Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы — науқастың діңгек жасушаларының орнына, сәйкес донордың сүйек кемігінен алынған сау діңгек жасушаларын енгізу процедурасы. Аллогендік діңгек жасушалық трансплантацияда діңгек жасушалық графт қатерлі жасушалардан тазартылған болуы және иммундық жүйе арқылы бөгде заттарға қарсы күресе алатын жасушаларды қамтуы тиіс. Сүйек кемігінің діңгек жасушалары, көбінесе белгілі бір санда жасуша жиналғанша, артқы жамбас сүйегінен қайта-қайта алынады. Алайда бұл жерде жеткілікті жасуша алынбаса, алдыңғы жамбас сүйегінен немесе төс сүйегінен де кемік жиналуы мүмкін. Адамдарда ұзақ мерзімде қажет ең аз сүйек кемігі жасушаларының саны толық белгісіз, бірақ әдетте жиналған кемік жасушаларының мөлшері диагнозға, трансплантацияға дейінгі дайындықтың түріне және қарқындылығына байланысты өзгереді
Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы дегеніміз не?
Қалыпты қан түзілісін қайта қалпына келтіру және қатерлі ісік сияқты аурулардың емін жасау үшін қолданылатын әдіс — аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы арқылы ауру сүйек кемігі донордан алынған сау сүйек кемігімен ауыстырылады. Трансплантациядан кейін жасушалар науқастың сүйек кемігіне барып, оның өз діңгек жасушаларының орнын басады. Содан кейін қызыл қан жасушаларын, ақ қан жасушаларын және тромбоциттерді қоса алғанда, қанның және иммундық жүйенің барлық бөліктеріне айналады. Жаңа жасушалар енгізілмес бұрын зертхана жағдайында емделуі мүмкін. Трансплантацияға дейін химиотерапия мен сәулелік терапия алу маңызды. Осылайша қатерлі жасушалар жойылады және сүйек кемігінде енгізілетін діңгек жасушаларына орын босатылады. Сонымен қатар иммундық жүйенің жаңа жасушаларды қабылдамау қаупі азаяды.
Жасуша трансплантациясы тек сүйек кемігінен ғана емес, перифериялық қан және кіндік шнұр қаны сияқты түрлі көздерден де алынуы мүмкін. Сондықтан сүйек кемігі трансплантациясы терминін «гематопоэздік діңгек жасушалық трансплантация» термині алмастырды. Гематопоэздік діңгек жасушалар көзіне, яғни олардың кімнен алынғанына қарай әртүрлі атаулар алады. Науқастың өзінен алынған діңгек жасушаларды аутологиялық, сәйкес егіз қардан алынған жасушаларды сингендік, науқастан немесе сәйкес егіз қардан басқа адамнан алынған жасушаларды аллогендік діңгек жасушалар деп атайды.
Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы қандай аурулarда қолданылады?
Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы көбінесе қатерлі ісік ауруларында қолданылғанымен, сүйек кемігінің жеткіліксіздігіне себепші болатын кейбір аурулардың емінде де қолданылатын процедура болып табылады. Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы таңдалатын бұзылулар мыналар:
Қатерлі бұзылулар
Жедел миелоидтық лейкоз
Жедел лимфобластық лейкоз
Созылмалы миелоидтық лейкоз
Миелодисплазиялық синдромдар
Миелопролиферативтік бұзылулар
Ходжкин емес лимфома
Ходжкин ауруы
Созылмалы лимфоцитарлық лейкоз
Көп миеломa
Жасөспірімдік созылмалы миелоидтық лейкоз
Қатерлі емес бұзылулар
Аплastикалық анемия
Пароксизмдік түнгі гемоглобинурия
Фанкони анемиясы
Блэкфан-Даймонд анемиясы
Үлкен талассемия
Орақ жасушалы анемия
Ауыр комбинацияланған иммундық жетіспеушілік
Вискотт-Олдрич синдромы
Туа біткен зат алмасу қателері
Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы кімдерге қолданылады?
Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы әдетте жоғары қауіп тобына жататын және күрделі емді қажет ететін жағдайлары бар науқастарға қолданылады. Бұл ем қатерлі және қатерлі емес көптеген гематологиялық аурулардың емінде қолданылатын тиімді әдіс болып табылады. Сонымен қатар иммундық жүйесі қатты тежелген науқастарда донор жасушаларын алу қажет болған жағдайда аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы таңдалады. Бұл процедураны жүргізу үшін донор мен реципиент арасында толық HLA (адам лейкоцит антигені) сәйкестігі қажет.
Донор қалай таңдалады және дайындық үдерісі қандай?
Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы науқас үшін қажетті ем екендігі анықталғаннан кейін, сәйкес донор іздей бастайды. Донор отбасы мүшесі, туысқан немесе генетикалық ұқсастығы жоқ бөгде адам болуы мүмкін. Трансплантацияның сәттілік мүмкіндігін арттыру үшін сәйкестік маңызды.
Трансплантацияны бастамас бұрын науқас кондиционирлеу емін алады. Бұл ем сәулелік терапиядан және химиотерапиядан тұрады. Науқасты емханаға жатқызғаннан кейін қысқа уақыттан соң химиотерапия мен сәулелік терапия басталады. Осылайша қалған қатерлі жасушалар жойылады және иммундық жүйе тежеледі. Иммундық жүйені әлсірету арқылы донор жасушаларының қабылданбауын болдырмау мақсат етіледі. Енгізілген жаңа жасушалардың қан айналымы арқылы науқастың сүйек кемігіне жетуін және мұнда донор жасушаларының өсуін осы кондиционирлеу емі қамтамасыз етеді.
Трансплантация процедурасы қалай жүзеге асырылады?
Діңгек жасушалардың немесе сүйек кемігінің трансплантациясы соңғы химиотерапия және сәулелік терапия дозасынан 1–3 күн өткен соң жүзеге асырылады. Кейде жасушаларға трансплантацияға дейін зертханада түзетулер жасалуы мүмкін. Донордан жиналған жасушаларға ешқандай өзгеріс енгізілмесе, оны өзгертілмеген трансплантат деп атайды.
Трансплантация процедурасының бірінші кезеңі — донордан сүйек кемігін жинау. Анестезия әсерінде жатқан донордың әдетте артқы жамбас аймағына ішкі бос инені енгізу арқылы сүйек кемігі жиналады. Аймақта шамамен бір апта бойы ауырсыну болуы мүмкін. Содан кейін қарапайым қан құюға ұқсас трансплантация процедурасы жүргізіледі.
Трансплантациядан кейінгі үдеріс қандай?
Жаңа сүйек кемігі енгізілгеннен кейін бірден сауыққан жоқ. Жаңа кемік діңгек жасушалары сүйектерге барады және өсу үдерісінен өтеді. Трансплантация процедурасынан кейін науқастың емі мен бақылау үдерісі кемінде 1 жыл бойы жалғасуы тиіс.
Трансплантациядан кейінгі ықтимал асқынулар қандай?
Трансплантациядан кейін кездесуі мүмкін кейбір маңызды асқынулар мыналар:
Қызыл және графттың сәтсіздігі: Енгізілген жасушалар науқастың иммундық жүйесі арқылы жойылуы мүмкін немесе сүйек кемігі жасушалары жеткілікті деңгейде қызмет атқара алмауы мүмкін. Бұл жағдай әдетте трансплантациядан кейінгі алғашқы 60 күн ішінде байқалады, бірақ одан кейін де пайда болуы мүмкін.
Жұқпалар: Трансплантациядан кейін қолданылатын иммундық жүйені тежейтін дәрілер себебінен науқастар жұқпаларға көбірек осал болады. Әсіресе саңырауқұлақ және вирустық жұқпа қаупі артады. Осы себепті жұқпаның алдын алу шаралары қолданылады.
Геницуринарлық уыттылық: Трансплантацияға дейінгі жоғары дозадағы химиотерапия кейбір зәр шығару жолдарының мәселелеріне, әсіресе геморрагиялық циститке себепші болуы мүмкін. Бұл асқынуды лайықты дәрілермен және сұйықтық емімен бақылауға болады.
Бауыр уыттылығы: Трансплантациядан кейін бауыр тамырларында пайда болған зақым салмақтың артуы, іш ауруы және сұйықтық жиналуы сияқты белгілермен көрінуі мүмкін. Бұл жағдай лайықты ем және кейбір дәрілермен реттеледі.
Жедел трансплантат қарсы хост ауруы (GVHD): Науқастардың шамамен жартысында трансплантат қарсы хост ауруы байқалады. Бұл ауру аллогендік сүйек кемігі трансплантациясына қарсы ең маңызды кедергіні білдіреді. Трансплантат қарсы хост ауруы жедел сипатта болып, әдетте трансплантациядан кейінгі алғашқы 100 күн ішінде пайда болады. Жаңа жасушалар науқастың ұлпаларына шабуыл жасауы мүмкін. Бұл ауру теріге, асқорыту жүйесіне және бауырға әсер етуі мүмкін. Ауырлық дәрежесі өзгеруі мүмкін және ем қажет етуі ықтимал.
Бұл асқынулар трансплантацияға дейінгі қауіп бағалаулары мен кейінгі мұқият күтім және бақылау арқылы басқаруға тырысылады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Аутологиялық сүйек кемігі трансплантациясында діңгек жасушалар трансплантация жасалатын науқастан алынады. Яғни науқастың донорымен өзі болады. Аллогендік трансплантация болса діңгек жасушаларды науқастан тыс донордан алуды білдіреді. Бұл донор туысқан немесе бөгде адам болуы мүмкін. Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясы үшін донорды таңдауда аурудың түрі, жағдайы және донор табудың шұғылдығы сияқты факторлар ескеріледі. Донорды таңдау кезінде ең маңызды мәселелердің бірі трансплантатты қабылдамау қаупін болдырмау үшін реципиент пен донордың жақын ұлпалық сәйкестігі болып табылады. Трансплантатты қабылдамау — науқастың иммундық жүйесі донор жасушаларын бөгде деп танып, оларды жоюға тырысуы. Донор мен реципиент жақсы сәйкес келгенде трансплантатты қабылдамау сирек кездеседі. Жақсы сәйкестік болған жағдайда донорға трансплантация үдерісі туралы ақпарат беріледі. Түсіндіруден кейін донор донация жасауға шешім қабылдаса, келісім нысанына қол қойдырылады, донорға ешқашан қысым жасалмайды және шешім толығымен оның өзінде болады. Содан кейін донордың денсаулық жағдайының жақсы екеніне көз жеткізу үшін тексеру және кейбір тесттер жүргізіледі.
Трансплантацияға дейін науқастың ағзасын дайындау үшін химиотерапиядан және сәулелік терапиядан тұратын кондиционирлеу емі жүргізіледі. Бұл емнің мақсаты ағзада қалған қатерлі жасушаларды жою және сүйек кемігі қуыстарында донор жасушаларына орын босату болып табылады. Трансплантация үдерісі көптеген науқас үшін психологиялық тұрғыдан да қиын, сондықтан науқас эмоционалды тұрғыдан дайындалады. HLA қан тесті, сүйек кемігінің биопсиясы, толық физикалық тексеру, компьютерлік томография, электрокардиограмма сияқты қан тесттері, толық қан санағы, гепатит B және ВИЧ сияқты вирустарға бағытталған скрининг тесттері жүргізіледі.
Трансплантациядан кейін донорлар үшін көп қауіп жоқ, ауыр асқынулар байқалмайды. Анестезиядан туындаған тамақ ауруы немесе жүрек айнуы сияқты мәселелер болуы мүмкін. Алайда бірінші аптада кейбір асқынулар мен уыттылық байқалуы мүмкін. Қатерлі ісіктің қайта оралу мүмкіндігі бар. Сондықтан трансплантациядан кейінгі күтім мен бақылау маңызды. Трансплантация процедурасы кезінде науқас оянып тұрады, бұл ауырсыну әкелетін процедура емес. Донор жасушалары дайын болғанда науқасқа енгізіледі. Науқас ауруханадан шыққаннан кейін шамамен бір жыл бойы сауығу кезеңіне өтеді. Алғашқы бірнеше апта бойы әлсіздік сезілуі мүмкін. Аллогендік сүйек кемігі трансплантацияларында трансплантат қарсы хост ауруы (GVHD) жиі кездесетін асқыну болып табылады. Донордың иммундық жасушалары науқастың ағзасын бөгде деп тапқанда белгілі бір мүшелерге, әдетте теріге және бауырға шабуыл жасауы мүмкін. Бұл жағдай жұқпа ықтималдығын арттырады. Ауру жедел және созылмалы түрге бөлінеді. Жедел түрі трансплантациядан кейін бірден басталып, қысқа уақыт жалғасады. Созылмалы түрі болса кейінірек басталып, ұзақ уақыт жалғасады. Трансплантат қарсы хост ауруының алдын алу үшін науқасқа иммундық жүйені тежейтін дәрілер беріледі. Трансплантациядан кейін иммундық жүйені тежейтін дәрілер қолданылғандықтан, аллогендік діңгек жасушалық трансплантация алған науқастар аутологиялық діңгек жасушалық трансплантация алған науқастармен салыстырғанда бактериялық, саңырауқұлақ және вирустық жұқпаларға көбірек қауіп астында болады. Жұқпаларды болдырмау мақсатында үнемі профилактика жүргізіледі. Аллогендік сүйек кемігі трансплантациясынан кейінгі ұзақ мерзімді бақылау мен күтім науқас пен денсаулық сақтау тобы арасындағы үздіксіз байланыс пен үйлестіруді талап етеді. Науқастың денсаулығын сақтау және асқынуларды болдырмау үшін бұл өте маңызды. Науқастың белгілі бір уақыт аралығында мамандандырылған дәрігерлер арқылы тексерілуі және кейбір зерттеулердің жүргізілуі қажет болғандықтан, тұрақты бақылауды кідіртпеу маңызды. Жеке гигиенаға және науқас тұратын үйдің тазалығына мән беру керек. Шикі жеміс-жидектер мен көкөністерді тұтынудан аулақ болу керек, тағамдар мұқият тазартылуы тиіс. Сауығу үдерісін барынша жақсы басқару үшін денсаулық бақылауын тұрақты түрде жүргізіп тұру маңызды. Трансплантациядан кейін қандай да бір мәселе туындаған немесе уайымдарыңыз болған жағдайда, бірден маманға жүгіну ұсынылады.
