"Көре алмаймын" және "Шаршаңқы көрінемін" деген шағымдармен көз дәрігерлеріне жүгінетін науқастар көбінесе птоз деген не деген сұрақтың жауабын іздейді. Птоз дегеніміз – жоғарғы қабақтың қалыптыдан төмен түсіп тұруы. Көздегі птоз қарашықты жаба бастағанда, әсіресе жоғарғы көру аймағыңызды тарылтып, күнделікті өміріңізді қиындатады. Птоз деген не, не себепті болады, птоз операциясы кімдерге жасалады, птоз хирургиясы деген не және птозды емдеу қалай жүргізіледі деген сияқты қызықтырған сұрақтарыңыздың жауабын осы мақаладан таба аласыз.
Птоз деген не және не себепті болады?
Көз қабағыңыздың қарашықты 1 мм-ден артық жабуы птоз деп аталады. Жоғарғы қабақ қалыпты жағдайда көздің түрлі-түсті бөлігін тек 1-1,5 мм-ге дейін жауып тұрса, бұл көрсеткіштің артуы қабақтың түсуі дегенді білдіреді. Птоз деген не деген сұраққа нақтырақ жауап берер болсақ, бұл қабақтың өзі тұруы керек орыннан төмендеп, көруді шектеуі.
Халық арасында "көз қабағым түсіп кетті" деп айтылатын бұл жағдай, жай ғана терінің артық болуынан өзгеше. Көздегі птоз деген не десеңіз, бұл эстетикалық мәселеден гөрі функционалдық мәселе. Бір көзде болуы мүмкін, сонымен қатар екі көзде бірдей де кездеседі. Кейбір науқастар көз қабақтарын ашық ұстауда қиналады, қалыпты көру қабілеті әсерленеді, тіпті толығымен бөгет болуы мүмкін.
Птоз себептері: Туа біткен және жүре пайда болған факторлар
Птоз деген не, не себепті болады деген сұрақтың жауабы туа біткен және кейіннен дамитын факторларға байланысты. Туа біткен птоздағы себеп – леватор бұлшықетінің жақсы дамымауы. Бұл жағдайлар өздігінен жазылмайды. Туған кезде немесе туғаннан кейін бірден пайда болатын птоз 75% жағдайда бір жақты болады.
Кейіннен дамитын птоз себептерінің арасында қартаюмен бірге қабақты ашатын бұлшықеттің әлсіреуі бірінші орында тұрады. Сонымен қатар, жазатайым оқиғаларға байланысты қабақ жарақаты, көзді қатты уқалау, қолданылатын кейбір дәрі-дәрмектер және бас жарақатынан кейінгі жүйке бұзылыстары птозға әкелуі мүмкін. Бұрын жасалған көз операциялары немесе жазатайым оқиғаға байланысты леватор бұлшықет сіңірінің қабақтан ажырауы да жүре пайда болған птоз себептерінің қатарында.
Неврологиялық аурулар мен бұлшықет аурулары да көздегі птоз деген не деген сұрақтың жауабында маңызды орын алады. Myastenia gravis сияқты аутоиммундық ауруларда қабақтың түсуі көбінесе аурудың алғашқы белгілерінің бірі болып табылады және күн ішінде күшеюі мүмкін. Хорнер синдромы сияқты симпатикалық жүйке жүйесінің зақымдануында птозға қоса қарашықтың кішірейгені байқалады.
Көз қабағының анатомиясы және леватор бұлшықеті
Жоғарғы қабақтың терісі – дененің ең жұқа терісі және әрбір көзді жыпылықтатқан сайын қабақтың қозғалысына мүмкіндік береді. Көз қабақтарының анатомиялық құрылымдары мен физиологиялық функциялары көз бетінің тұтастығын қамтамасыз етеді. Сау көз және қалыпты көру үшін толық жабылатын, түзу көз қабақтары қажет.
Жоғарғы қабақты леватор пальпебра супериорис бұлшықеті көтерсе, қабақтың биіктігін Мюллер бұлшықеті реттейді. Леватор бұлшықеті III бас сүйек жүйкесі арқылы қозғалады және көз қабағын жоғары көтеру міндетін атқарады. Ал Мюллер бұлшықеті симпатикалық жүйкелер арқылы бақыланады. Бұл екі бұлшықеттің бірлесіп жұмыс істеуі көз қабағының табиғи қалпын сақтайды.
Птоз белгілері және симптомдары
Птоз белгілерінің ішіндегі ең айқыны – көз қабағының түсіңкі немесе салбырап тұруы. Көру қабілетінде шектеу немесе көру аймағының тарылуы орын алады. Әсіресе жоғары қараған кезде бұл жағдай айқынырақ болады.
Науқастар көру аймағын ашу үшін байқаусызда қастарын үнемі көтеруге бейім болуы мүмкін. Бұл жағдай маңдай аймағында терең әжімдердің пайда болуына әкеледі. Балалар жақсырақ көру үшін иектерін жоғары көтеріп немесе бастарын артқа қарай шалқайтып қарау әдетін қалыптастыруы мүмкін. Көзді ашық ұстау үшін бұлшықеттің үнемі жиырылуы шаршауға және көз айналасындағы ауырсынуға әкеледі.
Ауыр жағдайларда көз қабағы қарашықты жауып, көруді толығымен бөгеуі мүмкін. Әсіресе балаларда бұл жағдай көздің қылилануы (амблиопия) қаупін арттыратындықтан, ерте диагностика өте маңызды.
Птоз түрлері және кімдерге операция жасалады?
Птоз түрлері пайда болу себептеріне қарай жіктеледі және бұл жіктеу птозды емдеу деген не деген сұрақтың жауабын анықтайды. Птоздың әрбір түрінің өзіне тән ерекшеліктері мен хирургиялық тәсілдері бар.
Конгениталды (туа біткен) птоз
Туғаннан бастап бар бұл птоз түрінде леватор бұлшықетінің дамуында ауытқу болады. Ана құрсағында жатқанда бұлшықет талшықтарының орнын май және дәнекер тін басуы нәтижесінде пайда болады. Бұлшықет қабақты жеткілікті деңгейде көтере алмайтыны сияқты, төмен қарағанда да босаңси алмайды және қабақ жоғарыда ілініп тұрады.
Бұл жағдайдағы ең маңызды қауіп – көздің қылилануы (амблиопия). Егер түсіңкі қабақ қарашықтың ортасын жауып тұрса, сол көзден миға баратын кескін бөгеледі. Сәбилік кезең – көру жолдары дамитын ең маңызды кезең. Ми осы бөгетті көзден келетін бұлыңғыр кескінді елемеуге кіріседі және амблиопия дамиды. Қарашық осін жабатын ауыр жағдайларда хирургиялық операция үшін мектеп жасын күтпейді, ерте араласу арқылы көру осі ашылады.
Балаларда кездесетін конгениталды птоз белгілерінің арасында басты шалқайту немесе иекті көтеру қалпы алдыңғы орынға шығады. Балалар жақсырақ көру үшін бастарын артқа қарай шалқайтуы немесе иектерін жоғары көтеруі мүмкін. Бұл қалып ұзақ мерзімде мойын және омыртқа мәселелеріне әкелуі мүмкін.
Апоневротикалық птоз: Жасқа байланысты түсу
Ересектерде кездесетін птоз жағдайларының ең көп таралған себебі – апоневротикалық птоз. Бұл леватор бұлшықетінің күшін жоғалтуы емес, бұлшықеттің көз қабағына бекитін сіңір тәрізді құрылымының жас ұлғая келе босаңсуы, жіңішкеруі немесе толығымен ажырауы.
Жасы ұлғайған сайын ауырлық күші мен тіннің серпімділігінің жоғалуына байланысты сіңір орнынан жылжиды. Науқас бұлшықетін жиыра алады, бірақ арадағы байланыс үзілгендіктен қабақ көтерілмейді. Ұзақ уақыт қатты контактілі линзаларды қолдану немесе көзді қатты уқалау әдеті жас кезінде де бұл сіңірдің ерте ажырауына әкелуі мүмкін. Катаракта немесе глаукома сияқты бұрын жасалған көз ішілік операциялар да птоздың бұл түріне негіз болуы мүмкін.
Бұл түрде леватор бұлшықетінің күші көбінесе сақталған. Науқастар көзқарастарын жоғары көтергенде қабақ қозғала алады, бірақ бастапқы нүктесі төменде болады. Жоғарғы көз қабағының қатпары қалыптыдан жоғары немесе жойылып кеткендей көрінеді.
Нейрогендік және миогендік птоз
Нейрогендік птозда көз қабағының қозғалысын қамтамасыз ететін жүйке жолдарындағы зақымдану немесе қысым жауапты болады. Үшінші жүйке сал ауруы жағдайында қабақтың қатты түсуі, көздің сыртқа және төмен қарай жылжуы, кейде қарашықтың үлкеюі қоса жүреді. Хорнер синдромында болса, жеңіл птозбен бірге сол жақтағы қарашықтың кішірейуі және бетте терлеудің азаюы байқалады.
Миогендік птозда жүйке сигналы келсе де, бұлшықеттің өзі бұл сигналға жауап бере алмайды. Myastenia gravis ауруында өзгермелі птоз байқалады. Науқас таңертең оянғанда қабағы қалыпты болады, бірақ күн өткен сайын және бұлшықет шаршаған сайын қабақ түсе бастайды.
Птоз операциясына үміткерлер: Кімдерге қажет?
Птоз операциясы деген не деген сұрақтың жауабы операцияға үміткерлерді анықтайды. Операция туралы шешім көбінесе функция мен сыртқы көрініске қарай қабылданады. Егер қабақ қарашықты жауып, көру аймағын тарылтса немесе адам күнделікті өмірде айтарлықтай қиналса, хирургиялық түзету күн тәртібіне шығады.
Көру қабілетінің қатты бұзылуына әкелетін жағдайларда емдеу науқастың өмір сүру сапасын арттыру үшін қажет. Әсіресе жоғарғы көру аймағының бөгелуі сөз болғанда емдеу шұғыл сипат алады. Кейбір науқастар бұл көру кедергісін өтеу үшін үнемі бастарын артқа шалқайтуға немесе қастарын көтеруге мәжбүр болуы мүмкін.
Косметикалық уайымдар да емдеу туралы шешімге әсер етуі мүмкін. Әсіресе әлеуметтік немесе психологиялық қиындықтарды бастан кешіретін адамдар үшін бұл маңызды мотивация көзі болып табылады. Алайда нейро-бұлшықет ауруларында басымдық негізгі ауруды медициналық басқаруға берілуі мүмкін.
Птоз хирургиясы қалай жасалады?
Операция алдындағы бағалау және диагностика
Птоз операциясы деген не деген сұрақтың жауабы операция алдында жасалатын миллиметрлік өлшемдермен қалыптасады. Хирург алдымен қарашықтан шағылысқан жарық пен жоғарғы көз қабағының шекарасы арасындағы қашықтықты өлшейді. Бұл өлшем түсу дәрежесін анықтайды. Леватор бұлшықетінің жалпы қозғалыс қабілеті де тексеріледі. Бұлшықеттің жұмыс қашықтығы 12 мм және одан жоғары болса – тамаша, одан төмен болса – әлсіз деп қабылданады.
Геринг заңы тесті міндетті түрде қолданылады. Бір көз қабағын қолмен көтеру мидан келетін сигналды өзгертіп, екінші көз қабағының түсуіне әкелуі мүмкін. Операциядан кейін күтпеген түсу жағдайы болмауы үшін бұл тест өте маңызды. Белл феномені, көз қозғалыстары және көру өткірлігі де бағаланады.
Леватор бұлшықетін жөндеу техникасы
Леватор функциясы 4 мм-ден жоғары науқастарда осы техника таңдалады. Көз қабағының табиғи бүктелу сызығынан жасалған тілік арқылы леватор бұлшықетіне қол жеткізіледі. Босаңсыған бұлшықет қабаққа бекитін жерінен қысқартылып немесе алға жылжытылып қайта тігіледі. Бұлшықеттің сіңір құрылымы қабақтың қаңқасы болып табылатын тарзальды пластинаға бекітіледі.
Бұл әдісте қабақтың өз бұлшықеті қолданылатындықтан, ең табиғи көзқарас қамтамасыз етіледі. Операция ізі қабақтың табиғи бүктелу сызығы ішінде қалғандықтан, сырттан байқалмайды. Жасқа байланысты қабақтың түсуі туа біткен қабақтың түсуіне қарағанда салыстырмалы түрде жақсырақ және болжауға болатын нәтижелерге ие.
Мюллер бұлшықетін резекциялау (мюллеропластика)
Жеңіл дәрежедегі түсуі бар және леватор бұлшықетінің күші жақсы науқастарда ізсіз шешім ұсынады. Операция көз қабағының ішкі бетінен жасалады. Теріде ешқандай тілік немесе тігіс ізі болмайды. Қабақтағы екінші көтергіш бұлшықет – Мюллер бұлшықеті және оның үстіндегі тін біршама қысқартылады.
Мюллер бұлшықетін резекциялағаннан кейін қабақ қалпының өзгеруі механикалық процестен гөрі динамикалық процесс болып табылады. Бұл әдістің артықшылығы – сырттан қарағанда операция жасалғаны байқалмайды. Сауығу процесі леватор хирургиясына қарағанда әлдеқайда жылдам.
Фронталис ілмек хирургиясы
Леватор функциясы 5 мм-ден төмен жағдайларда осы әдіс қолданылады. Көру осін жабатын ауыр жағдайларда арнайы силикон материалдарын қолданып фронтальды ілмек операциясы жасалады. Көз қабағы маңдайдағы фронталис бұлшықетіне ілмек көмегімен байланады. Синтетикалық материал немесе науқастың өз аяғынан алынған тін арқылы ілмек жасалады.
Екі қабақ тілігі, екі қас тілігі және маңдай тілігі жасалады. Ілмек материалы алдымен қабақ тіліктерінен, содан кейін қас және маңдай тіліктерінен өткізіледі. Екі ұшы маңдайда біріктіріліп, қабақ биіктігі реттеледі. Науқас қасын жоғары көтергенде ілмек арқылы көз қабағы да жоғары көтеріледі.
Операция ұзақтығы және анестезия әдісі
Птоз операциясы көбінесе жергілікті анестезия астында жүзеге асырылады. Операция кезінде науқас ояу болғандықтан, хирург қабақтың идеалды биіктігін дәл реттей алады. Балаларда немесе қарым-қатынас жасау мүмкін болмаған науқастарда жалпы анестезия қолданылады.
Процедура бір көз үшін шамамен 30-45 минут, екі көз үшін 60-90 минутқа созылады. Операция сол күні үйге қайтатын процедура болып табылады. Науқастар жергілікті анестезия астында болғандықтан, процедура кезінде ауырсыну сезілмейді.
Птоз операциясынан кейінгі сауығу және күтім
Птоз операциясынан кейінгі сауығу процесі операцияның сәттілігіне тікелей әсер етеді. Операция көбінесе сол күні үйге қайтатын процедура болғанымен, одан кейін назар аудару керек көптеген жайттар бар.
Алғашқы апта: Ісіну және көгеруді басқару
Операциядан кейін бірден көз қабағыңыз таңғышпен жабылады. Алғашқы тексеру операциядан кейінгі 1-ші және 5-ші күндері жасалады. Анестезияның әсері кеткеннен кейін аймақта жеңіл ауырсыну және керілу сезімі пайда болуы мүмкін. Дәрігеріңіз ұсынған ауырсынуды басатын дәрілер бұл ыңғайсыздықты жеңілдетеді.
Алғашқы 48-72 сағат – операция аймағының ең сезімтал кезеңі. Бұл кезеңде ісіну мен көгерулер ең жоғарғы деңгейге жетеді. Сондықтан алғашқы 2 күн ісінулер артады, 3-ші күннен бастап біртіндеп азая бастайды. Операциядан кейінгі алғашқы 3 күнде көз қабақтарында ісіну мен жеңіл көгерудің байқалуы толығымен қалыпты жағдай.
Суық компресс қолдану – сауығудың негізгі ережесі. Алғашқы 48-72 сағат бойы сағат сайын 10-15 минут уақыт аралығында суық компресс жасауыңыз керек. Мұз теріге тікелей тимеуі керек, таза дәке арқылы қолданылуы тиіс. Басыңызды жоғары ұстау, әсіресе ұйықтағанда екі жастық қолдану, ауырлық күшінің көмегімен ісінудің азаюын қамтамасыз етеді.
Алғашқы 2-3 күн жатып демалуыңыз қатаң ұсынылады. Ауыр заттар көтеруден, еңкеюден және қан қысымын көтеретін әрекеттерден аулақ болуыңыз керек. Жөтелу және түшкіру тігістерге зиян келтіруі мүмкін болғандықтан, сақ болуыңыз қажет.
Тігістерді алу және сауығу процесі
Тігістер операциядан кейінгі 7-ші күні хирург тарапынан алынады. Кейбір жағдайларда сауығу уақытына қарай 6-10 күн аралығында алынуы мүмкін. Қолданылған тігістер өте жіңішке болғандықтан, алу процесі ауыртпалықсыз өтеді.
Ісінулердің 70%-ы алғашқы апта ішінде түседі. Екінші аптада көгерулер айтарлықтай өтеді және макияжбен немесе күннен қорғайтын көзілдірікпен жасыруға болатын деңгейге түседі. Көздің көгеруі көбінесе 2-4 аптаға созылуы мүмкін.
Науқастар көбінесе 15 күн ішінде жұмыстарына орала алады. Үйден жұмыс істеу (home office) форматында болсаңыз мәселе жоқ, бірақ бетпе-бет жұмыс ортаңыз болса, 7-10 күн демалыс алуыңыз орынды болады. Бірінші ай толғаннан кейін көз қабағының деңгейі 90% мөлшерінде орнына келеді.
Көздің құрғауы және лагофтальм жағдайы
Птоз хирургиясында операциядан кейінгі ерте кезеңде кездесетін техникалық жағдай – лагофтальм, яғни көз қабағының толық жабылмауы. Көз қабағын жоғары көтеретін бұлшықетті күшейткенде, қабақ жаңа қалпына үйренгенше ұйықтаған кезде 1-2 мм ашық қалуы мүмкін. Бұл жағдай көбінесе 2-4 апта ішінде ісінулердің таралуы және бұлшықеттің серпімділікке ие болуымен түзеледі.
Көздің бетін ылғалды ұстау үшін күн ішінде қарқынды көз жасы тамшылары қолданылуы тиіс. Түнде жатарда болса, қоюлау қорғаныш гельдері жағылады. Операциядан кейінгі алғашқы бірнеше аптада көздің сулануы, жарыққа сезімталдық, бұлыңғыр көру байқалуы мүмкін. Дәрілерді жүйелі түрде қолдану қатаң талап етіледі.
Күнделікті әрекеттерге оралу уақыты
Алғашқы 3 күн – демалыс кезеңі. Көздеріңізді шаршатудан, кітап оқудан және экран қолданудан аулақ болуыңыз керек. Бірнеше күннен кейін жеңіл серуендеу сияқты әрекеттерді бастай аласыз.
Кем дегенде 2 апта бойы контактілі линза қолданбауыңыз керек. Көз макияжын 2-ші аптадан кейін бастауға болады. Бірнеше апта бойы жүзбеуіңіз керек. Бассейн, теңіз және ауыр спорт түрлеріне 1-ші айдан кейін рұқсат етіледі. Алкоголь және темекі өнімдерін шектеуіңіз керек. Күннен қорғану үшін бас киім және күннен қорғайтын көзілдірік қолдануыңыз маңызды.
Птоз операциясы туралы жиі қойылатын сұрақтар
Птоз операциясы ауырта ма?
Операция жергілікті анестезия астында жасалатындықтан, процедура кезінде ауырсыну сезбейсіз. Ояусыз, бірақ аймақ толығымен ұйыған күйде болады. Операциядан кейінгі алғашқы бірнеше күнде жеңіл керілу немесе сыздау пайда болуы мүмкін. Дәрігеріңіз жазып беретін қарапайым ауырсынуды басатын дәрілермен бұл ыңғайсыздықты оңай бақылауға болады. Жалпы алғанда, науқастар үшін өте оңай өтетін процесс.
Операция нәтижесі тұрақты ма?
Сәтті жүзеге асырылған птоз операциясының нәтижелері көбінесе өмір бойы тұрақты болады. Қабақтың қайта түсуі сирек кездесетін жағдай. Алайда кейбір адамдарда птоз қайталануы мүмкін. Қартаюдың табиғи нәтижесі ретінде тері серпімділігінің азаюымен жылдар өткен соң қабақ терісінде салбырау пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай бұлшықеттің түсуінен өзгеше процесс. Птоз қайталанған жағдайда ревизиялық хирургия жасалуы мүмкін. Екінші немесе үшінші операция арқылы сәттілікке жетуге болады.
Птоз операциясының бағасы қанша?
Сақтандыруы жоқ науқастар үшін жекеменшік ауруханаларда көз қабағының түсуі операциясының бағасы 35.000 TL мен 90.000 TL аралығында өзгереді. Баға бір көзге немесе екі көзге жасалуына, бұлшықетті қысқарту немесе ілмек салу қолданылатынына қарай әр түрлі болады. Ағымдағы баға туралы ақпарат алу үшін маман дәрігердің тексеруінен кейін науқасқа арнайы емдеу жоспарын құру – ең дұрыс әдіс.
Операцияның қауіптері қандай?
Кез келген хирургиялық процедурадағыдай птоз операциясында да кейбір қауіптер бар. Операциядан кейін бірден көз қабағының биіктігі мен пішіні асимметриялық болуы мүмкін. Дәрігеріңіз жағдайды қажеттіліктен аз немесе көп түзеткен болуы мүмкін. Бұл жағдай уақыт өте келе түзеледі. Басқа асқынулардың қатарына жарадан қан кету, хирургиялық аймақтың инфекциялануы, қабықшаның (мүйізгек) зақымдануы, көз қабақтарының толық немесе қалыптан тыс жабылмауы және птоздың қайталануы жатады. Көздің құрғауы және уақытша бұлыңғыр көру де байқалуы мүмкін. Маман офтальмопластикалық хирург тарапынан жасалған операцияларда бұл қауіптер минималды деңгейге түсіріледі.
Птозды операциясыз емдеу мүмкін бе?
Жасқа байланысты немесе туа біткен птоздарда тұрақты операциясыз шешім көбінесе жоқ. Myastenia Gravis сияқты ауруларға байланысты птозды дәрі-дәрмектермен бақылауға алуға тырысуға болады. Жеңіл жағдайларда гиалурон қышқылының инъекциясы уақытша түзетуді қамтамасыз ете алады. Птозға арналған балдақ әдісімен көзілдірік жақтауына тағылатын аппарат қабақты жоғарыда ұстап, уақытша шешім ұсынады. Алайда көз қабағының нақты түсуінің жалғыз тұрақты емі – хирургия.
Әлеуметтік сақтандыру (SGK) птоз операциясын жаба ма?
Птоз операциясы, егер көруді бөгесе және медициналық қажеттілікті қамтыса, SGK тарапынан жабылады. Көру аймағына әсер ететін медициналық птоз жағдайларының негізгі шығындары жабылады. Алайда тек эстетикалық мақсатта жасалатын көз қабағы операциялары қамту аясынан тыс. Толықтырушы денсаулық сақтандыруы жекеменшік ауруханалар талап ететін айырмашылық ақысын төлеп, науқастың қалтасынан қосымша шығын шығуына жол бермейді.
Қорытындылай келе Птоз хирургиясы
Көз қабағының түсуі – күнделікті өміріңізге теріс әсер ететін күрделі жағдай. Уақытында емделмегенде көру мәселелері мен эстетикалық уайымдар пайда болады. Птоз хирургиясы тәжірибелі көз дәрігері тарапынан қолданылғанда өте сәтті нәтижелер береді. Операция алдындағы егжей-тегжейлі тексеру және дұрыс техниканы таңдау сауығу процесін жеңілдетеді.
Көру аймағыңызды тарылтатын қабақтың түсуін байқасаңыз, бірден офтальмология маманына жүгінуіңіз керек. Ерте диагностика, әсіресе балаларда көздің қылилануын болдырмау үшін өте маңызды. Дәрігеріңізбен бірге сізге ең қолайлы емдеу жоспарын құрып, сау көру қабілетіне ие бола аласыз.
Птоз хирургиясы туралы толық ақпарат алыңыз. Көз қабағының түсуі деген не, не себепті болады, кімдерге операция жасалады және емдеу әдістері қандай?
