditësh.

\n

Por për shumicën e rasteve, shërimi i gjuhës nuk është kaq i shpejtë ose i plotë. Shumë persona me afazi përjetojnë një shërim të pjesshëm spontan brenda një deri në një muaj, me kthimin e disa aftësive gjuhësore, ndërsa te disa persona afazia mund të mbetet e përhershme. Në raste të tilla, terapia e gjuhës dhe e të folurit është e dobishme. Përmirësimi relativ zakonisht vazhdon për më shumë se dy vjet. Shumica e specialistëve të shëndetit besojnë se trajtimi më efektiv duhet të fillojë në fazat e para të procesit të shërimit. Faktorët që ndikojnë në shërim përfshijnë zonën e trurit të dëmtuar, shtrirjen e dëmtimit të trurit, moshën dhe gjendjen shëndetësore të personit. Gjithashtu, motivimi, dominanca e dorës dhe niveli i arsimimit janë faktorë të tjerë që përfshihen.

\n

Terapistët e gjuhës dhe të të folurit që punojnë me afazinë janë ekspertë në përmirësimin e aftësive komunikuese të individëve me afazi, duke rindërtuar sa më shumë aftësi gjuhësore, duke kompensuar problemet e gjuhës dhe duke mësuar metoda të tjera komunikimi, dhe duke e motivuar personin të përdorë aftësitë e mbetura gjuhësore. Terapitë individuale të hartuara sipas tipit të afazisë dhe kufizimit të secilit individ fokusohen te nevojat funksionale të personit. Terapitë në grup u japin individëve me afazi mundësinë për të përdorur aftësi të reja komunikimi në një ambient të vogël grupi. Përfshirja e familjes është gjithashtu një përbërës i rëndësishëm i terapisë së afazisë.

\n

ÇRREGULLIMET MOTORE TË TË FOLURIT: DISARTRIA DHE APRAKSIA

\n

Cilat janë çrregullimet motore të të folurit?

\n

Të folurit është një proces shqisor dhe motor që zhvillohet duke përdorur të dëgjuarit, zërin, aparatin e gojës dhe fytyrës; kërkon një integrim kompleks nervor dhe koordinim të shpejtë të shumë sistemeve fiziologjike. Çrregullimet e të folurit që shfaqen me një problem neuromotor që ndikon në një ose disa nga komponentët e të folurit, si frymëmarrja, fonacioni, rezonanca, artikulimi dhe prozodia, quhen çrregullime motore të të folurit. Ekzistojnë dy lloje çrregullimesh motore të të folurit: disartria dhe apraksia.

\n

Çfarë është disartria?

\n

Është një çrregullim motor i të folurit në të cilin, si pasojë e dëmtimit të Sistemit Nervor Qendror dhe/ose Sistemit Nervor Periferik ose të dyjave, muskujt që kontrollojnë aparatin e të folurit preken nga spasticiteti, flaksiditeti, çrregullimi i koordinimit ose paraliza; karakteristikat e frymëmarrjes, fonacionit, rezonancës, artikulimit dhe prozodike të të folurit ndikohen, dhe kështu kufizohet karakteristika e kuptueshmërisë.

\n

APRAKSIA

\n

Çfarë është apraksia?

\n

Është pamundësia për të kryer lëvizje që kërkojnë aftësi, përveç rasteve kur ka ndonjë dobësi, akinezi, ton ose qëndrim jonormal, çrregullime të funksioneve njohëse, ulje të të kuptuarit ose pamundësi bashkëpunimi. Është një formë e agnozisë motore.

\n

Çfarë është apraksia e të folurit (apraksia verbale)?

\n

Është një çrregullim motor që lidhet me programimin e të folurit në fëmijëri dhe në moshë të rritur. Forma e të rriturve shfaqet pas zhvillimit normal të gjuhës dhe të folurit. Apraksia e të folurit në fëmijëri shkaktohet nga dëmtimi strukturor i trurit. Përshkruhet gjithashtu si çrregullim motor-shqisor i të folurit. Është një çrregullim i planifikimit motor në qendrën përgjegjëse për prodhimin e fjalëve dhe për lëvizjet vullnetare të muskujve.

\n

Cilat janë karakteristikat e të folurit apraktik?

\n

Shpesh shfaqen probleme artikulimi. Përveç kësaj, ndikohen koordinimi i fonacionit, frekuenca dhe/ose theksi. Pacienti është i vetëdijshëm për paaftësinë e vet; problemi rritet sa më e gjatë të jetë fjala. Çrregullimet e artikulimit nuk janë të qëndrueshme; vërehen përsëritje, zgjatime ose ndryshime në shqiptimin e fjalëve. Shqiptimi i bashkëtingëlloreve është më i vështirë se ai i zanoreve; bashkëtingëlloret fillestare janë më të vështira se ato përfundimtare. Veçanërisht në fjalët automatike dhe të përdorura shpesh, shpesh vërehen pjesë të të folurit të shqiptuara në mënyrë të përsosur.