Клиника За Терапија На Јазикот, Говорот, Гласот И Голтањето

ГЛАСОВНИ НАРУШУВАЊА

Како се создава гласот?

Структурата што во народот се нарекува “Адамова јаболка” е предниот дел на грклото. Гласните жици се протегаат наназад од Адамовата јаболка. При издишување постои струење на воздух од белите дробови кон грклото. Овој воздух минува меѓу нашите гласни жици. Ако за време на ова струење ги затвориме гласните жици, тие вибрираат и се создава глас.

Што е нормален глас?

Нормалниот глас е глас чиј квалитет, висина и јачина се слични кај поединци со слична возраст, пол, културно потекло и географско населување и е соодветен за комуникација.

Што е гласовно нарушување?

Гласовното нарушување се јавува во случаи кога квалитетот, висината и јачината на гласот на личноста почнуваат да се разликуваат од оние кај поединци со слична возраст, пол, културно потекло и географско населување. Кога способноста на грклениот механизам на говорникот да ги задоволи гласовните барања не може да се задоволи поради структурни, функционални или двете причини заедно, треба да се помисли на гласовно нарушување.

Кои фактори доведуваат до гласовно нарушување?

Факторите што влијаат на механизмот за создавање глас и предизвикуваат гласовно нарушување се многубројни. Злоупотребата на гласот при говорење (зборување со висок глас, викање, често чистење на грлото и сл.), медицински причини (отстранување на грклото, операција на тироидната жлезда, интубација, операција на срцето и сл.), хронични заболувања (респираторни проблеми, хормонални нарушувања, проблеми со желудникот, алергии и сл.), навики (консумација на алкохол, пушење) или невролошки нарушувања се најважните причини за гласовните нарушувања.

Дали гласовните нарушувања можат да се лекуваат/терапираат?

Кога ќе се појави гласовно нарушување, прв чекор е преглед кај лекар. Лекарот ќе ви помогне при дијагностицирањето и ќе примени медицинско лекување кога е потребно, или ќе ве упати кај логопед кога е потребна гласовна терапија, бидејќи логопедите ги применуваат техниките на гласовна терапија за да се спречат, подобрат и не се повторат одредени гласовни заболувања.

Што е гласовна терапија?

Тоа е програма што има за цел пациентите да ги научи како да создаваат најдобар можен глас со користење на гласовниот систем, како да се опорават од оштетување или болест и како да се заштитат, и која ја поттикнува рамнотежата на физиологијата на создавањето глас, помага во координацијата на дишењето и содржи вежби за обезбедување соодветна висина, тон и квалитет на гласот, неопходни за создавање глас и за здравјето на гласните жици. Таа е превентивен пристап и дел од рехабилитациониот програм, со намалување или отстранување на околинските влијанија и однесувања што го оштетуваат гласот и со обезбедување на потребната употреба и нега за гласот да остане здрав. Техниките на терапија што се применуваат се менуваат во зависност од болеста и симптомите.

НАРУШУВАЊА НА ГОЛТАЊЕТО

Што е нарушување на голтањето?

Нарушувањето на голтањето (дисфагија) се тешкотии при голтање што се јавуваат при јадење и пиење. Нарушувањето на голтањето може да се јави во three различни фази на голтање:

Орална фаза: Проблеми што може да се јават во фазата на засисување, џвакање или пренесување на храната или пијалокот од устата кон грлото

Фарингеална фаза: Пренесување на храната или пијалокот во хранопроводот, односно проблеми при затворањето на дишната цевка за да се спречи храната или пијалокот погрешно да тргнат и да навлезат во дишната цевка

Езофагеална фаза: Проблеми што може да се јават при пренесување на храната и пијалокот од хранопроводот во желудникот

Кои се причините за нарушувањето на голтањето?

Нарушувањето на голтањето може да произлезе од оштетувања на нервниот систем, од различни проблеми што ја засегаат областа на главата и вратот или од заболувања:

• Мозочен удар
• Повреда на мозокот
• Паркинсонова болест
• Мултипла склероза
• Церебрална парализа
• Алцхајмерова болест
• Карцином на устата, грлото или ждрелото
• Хирургија на главата и вратот
• Проблеми со оралната хигиена (недостаток на заби, употреба на расипана или несоодветна заба протеза)

Кои се симптомите на нарушувањето на голтањето?

Нарушувањето на голтањето има голем број симптоми:

• Кашлање при јадење или пиење или веднаш по тоа
• “Влажен” звук при јадење или пиење или веднаш по тоа
• Потребно е повеќе напор или време при џвакање или голтање
• Губење на тежина и дехидратација (недостиг на вода) предизвикани од недоволна исхрана
• Повторувачка пневмонија или стеснување при дишење по јадење
• Истекување на храна или течност од устата или задржување на храна во устата

Како се поставува дијагноза на нарушување на голтањето?

Логопедите специјализирани за нарушувања на голтањето ги оценуваат лицата со проблеми при јадење и пиење. За време на проценката, стручниот логопед ја спроведува оценката опишана подолу:

• Добивање информации за медицинската состојба на пациентот и за нарушувањето на голтањето
• Оценување на силата и движењата на мускулите и структурите што учествуваат во голтањето (како усни, јазик, брада, непце)
• Оценување на положбата на телото и движењата на устата на пациентот при јадење и пиење
• Инструментална оценка на нарушувањето на голтањето

Како се лекува нарушувањето на голтањето?

Лекувањето на нарушувањето на голтањето го планира логопедот, во зависност од причината, симптомите и типот на нарушувањето на голтањето. За време на лекувањето;

• Се изведуваат специјализирани вежби за јакнење на мускулите одговорни за голтањето и за нивните координирани движења или за стимулација на нервите што можат да го активираат рефлексот за голтање
• Се применуваат различни положби и стратегии за голтање, за пациентот да голта поудобно
• Се обезбедува исхрана со храна и пијалоци со различна конзистенција, за пациентот да голта безбедно и лесно

Како нарушувањето на голтањето влијае на животот на лицето?

Нарушувањето на голтањето може да влијае на животот на лицето на различни начини:

• Недоволна исхрана и дехидратација
• Помалку задоволство од јадењето и пиењето
• Избегнување на присуство во социјални средини со оброци, срам или повлекување од таквите средини
• Ризик од аспирација (навлегување на храна или пијалок во дишната цевка), што може да доведе до пневмонија или хронично белодробно нарушување

АРТИКУЛАЦИСКИ И ФОНОЛОШКИ НАРУШУВАЊА

Што е артикулација?

Артикулацијата е способност на поединецот, со последователни и усогласени движења на органите вклучени во говорот, правилно да изговара говорни звуци карактеристични за одреден јазик.

Што е нарушување на артикулацијата?

Нарушувањата на артикулацијата се проблеми засновани на погрешно создавање на местото, обликот, брзината, времето и притисокот на изговорот на говорните звуци.

Што предизвикува нарушувања на артикулацијата?

Нарушувањата на артикулацијата можат да бидат структурно условени, но можат да се јават и без било каква причина. Меѓу причините што можат да предизвикаат проблеми со артикулацијата се: расцеп на усната и непцето, аномалии на устата и лицето, ортодонтски аномалии, оштетување на слухот, ментална попреченост и нарушувања со невролошко потекло (церебрална парализа и други).

Кај нарушувањата на артикулацијата може да се забележат грешки во следниве облици:

• Замена на звуците /k/ и /t/: како /köpek/ наместо /töpek/,
• Замена на звуците /r/, /y/, /l/, /ç/ со други звуци
• Употреба на звуците /t/ и /d/ наместо звуците /k/ и /g/

Што е фонолошка компетентност?

Фонолошката компетентност е способност за користење на говорните звуци во јазичен контекст според правилата.

Што е фонолошко нарушување?

Фонолошките нарушувања се тешкотии при стекнувањето на знаењето за правилата на јазикот што ја сочинуваат основата на говорот (фонологијата). Детето не може да оствари лесно разбирливи говорни обрасци. На пример, детето сè уште не научило да го користи звукот /s/ на почетокот на зборот. Развојните фонолошки нарушувања кај децата во подоцнежните години можат да бидат фактор за појава на тешкотии при читањето и пишувањето.

Дали е важно да се поправат нарушувањата на артикулацијата?

Кога проблемот ќе стане таков што влијае на социјалниот, емоционалниот, академскиот и/или работниот живот, решавањето на проблемот станува уште поважно. Затоа, проблемите со артикулацијата треба итно да се решаваат.

ЗАДОЦНЕТ ЈАЗИК И ГОВОР

Јазикот и говорот се различни. Јазикот е систем на заеднички правила што луѓето ги користат за да ги споделуваат своите чувства и мисли. Јазикот не треба да се поистоветува само со говорниот јазик; и пишувањето и користењето знаци се јазик. Говорот пак е систем во кој правилата што ги содржат тие чувства и мисли физички се создаваат со помош на потребните органи.

Детето може да ја има потребната граматика за да пренесе свои чувства и мисли, но може и да не може да зборува, бидејќи говорните органи (јазикот, усните и сл.) не ја исполнуваат својата функција како што треба. Од друга страна, друго дете може да не зборува иако говорните органи ја исполнуваат својата функција совршено, поради пречка во развојот на јазикот, или пак двете можат да се појават истовремено.

Дали кај моето дете е во прашање привремено задоцнување или нарушување?

Децата во некои способности можат да заостанат во однос на врсниците; можат брзо да го надокнадат тоа, па дури и да станат подобри. Кај дете што нормално се развива во одењето, јадењето и совладувањето на тоалетот, говорот може да задоцни. Сите деца имаат општо прифатени исти или слични фази на развој; покрај тоа, некои деца можат да имаат сопствен временски распоред на развој и да почнат да зборуваат малку порано или подоцна од врсниците. Родителите се многу добри набљудувачи и внимателно ги следат однесувањата на своите деца. Истовремено, родителите имаат претстава и за развојот на другите деца во својата околина што се развиваат нормално. Токму кога родителите ќе посомневаат дека нешто не е во ред со нивното дете, тие ги споредуваат неговите перформанси со другите деца и најчесто навремено сфаќаат дека нешто не оди како што треба, па природно се вознемируваат и сакаат прво да се посоветуваат со најблиските, а потоа со стручно лице во близината: Моето дете сè уште не зборува. Моето дете се изразува поинаку. Она што го зборува моето дете не се разбира лесно.

Семејствата или лицата што не се стручни во оваа област тешко можат да забележат дали говорот на детето е задоцнет или има јазично или говорно нарушување, и дали самото дете може да го надмине тој проблем.

Јазичните и говорните нарушувања не се тема во која детските доктори, детските психолози и развојните стручњаци се или треба да бидат специјалисти. Вашиот доктор, детскиот психолог или учителот во предучилишна возраст може да ви препорача да почекате 3, па дури и 4 години, без да одите кај стручно лице, бидејќи детето физички се развива нормално, слуша и може да изговори зборови како “тато, мама”. Исто така, стручњаците од различни професии знаат дека многу деца на 2 години не зборуваат, а на 3 години почнуваат течно да зборуваат, па можат да ги замолат семејствата да не се вознемируваат додека не видат вистински проблем. Таквото размислување ги наведува семејствата да применуваат пристап “почекај да видиме”, а семејствата чии деца се развиле како и врсниците, да го прифатат тоа како народно верување што се шири од уста до уста:

“Уште почекајте да проговори”

”Неговиот стриков/вујко/тетка/брат итн. исто така доцна проговорил”

”И Ајнштајн всушност почнал да зборува дури кога тргнал на училиште”

Да, (иако не може да се докаже) Алберт Ајнштајн и другите споменати личности можеби навистина задоцниле со говорот, а некои од нив можеби самите го надминале проблемот. Ако внимателно ја погледнете околината, ќе забележите дека има многу деца кои и на 5-6 години, па дури и во училишна возраст, сè уште имаат проблеми со јазикот и говорот. Имајќи предвид дека и овие деца некогаш задоцниле со говорот, тогаш што ќе биде со овие деца што на 5-6 години, или во училишна возраст, сè уште не можат да зборуваат како нивните врсници или комуницираат поинаку, односно, со други зборови, малите Ајнштајни?

Вистината е дека во студиите спроведени во многу земји во светот, речиси повеќе од 10% од децата во предучилишна и училишна возраст имаат јазично и говорно нарушување. Едноставно кажано, тоа значи дека од секои 10 деца во вашата околина, едно има такво нарушување. Значи, многу од постарите братучеди, сестри, чичковци, тетки, соседски деца и сл., кои вашиот доктор или околината ги посочува како примери на задоцнет говор, страдаат од јазични и говорни проблеми. Друга позната вистина е дека многу од децата со задоцнет говор го задржуваат тоа како јазично и/или говорно нарушување до училишна возраст и подоцна во животот.

Кога вашиот автомобил ќе се расипе, мајсторот да ви каже “почекајте да видиме” или “и соседовиот автомобил доцна почнал да работи”, таквите смирувања може да предизвикаат да платите малку повеќе или, во најлош случај, да го изгубите автомобилот. Па што ако тоа е вашето дете? Ризиците што ги преземате овде можат да доведат до социјални, психолошки и однесувачки проблеми, како и до тешкотии при учењето во подоцнежните години на животот, кои стануваат сè потешки за поправање како што минува времето. Значи, ако сомневате дека има задоцнување, нарушување или разлика во комуникацијата на вашето дете, многу е важно да обезбедите проценка од страна на стручно лице за јазични и говорни нарушувања и, ако е потребно, да обезбедите образование.

Што треба да направат семејствата?

Семејствата не треба да поминуваат време слушајќи што говорат неспецијалистите или претпоставувајќи дека нивните деца сигурно ќе ги достигнат врсниците во говорот. Ако сомневате во развојот на јазикот или говорот на вашето дете, обратете се кај стручно лице за јазични и говорни нарушувања. Логопедот ќе ја оцени способноста на детето да го разбира и изразува усниот јазик со помош на тестови, ќе ја оцени комуникацијата на детето со околината во природна средина, ќе ги утврди факторите што можат да влијаат на развојот и на семејството ќе му даде совет за тоа што треба да прави понатаму.

Зошто треба да се консултирам со стручно лице?

Дури и за едноставна работа чекањето е напорно, а чекањето да види дали детето ќе проговори е потежок и понапорен процес. Особено е тешко за семејствата да знаат дека проблемот, ако се забележи порано, може полесно и побрзо да се реши.

Ако вашето дете има само едноставно задоцнување, сепак треба да се обратите кај стручен терапевт, наместо да верувате во информации од околината што не се проверени. Логопедот ќе ги оцени сеопфатно говорните и јазичните вештини на вашето дете и, како резултат на тоа, ќе ве испрати дома со многу идеи за зајакнување на комуникациските вештини на детето, наместо само да “почекате да видите”, или ќе сака да го контролира во редовни интервали

НАРУШУВАЊА НА ТЕКОТ НА ГОВОРОТ

Што е брзо-нејасен говор (cluttering)?

Брзо-нејасниот говор (cluttering), кој накратко се дефинира како говор со абнормална брзина и неправилен ритам, истражувачите и денес продолжуваат да го проучуваат.

Брзо-нејасниот говор е, како и муцкањето, нарушување на течноста на говорот, но се разликува од муцкањето. Тоа е нарушување на говорот во кое говорот е прекумерно брз, неправилен и често содржи зборови или изрази што не се поврзани со темата.

Кај брзо-нејасниот говор нормалниот тек на говорот е прекумерно прекинат, а може да се јават и прекумерно брз говор, нерамномерен темпо, погрешно или нецелосно изговарање и несигурност во тоа што треба да се каже.

Во моментов, за брзо-нејасниот говор се спроведуваат терапии (со техники што се користат во терапијата на муцкањето) за забавување на говорот, намалување на прекините и зголемување на свеста и организацијата на јазикот.

За причините на брзо-нејасниот говор се даваат објаснувања слични на оние за муцкањето, но точната фреквенција на појавување сè уште не може јасно да се утврди.

МУЦКАЊЕ

Муцкањето, дефинирано на различни начини во разни извори, со нагласување на различни аспекти, во својата најјасна дефиниција е нарушување на текот или ритамот на говорот со прекини или блокади како препреки. Дефиницијата може да се прошири на следниов начин:

Муцкањето настанува како резултат на неволни неуромоторни нарушувања што влијаат на координацијата на дишењето, фонацијата (озвучувањето) и артикулацијата при говорот. Муцкањето, иако не секогаш, обично се манифестира како:

1) неволна загуба на контрола што лицето ја доживува при изговарање на зборовите,

2) прекумерни и/или абнормални повторувања на звуци/слогови, продолжувања, гласовни или тивки блокади или избегнување на таквите однесувања, и

3) е поврзано со или предизвикано од многу различни психолошки стресови и негативни чувства.”

ГОВОРНА ТЕРАПИЈА – ШТО Е И КАКО МОЖЕ ДА ПОМОГНЕ?

Секое лице, од секоја возраст, со јазично или говорно нарушување може да добие посебна обука од логопед обучен за оваа област. Оваа посебна обука е позната како “говорна терапија”. Говорната терапија за муцкање обично е индивидуална терапија меѓу лицето што муцка и логопедот. Во некои случаи членовите на семејството можат да учествуваат во тераписките сесии, особено ако лицето што муцка е дете. Говорната терапија може да се одвива и во групна средина, каде што има повеќе лица што муцкаат – на пример, 2 до 6 учесници. Целите на говорната терапија се многу различни. Тие се: учење да се зборува на начин при кој муцкањето никогаш нема да се појави (обликување на течноста); учење на полесен облик на муцкање (промена на муцкањето); учење на лицето што муцка да го прифати своето муцкање или да не го избегнува (десензитизација и неизбегнување) и други техники

СТЕКНАТО ЈАЗИЧНО НАРУШУВАЊЕ: АФАЗИЈА

Што е афазија?

Афазијата е јазично нарушување што обично ненадејно се јавува по мозочен удар или повреда на главата и е последица на оштетување на мозочните подрачја одговорни за јазикот. Кај повеќето луѓе јазичните подрачја се наоѓаат во левата хемисфера на мозокот. Затоа, кај афазијата, додека се оштетуваат јазичните подрачја во левата половина на мозокот, лицето може да добие мозочен удар/парализа на десната страна.

Ова нарушување, освен изразувањето и разбирањето на јазикот, може да влијае и на читањето и пишувањето. На афазијата може да и се придружат и невролошки говорни нарушувања, како дизартрија или апраксија на говорот.

Кои се причините за афазија?

Афазијата произлегува од оштетување на едно или повеќе јазични подрачја во мозокот. Најчесто причина за оштетувањето на мозокот е мозочниот удар. Мозочниот удар се јавува кога одредено подрачје во мозокот останува без крв. Мозочните клетки умираат кога не добиваат нормално снабдување со крв што носи кислород и важни хранливи материи. Други причини за оштетување на мозокот се силни удари во главата, мозочни тумори, мозочни инфекции и други состојби што влијаат на мозокот.

Како се дијагностицира афазијата?

Афазијата обично прв ја забележува докторот (невролог) што го лекува лицето со оштетување на мозокот. Ако докторот по кратка проценка во болничкиот кревет посомнева во афазија, го упатува пациентот кај логопед за поподробна проценка на комуникациските вештини. Логопедот спроведува тест за афазија за детално да ги оцени способностите за извршување на команди, одговарање на прашања, именување предмети и одржување на разговор, со цел да подготви соодветен терапевтски програм. Проценките треба да ги вклучуваат моторните говорни нарушувања на лицето со афазија, разбирањето на јазикот, читањето, пишувањето, способноста за голтање и способноста за користење на алтернативни и поддржувачки комуникациски системи. Во Турција за поединци со афазија се подготвени тестовите за оценување GAT (Gülhane Afazi Testi: Tanrıdağ, 1993), GAT-2 (Tanrıdağ, Maviş, Topbaş, 2011), EAT (Atamaz, Yağız On, Durmaz, 2007) и ADD (Maviş ve Toğram, 2007).

Како се спроведува терапијата за афазија?

Кај некои случаи афазијата се подобрува без интервенција врз лицето. Вакво спонтано подобрување се јавува по краткотрајно прекинување на протокот на крв во мозокот, односно по т.н. транзиторен исхемичен напад, кој брзо се повлекува. Во овие случаи јазичните вештини можат да се вратат за неколку часа или дена.

Меѓутоа, кај повеќето случаи закрепнувањето на јазикот не е толку брзо или целосно. Многу лица со афазија доживуваат делумно спонтано подобрување во период од неколку дена до еден месец, при што се враќаат некои јазични вештини, додека кај некои лица афазијата може да остане трајна. Во такви случаи, говорната и јазичната терапија помагаат. Релативното подобрување обично трае повеќе од две години. Повеќето здравствени стручњаци веруваат дека најефикасниот третман треба да започне во раните фази на закрепнувањето. Меѓу факторите што влијаат на закрепнувањето се оштетеното подрачје на мозокот, степенот на распространетост на оштетувањето, возраста и здравствената состојба на лицето. Понатаму, мотивацијата, доминантната рака и нивото на образование се исто така меѓу другите фактори.

Логопедите што работат со афазија се стручни лица кои ги подобруваат комуникациските вештини на поединците со афазија, колку што е можно повторно градејќи ги јазичните вештини, надоместувајќи ги јазичните проблеми и учејќи ги другите начини на комуникација, мотивирајќи ги да ги користат преостанатите јазични вештини. Индивидуалните терапии, подготвени специфично за секој тип на афазија и инвалидитет на поединецот, се фокусираат на функционалните потреби на лицето. Групните терапии им даваат на поединците со афазија можност да ги користат новите комуникациски вештини во мала групна средина. Вклученоста на семејството е исто така важна компонента на терапијата за афазија.

МОТОРНИ ГОВОРНИ НАРУШУВАЊА: ДИЗАРТРИЈА и АПРАКСИЈА

Што се моторните говорни нарушувања?

Говорот е сензорен и моторен процес што се развива со употреба на звук, слух и устата со лицевата структура; бара сложена нервна интеграција и брза координација на многу физиолошки системи. Говорните нарушувања што настануваат поради нервно-моторен проблем кој влијае на една или повеќе компоненти на говорот – дишење, фонација (озвучување), резонанца, артикулација и просодија – се нарекуваат моторни говорни нарушувања. Постојат два вида моторни говорни нарушувања: дизартрија и апраксија.

Што е дизартрија?

Дизартријата е моторно говорно нарушување кое, поради оштетување на централниот нервен систем и/или периферниот нервен систем или на двата, при кое мускулите што ја контролираат говорната опрема имаат спастичност, флакцидност, нарушена координација или парализа, што доведува до тоа дишењето, фонацијата, резонанцата, артикулацијата и просодичките карактеристики на говорот да бидат засегнати, па оттука е ограничена разбирливоста.

АПРАКСИЈА

Што е апраксија?

Тоа е неможност да се извршуваат движења што бараат вештина, освен во случаи на каква било слабост, акинезија, ненормален тон или држење, нарушување на когнитивните функции, намалено разбирање или неспособност за соработка. Тоа е еден облик на моторна агнозија.

Што е апраксија на говорот (вербална апраксија)?

Тоа е моторно нарушување во програмирањето на говорот кај возрасните и во детството. Возрасната форма се јавува по нормален развој на јазикот и говорот. Детската апраксија на говорот настанува како последица на структурно оштетување на мозокот. Се нарекува и сензомоторно говорно нарушување. Тоа е нарушување на моторното планирање во центарот, потребно за создавање зборови и за остварување на волни мускулни движења.

Кои се карактеристиките на апрактичниот говор?

Најчесто се јавуваат проблеми со артикулацијата. Покрај тоа, влијаат координацијата на фонацијата, фреквенцијата и/или нагласувањето. Пациентот е свесен за својата неспособност, а проблемот се зголемува со должината на зборот. Нарушувањата на артикулацијата не се постојани; се јавуваат повторувања, продолжувања или варијации при замена на зборови. Изговарањето на сугласките е потешко од изговарањето на самогласките, а почетните сугласки се потешки од завршните. Особено кај автоматските и често користените зборови често се среќаваат делови од говорот што се изговараат совршено.