Қыңырлық – көзге байланысты бұлшықет қимылдарын бақылаудағы ауытқулар салдарынан көздерде пайда болатын дұрыс емес орналасу. Көздің қимылына жауапты бұлшықеттер миынан келетін сигналдар арқылы көздердің бір мезгілде қозғалуын қамтамасыз етеді. Қалыпты бұлшықет пен көз құрылымының арқасында көздер бір мезгілде бір нүктеге шоғырланады. Алайда әртүрлі себептерге байланысты көз қимылында проблемалар туындауы мүмкін. Соның салдарынан бір көз екіншісінен бөлек, ішке, сыртқа немесе төмен, жоғары қарай бұрылуы мүмкін. Қыңырлық кезінде көздің қалыпты жағдайы сақталмайды. Негізінен балаларда байқалатын қыңырлық ересектерде де пайда болуы мүмкін.
Әртүрлі аурулар, сал ауруы, физикалық жарақаттар көздердің дұрыс емес орналасуының себептері қатарында болуы мүмкін. Кейбір жағдайда әрбір жолы бір көзде бұрылу байқалуы мүмкін, ал кейбір жағдайда көздер кезекпен бұрылуы мүмкін. Көздердің орналасуының бұзылулары мезгіл-мезгіл пайда болуы және кейде өздігінен түзелуі мүмкін. Алайда емделмеген жағдайда «амблиопия (жалқау көз)» дамуы және көру қабілетінің төмендеуі орын алуы мүмкін.
Қыңырлық дегеніміз не?
Әрбір көз алмасы алты көз бұлшықетіне байланысты орналасады. Осы көз бұлшықеттерінің біреуі көзді оңға, екіншісі солға қозғалтады. Қалған төрт бұлшықет тобы көздердің қиғаш бұрылуына, төмен және жоғары қарауына мүмкіндік береді. Заттарға немесе бейнелерге шоғырлану үшін барлық көз бұлшықеттері бірге жұмыс істейді. Көз бұлшықеттеріндегі мәселелер көз қимылы мен орналасуында «қыңырлық» деп аталатын медициналық проблеманы туындатуы мүмкін. Жиі нәрестелерде және кішкентай балаларда қыңырлық байқалады. Үлкен балаларда және ересектерде кенеттен пайда болған қыңырлық астарында жатқан маңызды проблемаларға нұсқауы мүмкін. Көздердің орналасуының бұзылысы бір көзде пайда болып, уақыт өте келе екінші көзге ауысуы мүмкін. Көздің бұрылу бағытына байланысты мынадай жіктеме жасалуы мүмкін:
Эзотропия: көздің ішке бұрылуы
Экзотропия: көздің сыртқа бұрылуы
Гипертропия: көздің жоғары бұрылуы
Гипотропия: көздің төмен бұрылуы
Сонымен қатар қыңырлық бір жақты ма, мезгіл-мезгіл ме әлде үздіксіз бе, сондай факторларға қарай да жіктелуі мүмкін.
Қыңырлық белгілері қандай?
Көз қыңырлығы немесе көздің ауытқуы әдетте белгілі бір симптомдар арқылы анықталуы мүмкін. Ересектермен салыстырғанда нәресте мен балаларда пайда болу ықтималдығы жоғарырақ болуы мүмкін. Алайда үнемі жүргізілетін тексерулерде көздің ауытқуы анықталып, ерте емдеу қамтамасыз етілуі мүмкін. Қыңырлықтың белгілері ретінде жиі пайда болатын симптомдар мыналар болуы мүмкін:
Әртүрлі бағытқа қарайтын үйлеспейтін көздер,
Көз қимылдарындағы үйлесімсіздік,
Екі елестің көрінуі,
Кеңістіктік қабылдаудың бұзылуы,
Көздің шаршауы,
Оқудағы қиындық,
Бас ауруы,
Затқа қарағанда басты еңкейту немесе бұру қажеттілігі,
Жақын жердегі заттарға қарағанда бір көзді жабу,
Алыстағы заттарға қарағанда және жарық жарықта көздерді қысу, жабу немесе жиі жымыңдату.
Көрсетілген симптомдар барлық адамда бірдей байқалмауы мүмкін. Соған қарамастан емделмеген қыңырлық көру проблемаларын туғызуы мүмкін.
Қыңырлық қалай пайда болады?
Қыңырлықтың дамуына миындағы көз қимылдарын қамтамасыз ететін жүйке және бұлшықет құрылымдарының бақылауының әлсіреуі себеп болуы мүмкін деп есептеледі. Сонымен бірге көз бұлшықеттерінің қызметіндегі тікелей мәселелер де әсер етуі мүмкін. Сондай-ақ генетикалық факторлар және соған сәйкес отбасылық анамнез де маңызды фактор болуы мүмкін. Көздің ауытқуы болған жағдайда отбасы мүшелерінің медициналық тарихы ескерілуі мүмкін. Көздің орналасу проблемасына әкелуі мүмкін қауіп факторлары әдетте мыналарды қамтуы мүмкін:
Неврологиялық (жүйке жүйесі) бұзылулар,
Түзетілмеген шоғырлану қабілетінің ақаулары,
Даун синдромы,
Гидроцефалия,
Бас және көз жарақаттары/ травмалары,
Грейвс ауруы,
Көздердегі көру бұзылысы,
Ми ісігі,
Ми салдануы,
Инсульт.
6 айдан кіші нәрестелерде екі көзде де едәуір дәрежеде ішке бұрылу пайда болуы мүмкін. Ерте кезеңде кейде пайда болып, біраз уақыттан кейін үздіксіз жағдайға айналуы мүмкін. Нәрестелердегі қыңырлықты емдеу көз тамшыларын, көз таңғышын, хирургиялық араласуды және көзілдірікті қолдануды талап етуі мүмкін. Мұнымен қатар нәрестелерде қыңырлық болмаса да, қыңыр сияқты көрінетін көздер пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай жалған қыңырлық, яғни «Pseudostrabismus» деп аталады. Нәрестелерде жалған қыңырлық көздің бұрыштарын жауып тұратын тері артықтығына немесе мұрын көпіршігінің тегістігіне байланысты байқалуы мүмкін. Бұл жағдай нәрестелер өсе келе көбіне өздігінен жоғалады.
Қыңырлық диагнозы қалай қойылады?
Нәрестелерде, балаларда және ересектерде қыңырлықты анықтауда кешенді көз тексерісі, медициналық анамнез және отбасылық тарих, сонымен қатар түрлі сынақтар қолданылуы мүмкін. Көздердің шоғырлану қабілеті мен қозғалыс мүмкіндігіне, жүйке жүйесінің денсаулығына бағытталған толық тексеру қажет болуы мүмкін. Диагноз қоюда пайдаланылатын әдістер мен сынақтар негізінен мыналар:
Отбасылық және науқас анамнезі: Қазіргі симптомдарды, қолданылатын дәрі-дәрмектерді, хирургиялық тарихты, ауру тарихын, қоршаған орта факторлары мен отбасылық анамнезді бағалау диагнозда маңызды элементтер болып табылады.
Сыну сынағы (рефракция): Көздің жарықты шоғырландыру қабілетін және сыну қателіктерін бағалауға арналған тексеру. Фороптер көмегімен көздің алдына орнатылған линзалар жиынтығы және жарықтандырылған ретиноскоп құралы арқылы жарықтың көзде қалай сынатыны және шоғырлануы өлшенеді.
Көру өткірлігі сынағы: Көздің ауытқуы болғанда көру функцияларының қаншалықты зардап шеккенін өлшейтін сынақ. Белгілі бір қашықтықтан үлкен және кіші өлшемді әріптерді оқуды қамтиды.
Шоғырлану және орналасу сынағы: Көздердің бірлесіп үйлесімді жұмыс істейтінін және шоғырлану қабілетін өлшеуге қолданылатын сынақтар. Сынақ көздердің шоғырлануына кедергі келтіретін немесе үйлесімді жұмысын қиындататын факторларды анықтауға көмектеседі.
Сонымен қатар әртүрлі көз ауруларын анықтау немесе жою мақсатында көздің ішкі және сыртқы тіндері зерттелуі мүмкін. Бұл үдерісте дәрігеріңіз көз тамшыларын қолдануы мүмкін.
Қыңырлықты емдеу қалай жүргізіледі?
Көздің ауытқуы ерте кезеңде анықталған кезде сәйкес емдеу жоспарымен түзетілуі мүмкін. Емдеу жоспары бір немесе бірнеше әдісті қолдануды қамтуы мүмкін. Мұндай жағдайларда көздің ауытқуын және үйлесімділігін жақсарту мақсатында таңдалатын қыңырлықты емдеу әдістері мынадай:
Контактілі линзалар және көзілдірік: Көздерде сыну ақаулары мен жеңіл қыңырлық болса, линзалар көмегімен шоғырлану түзетілуі мүмкін. Қыңырлық үшін көзілдірік, сыну мен шоғырлану мәселелері үшін таңдалуы мүмкін.
Призмалық линза: Призмалық линза көзге түсетін жарықтың бұрышын өзгертіп, екі елестенуді азайтуға көмектесе алады. Кейбір жағдайда линзалар көздің бұрылуын жоя алады.
Дәрілік емдеу: Көз майы, тамшылары немесе инъекциялары тым белсенді жұмыс істейтін көз бұлшықеттерін бақылауға алуға көмектесе алады. Бұл дәрілер хирургиямен бірге қолданылуы мүмкін.
Көз жаттығулары: Көру белсенділігін қамтитын және көздің үйлесімділігін қамтамасыз ететін жоспар. Көздермен бірге миының да белсенді жұмысын қоздыру арқылы нейромұскулалық байланысты нығайтуға мүмкіндік береді.
Қыңырлық операциясы: Көз қыңырлығының операциясы – бұлшықеттердің орналасуы мен ұзындығын өзгертуді және реттеуді қамтитын процедуралар. Жалпы анестезия астында жасалады, және қыңырлық операциясынан кейін көру терапиясы қажет болуы мүмкін. Қыңырлық операциясының қауіптері қатарында инфекция, қан кету, диплопия (екі елестену) және торлы қабықтың жыртылуы болуы мүмкін.
Жиі қойылатын сұрақтар
Орналасу проблемасы жаңа туған нәрестелерде және нәрестелерде пайда болуы мүмкін. Алайда кейбір жағдайда бұл «жалған қыңырлық» түрінде көрінуі мүмкін. Сонымен бірге балаларда және ересектерде көздің ауытқуы дамуы мүмкін. Жиі нәрестелер мен кішкентай балаларға әсер ететін қыңырлық ересектерде әртүрлі себептерге байланысты пайда болуы мүмкін. Көз орналасуындағы қате немесе ауытқулар адамдарда қашықтық пен жақындық қабылдауының өзгеруіне, кеңістіктік қабылдаудың дұрыс түсіндірілмеуіне, екі елестенуге және көз шаршауына себеп бола алады. Бұл симптомдар адамда тепе-теңдіктің жоғалуына әкелуі мүмкін және құлау, соғылу т.б. сияқты кейбір оқиғалар туындауы мүмкін. Көру проблемаларын ерте анықтау және емдеуді қамтамасыз ету мақсатында міндетті түрде тиісті денсаулық сақтау мекемесіне жүгініңіз. Дұрыс орналаспаған көздер миға екі түрлі бейне сигналын жібереді. Екі елестену екі көзден келетін әртүрлі бейнелердің салдары ретінде пайда болуы мүмкін. Сонымен бірге балаларда дұрыс орналаспаған көздің бейнесі миында фонға ысырылуы мүмкін. Бұл жағдай тек түзу және жақсырақ көретін көздің бейнесін пайдалануды талап етуі мүмкін. Сондықтан балаларда кеңістіктік қабылдау деп аталатын жақындық және қашықтық туралы ақпарат дұрыс түсіндірілмеуі мүмкін. Қыңырлық көздердің бірге жұмыс істемеуі салдарынан бір бағытқа қаратылмауы түрінде пайда болады. Бұл жағдайды көздің ауытқуы деп те атауға болады. Көз ішке, сыртқа, жоғары немесе төмен ауытуы мүмкін. Осы тұрғыда қыңырлық пен көздің ауытқуы бір медициналық жағдайды сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Көзілдірік таққанның өзі қыңырлықтың себебі бола бермеуі мүмкін. Алайда емдеу барысында дәрігер ұсынған көзілдіріктерді қолданбау кейбір проблемаларды туғызуы мүмкін. Көзілдірік таққанның болмауы көздің ауытқуының күшеюіне және жалқау көздерге әкелуі мүмкін. Мұның себебі қыңырлықты емдеу аясында көздің ауытқуына арнайы линзалар мен көзілдірік тағайындалуында. Бұл линзалар көздің орналасуына көмектесіп, жалқау көзді жеңілдете алады. Қыңырлықты емдеуде арнайы линзалары бар призмалық көзілдіріктер қолданылуы мүмкін. Бұл арнайы линзалар жарықтың иілуін қамтамасыз ету арқылы екі елестену проблемасын түзетуге бағытталған. Мөлдір әрі қалың сына пішінді. Призмалық көзілдірік шынысы ретінде көзілдіріктерге салынып таңдалуы мүмкін. Көзілдіріктер көздің түзу қалпында қалуына көмектесе алады. Хирургиялық араласулардың артықшылықтарымен қатар асқыну деп аталатын кейбір кемшіліктері болуы мүмкін. Асқынулар әр адамда пайда бола бermeуі мүмкін және бірдей ауырлықпен байқалмауы мүмкін. Асқынудың пайда болуының алдын алу операциядан кейінгі күтімге байланысты. Қыңырлық операциясының қауіптері қатарында: инфекция, қан кету, екі елестену, дәрі-дәрмектер мен анестезияға аллергия және көз қабағының түсуі болады. Сонымен қатар орналасудың қайталанатын бұзылуы байқалуы мүмкін. Қыңырлық хирургиясы шамамен отыз минуттан 2 сағатқа дейін созылуы мүмкін. Қолданылатын әдіс пен құрылғыларға байланысты операция ұзақтығы өзгеруі мүмкін. Хирургиядан кейін шамамен бір апта демалуыңыз қажет болуы мүмкін. Сауығу кезеңінде дәрігер тағайындаған көз тамшысын, майын немесе көзілдіріктерді мұқият қолдану керек. Қыңырлық операциясы көздің қимылын қамтамасыз ететін бұлшықеттердің орналасуы мен ұзындығын өзгертетін процедуралар. Хирургия қыңырлықты жақсартуда қолданылатын тиімді әдістердің бірі болып табылады. Хирургиядан кейін біраз уақыт көзілдірік қолдану ұсынылуы мүмкін. Алайда сауығу кезеңінде көру анықтығы қамтамасыз етілмеуі мүмкін және бірнеше күн бойы екі елестену байқалуы мүмкін. Кейбір жағдайда бұл мерзім одан да ұзақ болуы мүмкін. Қыңырлықты диагностикалауда ана, әке және бауырлардың медициналық анамнезі бағалануы керек. Әрқашан болмаса да, генетикалық факторлар осы көріністің пайда болуында әсер етуі мүмкін. Әсіресе отбасында қыңырлық байқалған адамдарда бұл жағдайдың пайда болу ықтималдығы жоғарырақ болуы мүмкін. Нәрестелердің әсіресе алғашқы алты ай мен кейінгі жастарында көзін үнемі тексеріп отыру қажет. Нәрестелерде қыңырлықты диагностикалауда көз алмасының дұрыс орналаспауы мен теңгерімсіздігі, жалған көздің ауытқуы – алғашқы бағаланатын белгілер. Алайда үш айдан астам уақыт сақталатын және он бес градустан үлкен көз ауытқуы қалыптан тыс деп есептеледі. Мұнымен қатар нәрестелерде диагноз қоюда қолданылатын сынақтар – жарық рефлексі сынағы, қызыл рефлекс сынағы, жабу және ашық қыңырлық сынағы. Жарық рефлексі сынағында маманның бір метр қашықтықтан бағыттаған жарығын бақылайтын нәрестелердің көздерінің қалыптан тыс орналасуы зерттеліп, салыстырылады. Қызыл рефлекс сынағында офтальмоскоп көмегімен екі көздің қызыл рефлексі көрнекі етіледі. Нәтижелер бірдей болуы керек. Жабу сынағында баланың көздерінің біреуі жабылып, белгілі бір нысанаға (жарық, ойыншық т.б.) шоғырлануы бақыланады, және бұл оқиға екінші көз үшін де қайталанады. Ашық қыңырлық сынағында баланың көздерінің біреуі бес секундқа жабылып, нысанаға шоғырлануы қамтамасыз етіледі. Жабылған көз тез ашылып, көздің орналасуы мұқият зерттеледі. Қалыптан тыс қалыптағы көз ауытқуы мүмкін. Көзіңіздің және нейромұскулалық денсаулығыңыздың сақталуы мен қолдауында қажетті бақылау мен тексерулеріңізді елемеңіз. Қыңырлыққа күдіктенсеңіз, көз аурулары маманынан қолдау алып, қыңырлыққа байланысты туындауы мүмкін шағымдардың алдын ала аласыз.
