Тонсиллэктомия, басқа атауымен бадамша безі операциясы, жұтқыншақтың артында орналасқан бадамша бездерін хирургиялық әдістермен алып тастау процесі болып табылады. Әсіресе балалық шақта ең жиі жасалатын операциялардың бірі болып саналатын бадамша безі операциясы бүгінгі күнде денсаулық сақтау технологиясы саласындағы жетістіктердің арқасында қысқа уақытта және неғұрлым жайлы түрде орындалуда. “Бадамша безі операциясы (тонсиллэктомия) дегеніміз не?”, “Бадамша безі операциясы қалай жасалады?”, “Тонсиллэктомия жасауға қалай шешім қабылданады?”. Осы сұрақтардың жауаптары мен тонсиллэктомияға қатысты қызықтыратын мәселелер мақаланың келесі бөлімдерінде егжей-тегжейлі қарастырылған.
Тонсиллэктомия дегеніміз не?
Бадамша безі медициналық әдебиетте тонсил деп аталады, жұтқыншақтың артында екі жағында орналасқан екі тіндік құрылым. Бадамша бездері ішіндегі ақ қан клеткаларының (лейкоциттердің) арқасында иммундық жүйенің маңызды құрамдас бөлігі ретінде қызмет атқарады. Ауыз және мұрын арқылы енген микробтарды ағзаның қалған бөлігіне таралтпай сүзу арқылы ағзаны инфекциядан қорғауға көмектеседі. Сонымен бірге кейде вирустық немесе бактериялық инфекциялар сияқты түрлі себептермен бадамша бездерінің өзі жұқтырылуы мүмкін. Мұндай жағдайда ауырсыну, жұту қиындығы сияқты белгілер байқалуы ықтимал. Бадамша безінің қабынуы (тонзиллит) ұзақ уақыт созылса және/немесе жиі қайталанса, бадамша бездерін алу қажет болуы мүмкін. Сондай-ақ бадамша безінің үлкеюі жағдайында да оларды алып тастау қажет болуы мүмкін. Тонсиллэктомия, яғни бадамша безі операциясы — бадамша бездерінің барлығын немесе бір бөлігін хирургиялық әдістермен алу процедурасы.
Тонсиллэктомияның белгілері қандай?
Созылмалы сипат алған бадамша безі қабынуын емдеу әдістерінің бірі — бадамша бездерін тонсиллэктомиямен алу. Ендеше, бадамша безі операциясының қажеттілігін көрсететін белгілер қандай? Бадамша безі қабынуының жиі кездесетін белгілерінің кейбірі мынадай:
Тамақта ауырсыну немесе күю сезімі,
Жұтудың қиындауы,
Бадамша бездерінің қызаруы,
Бадамша бездерінің айналасында ағару,
Жоғары қызба,
Мойын бойында орналасқан лимфа түйіндерінің ісінуі.
Жоғарыда аталған белгілер ұзақ уақыт сақталса немесе қайталанса, созылмалы бадамша безі қабынуы орын алуы мүмкін. Соңғы 1 жылда кемінде 7, соңғы 2 жылда кемінде 5, соңғы 3 жылда кемінде 3 рет бадамша безі қабынуын бастан кешірген адамдарда созылмалы бадамша безі қабынуы туралы айтуға болады. Осыған байланысты бұл адамдарда тонсиллэктомия операциясы жасалуы қажет болуы мүмкін (5). Үнемі қайталанатын бадамша безі қабынуы бадамша бездерінің үлкеюіне себеп болуы мүмкін. Нәтижесінде тыныс алудың қиындауы, ұйқыда тыныстың тоқтауы сияқты шағымдар пайда болуы ықтимал.
Бадамша безінің диагнозы (диагностикасы) қалай қойылады?
Бадамша безі қабынуының диагнозын құлақ, мұрын және тамақ аурулары саласындағы маман дәрігердің физикалық тексеруі арқылы оңай қоюға болады. Маман дәрігер алдымен науқастың бадамша бездерінде қызару, ісіну, тамақта ағару сияқты белгілердің бар-жоғын тексереді. Кейбір жағдайларда маман дәрігер ағзада инфекция бар-жоғын анықтау үшін қан тесті сияқты зертханалық талдаулардан пайдалануы мүмкін. Сонымен қатар қабынуды тудыратын бактерия түрін анықтап, тиісті емге кірісу үшін культуралық зерттеулер де қолданылуы мүмкін.
Бадамша безі операциясы қалай жасалады?
Бадамша безі операциясына дейін дәрігердің ұсынысына сәйкес бадамша бездеріндегі қабынуды жою үшін белгілі бір уақыт дәрі қабылдау қажет болуы мүмкін. Сонымен қатар қанды сұйылтатын қасиеті бар дәрілер операция кезінде және одан кейін қан кету қаупін арттыруы мүмкін, сондықтан операцияға дейін науқастың өз дәрігерімен кеңесіп, осы дәрілерді қабылдауды тоқтату қажет болуы мүмкін.
Бадамша безі операциясы бүгінгі күнде көптеген түрлі әдіспен жасалуы мүмкін. Операция қандай әдіспен орындалса да, операция кезінде жалпы анестезия қолданылады. Бадамша бездерінің барлығын немесе бір бөлігін алатын бадамша безі операцияларында бүгінгі күнде қолданылатын негізгі операция әдістері мынадай:
Буландыру әдісі: бадамша бездерінің барлығын немесе бір бөлігін плазмалық әдіспен буландыру процедурасы. Бұл әдісте бадамша безі операциясы ауырсынусыз, қансыз түрде жүргізіледі.
Суық пышақ әдісі: бүгінгі күнде бадамша безі операциясында ең жиі қолданылатын әдістердің бірі — суық пышақ әдісі. Суық пышақ әдісімен жасалатын операцияларда маман хирург бадамша бездерін скальпель көмегімен алады, содан кейін кесілген аймақ тігіспен немесе коагулятормен жабылады.
Гармониялық пышақ әдісі: бадамша бездерінің барлығын алу үшін ультрадыбыстық тербелістердің қолданылатын операция техникасы. Операция кезінде хирург ультрадыбыстық энергияның арқасында 55000 рет қозғалатын пышақпен кесуді де, жараны жабуды да бір уақытта орындай алады.
Thermal welding әдісі: тонсиллэктомия процедурасы кезінде маман дәрігер термалды энергия мен қысымды қолданып, бадамша бездерін алып тастай алады және қан кетуді де тоқтата алады.
Электрокоагулятор әдісі: электрокоагулятор әдісінде бадамша бездерін алу және жараны жабу үшін жылу энергиясы қолданылады.
Лазер әдісі: лазер әдісінде хирург бадамша безі тінін жою үшін лазер технологиясынан пайдалана алады.
Бадамша безі операциялары бүгінгі күнде денсаулық сақтау саласында болып жатқан оң өзгерістердің көмегімен қысқа уақытта және неғұрлым жайлы түрде жасалуы мүмкін. Операция шамамен жарты сағатқа созылады. Бүгінгі күнде ауыз ішінде ешқандай кесу жасалмай бадамша безі операцияларын жасау мүмкін. Сонымен қатар жиі орта құлақ инфекциясын бастан кешіретіндерге қолданылатын құлаққа вентиляциялық түтікше (құлақ түтікшесі) орнату, мұрын-жұтқыншақ аденоидтарының үлкеюіне байланысты тыныс алудың қиындауын бастан кешіретіндерге аденоидтарды алу (аденоидэктомия) сияқты хирургиялық операциялар да бадамша безі операциясымен бір уақытта жасалуы мүмкін.
Бадамша безін емдеу қалай жүргізіледі?
Бадамша безінің қабынуы вирустық немесе бактериялық текті болуы мүмкін. Бадамша безін емдеуде алдымен инфекцияның себебі анықталады. Инфекцияның көзі бактериялар болған жағдайда науқасқа антибиотик дәрілер тағайындалуы мүмкін. Вирустық текті инфекцияларда көбінесе симптомдарды жеңілдетуге бағытталған кейбір дәрілер тағайындалуы мүмкін. Тамақ ауруын бастан кешіретіндердің жиі жасайтын қателерінің бірі — дәрігермен кеңеспей антибиотик қабылдау. Алайда антибиотиктер тек бактериялық инфекцияларда ғана тиімді дәрілер. Басқа сөзбен айтқанда, бадамша безі қабынуы вирустық инфекциядан туындаған болса, антибиотиктер әсер етпейді. Дәрілерден оң нәтиже алынбаған, инфекция ұзақ уақыт созылған немесе жиі қайталанған жағдайда науқасқа тонсиллэктомия операциясы ұсынылуы мүмкін.
Бадамша безі ерте кезеңде емделмесе, кейінгі кезеңдерде орта құлақ инфекциясы, тәбеттің жоғалуы және соған байланысты салмақ жоғалту сияқты мәселелерге әкелуі мүмкін. Сондықтан өзіңізде немесе балаңызда тамақ инфекциясына күдік туындаса, жақын арада құлақ, мұрын және тамақ аурулары саласындағы маман дәрігерге жазылуды және қажетті тексерулерден өтуді елемеңіз.
Жиі қойылатын сұрақтар
Бадамша безі операциясы және аденоид операциясы әсіресе балалық шақта ең жиі жасалатын операциялардың қатарына жатады. Әсіресе балаларда созылмалы сипат алған бадамша безі қабынуы дамудың кешеуілдеуі сияқты денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Бадамша безі операциясы туралы жиі қызықтыратын сұрақтардың кейбірі төменде қарастырылған. Емделмеген бадамша безі қабынуы уақыт өте келе тыныс алудың қиындауына, ұйқы апноэсіне, тәбеттің төмендеуіне, құлақ инфекциясына сияқты денсаулық мәселелерінің пайда болуына әкелуі мүмкін. Бадамша бездерінің барлығын немесе бір бөлігін алатын бадамша безі операциясы — созылмалы бадамша безі қабынуында, аузы ашық ұйықтауда, қорылдауда, ұйқы кезінде тыныстың тоқтауында (апноэ), бадамша безінің үлкеюінде сияқты денсаулық мәселелерінде науқастардың симптомдарын жеңілдету мақсатында жасалатын операциялар.
Тонсиллэктомия операциясынан кейін науқастарда біраз ауырсыну болуы қалыпты. Сондықтан маман дәрігер науқасқа ауырсынуды басатын қасиеті бар дәрілер тағайындауы мүмкін. Тонсиллэктомия операциясынан кейін науқастар әдетте сол күні ауруханадан шығарылады. Кейбір жағдайларда науқастың жағдайына қарай бір түн ауруханада жатуы қажет болуы мүмкін. Операциядан кейінгі күндері көп мөлшерде жылы су ішу жұтқыншақтың ылғалды күйде болуына көмектесуі мүмкін. Сонымен қатар біраз уақыт пюре және сорпа сияқты тағамдарды тұтыну ұсынылады. Бадамша безі операциясы түрлі әдістермен жасалуы мүмкін. Дәстүрлі түрде бадамша безі операциясында көбінесе суық пышақ әдісі сияқты операция әдістері қолданылса, бүгінгі күнде плазмалық буландыру, лазерлік тонсиллэктомия сияқты әдістермен бадамша бездерін операциясыз алу мүмкін. Бадамша безін алудың ағзаның иммундық жүйесіне зиян келтіретіні туралы көптеген ғылыми зерттеулер бар. Осы зерттеулерге қарағанда, бадамша безін алу иммундық жүйеге зиян келтіреді деген нақты дәлел жоқ. Бүгінгі күнде денсаулық сақтау технологиясының дамуының арқасында мұрын-жұтқыншақ аденоидтары мен бадамша безі операциялары бір уақытта жасалуы мүмкін. Бадамша безі операциясы бадамша бездерінің барлығын немесе бір бөлігін алу түрінде жасалуы мүмкін. Бадамша бездерінің барлығы алынған операциялардан кейін тамақта қабыну қайталану қаупі өте төмен. Алайда бадамша безі тінінің бір бөлігі қалдырылған тонсиллэктомия операцияларынан кейін қабыну қайталану қаупі бар. Бадамша бездері иммундық жүйеде маңызды рөл атқаратын құрылымдар. Ауыз және/немесе мұрын арқылы ағзаға енген бактериялар, вирустар сияқты микроорганизмдерді бадамша бездері ұстап алып, ағзаның қалған бөлігіне таралуын тоқтатады. Сонымен қатар кейбір жағдайларда бадамша бездерінің өзінде қабыну пайда болуы мүмкін. Бұл жағдайда тамақ ауруы, жоғары қызба, дауыстың қарлығуы сияқты симптомдар пайда болуы мүмкін. Әдетте бадамша безі қабынуы бірнеше күн ішінде өздігінен жазылады, алайда кейбір жағдайларда қабыну ұзақ уақыт созылуы және/немесе жиі қайталануы мүмкін. Ұзақ уақыт созылған бадамша безі қабынуы орта құлақ инфекциясы сияқты денсаулық мәселелеріне әкелуі мүмкін. Бұл жағдайда алдымен дәрі қабылдау сияқты емдеу нұсқалары қарастырылады. Нәтиже берілмеген жағдайларда бадамша безі операциясы арқылы бадамша бездерінің барлығын немесе бір бөлігін алу қажет болуы мүмкін.
Өзіңізде немесе балаңызда тамақ ауруы, тамақтағы қышыну, жоғары қызба сияқты симптомдардан шағымданатын болсаңыз, саласындағы маман дәрігерге жазылуды және қажетті тексерулерден өтуді елемеңіз.
