Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша, дүниежүзінде 600 миллион есту қабілеті нашар адам бар. Ал Түркияда жыл сайын дүниеге келетін 1.300.000 нәрестенің 2.000-ы есту қабілетінің жоғалуымен дүниеге келеді. Жаңа туған нәрестелерде есту қабілетінің жоғалуының алдын алу және нәрестенің физикалық, психикалық даму процесіне кері әсер етпеу мақсатында туғаннан кейін жасалатын “Жаңа туған нәрестелердің есту тесті” маңызы зор.
Қазіргі уақытта Денсаулық сақтау министрлігі де ұсынатын, әрбір жаңа туған нәрестеге жасалатын есту скринингі тесттері туралы қызығушылық танытқандарды Hisar Hospital Intercontinental Құлақ, мұрын, тамақ аурулары және бас-мойын хирургиясы мамандарынан сұрадық…
Жаңа туған нәрестелерде есту қабілетінің жоғалуын болдырмау үшін ерте анықтау мен араласудың маңызы қандай?
Нәрестелер айналасынан келетін есту және көру сезімдік қозғаушыларымен физикалық және психикалық дамуын жалғастыра отырып толық қалыптасады. Осы қозғаушылардың жетіспеуі немесе болмауы балалардың тіл дамуына әсер етумен қатар, оқуда сәтсіздікке, әлеуметтік және эмоционалдық мәселелерге және психологиялық бұзылыстарға да әкелуі мүмкін. Бала дыбыстық қозғаушыларды неғұрлым ерте толық қабылдай бастаса, оның тілі мен әлеуметтік дамуы соғұрлым сау және дұрыс болады. Сондықтан дүниеге келген әрбір нәрестеге ауруханадан шығарылмас бұрын есту скринингі тесттері жүргізіледі. Бұл тесттер есту кемістігі анықталған нәрестелерге қажетті араласу мен реабилитация процесін ерте бастау үшін өте маңызды.
Жаңа туған нәрестеде есту қабілетінің жоғалуының даму процесі қандай?
Туғаннан бастап 2 жасқа дейінгі даму процесінде нәресте қатты дыбыс әсеріне ұшыраған кезде, яғни шошыну рефлексі деп аталатын, секіргендей қозғалыс жасауы тиіс. Ауыр дәрежедегі немесе толық есту қабілетінің жоғалуы бар жаңа туған нәрестеде дыбысқа қарсы бұл рефлекс пайда болмайды. Жаңа туғанның дыбысқа реакциялары рефлекторлық құбылыс болып табылады және дыбыстың қаттылығына пропорционал. Ол дыбыстың қабылданғанын жалпы түрде көрсетеді. Бірақ есту қабілетінің жоғалу дәрежесін анықтамайды.
Жаңа туған нәрестеде есту процесі;
айдан бастап адам дауысы ең маңызды қозғаушыға айналады.
6-9 айлар аралығында нәресте дыбыс шыққан бағытқа басын бұрады.
айдан кейін нәресте аты айтылғанда реакция беруге көшеді.
айдан кейін кейбір ауызша командаларға жауап береді.
18-24 айдан кейін сөздік қоры дамығандықтан, есту жүйесі ауызша зерттеледі.
Жаңа туған нәрестелерге есту тесті қалай жасалады?
Жаңа туған нәрестелерде жүргізілетін есту тестінде жарамды және сенімді нәтижелер алу үшін арнайы тест әдістері қажет. Скрининг тесті ретінде аталатын Отоакустикалық эмиссия тестінде нәрестенің құлағына белгілі бір қаттылықтағы дыбыстар беріледі де, ми толқындары өлшеніп, оның естіп-естімегені анықталады. Бұл тест нәрестеге ауыр тимейді, оны мазаламайды. Өте қысқа уақытта, тыныш ортада жүргізілетін тест әдетте нәресте ұйықтап жатқанда жасалады, себебі нәрестенің тест кезінде жылауы немесе дыбыс шығаруы есту қабілетін бақылауды қиындатады.
Тест барысында анестезиялық немесе сабырлылық беретін ешқандай зат қолданылмайды. Нәрестенің құлағының сыртқы бөлігіне жұмсақ ұшты құрал салынғаннан кейін, осы арқылы құлаққа “клик” дыбыстары жіберіледі. Құлақ бұл дыбысты естігенде, құлақтың ішкі бөлігі (кохлея) жауап береді, ал тест маманы компьютер арқылы нәрестенің құлағының дыбысқа қалай жауап бергенін қарай алады.
Сонымен қатар, есту қабілетінің жоғалу дәрежесін өлшейтін Есту ми сабағы жауаптарының тесті (ABR) ең жиі қолданылатын объективті тесттердің бірі болып табылады. ABR тесті басына орналастырылған электродтар арқылы ұйықтап жатқан жаңа туған нәрестенің ми сабағында пайда болатын электрлік толқындарды өлшеу және бағалау арқылы жүргізілетін зерттеу болып табылады.
Назар аударатын нәрсе: бұл тесттер тек туа біткен есту қабілетінің жоғалу қаупі бар нәрестелерді ғана анықтай алады, ал кейінгі уақытта пайда болуы мүмкін есту қабілетінің жоғалуы үшін ата-ана нәрестенің басқа дамуын қалай бақылаған болса, есту сезімін де солай бақылауы тиіс.
Есту тесті қашан жасалуы тиіс?
Жаңа туған нәрестелерде туғаннан кейін жасалатын скрининг тесттерінде (OAE) сәтсіздік байқалған жағдайда 2 аптадан кейін қайталанады. Сәтсіздік қайталанса, есту қабілетінің жоғалуы бар-жоғы ABR тесті арқылы зерттеледі.
Дамуы жалғасып жатқан балалардың сөйлеу дағдысы тұрғысынан сыни жас аралығы қандай?
Жүргізілген зерттеулерде 6 айлықтан бұрын анықталып, есту аппараты арқылы түзетілген есту қабілеті зақымданған нәрестелерде, 6 айдан кейін анықталғандармен салыстырғанда сөздік қоры, өзін-өзі білдіру және тіл дағдысының әлдеқайда табысты екендігі байқалды. Ауыр дәрежедегі есту қабілетінің жоғалуы бар балаларда тіл дағдысы мен өзін-өзі білдіру дамымайды. Халық тілінде айтылатын “есту қабілеті жоқ бала сөйлей алмайды” деген сөздің де осы тұрғыдан шындық үлесі бар. Ең кешікпегенде 4-5 жасқа дейін дыбыс естімейтін бала сөйлеуді де үйрене алмайды. Сондықтан Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы алғашқы 3 ай ішінде есту қабілетінің жоғалуын анықтауды және 6 айлыққа дейін емдеуді ұсынады.
Есту қабілетінің жоғалуы тұрғысынан қауіпті жағдайлар қандай?
Жаңа туған нәрестелерде есту қабілетінің жоғалу жағдайларының 50%-ында белгілі қауіп факторлары жоқ. Тірі туылғандардың 10%-ында есту қабілетінің жоғалуына себеп болатын қауіп факторлары бар. Олар;
Есту қабілетінің жоғалуына себеп бола алатын токсоплазма, краснуха (қызамықша), цитомегаловирус немесе герпес вирусы инфекциясын өткізу,
Туғаннан кейін үш күннен артық қарқынды терапия бөлімінде (реанимацияда) болу,
Ототоксикалық дәрілерді (жанама әсерлерінде құлаққа зиянды әсер ететін химиялық зат бар дәрі) қолдану,
Жүктілік кезінде ототоксикалық дәрілерді қолдану,
Бактериялық менингит өткізген балалар,
Отбасында саңыраулық жағдайының болуы,
Нәрестенің 1 кило 500 грамнан төмен салмақпен туылуы, туу кезінде ұзақ уақыт оттексіз қалуы,
Жасанды тыныс алуға қажеттілік сезінуі,
Нәрестеде бет-құлақ аномалиясының болуы
Сарғаюдың өте жоғары деңгейде өтуі сияқты есту қабілетінің жоғалуы тұрғысынан қауіпті жағдайларда тест міндетті түрде жүргізілуі тиіс.
Әсіресе есту қабілетінің жоғалуы тұрғысынан қауіпті нәрестелерде байқалуы тиіс симптомдар қандай?
Күтпеген қатты дауыстық шуларда шошынбау, жыламау немесе ешқандай реакция бермеу,
Дауыс берілгенде басын сол бағытқа қарай бұрмау,
6-12 ай аралығында сөйлеу дыбысын шығармау,
Сұралғанда таныс заттарды немесе адамдарды көрсетпеу сияқты белгілер байқалғанда, неғұрлым егжей-тегжейлі есту тесттерін жүргізу қажет.
