1 жыл бойы үнемі жыныстық қатынас жасауға қарамастан жүктілікке қол жеткізе алмаған ерлі-зайыптылар үшін медицинадағы дамып келе жатқан технологиялар арқасында сперма микрочипі әдісі шешім бола алады. Түтік бебек (ЭКҰ) емінде сперма микрочипі әдісі жүктілікке ұмтылатын, бірақ ұзақ уақыт бойы жүктілікке қол жеткізе алмаған немесе сперманың сапасы не саны жеткіліксіз пациенттерге ұсынылатын әдіс болып табылады. Осы емдеу әдісімен халық арасында өсіп келе жатқан инфертильділік (бедеулік) көрсеткіштеріне қарамастан, жылдар бойы бала тілейтін ерлі-зайыптылар үшін зертхана жағдайында сапалы сперматозоидтар таңдалып, ұрықтандыру жүзеге асырылады. Тәжірибелі дәрігердің жетекшілігімен, жеткілікті зертханалық жағдайлары бар мамандандырылған түтік бебек емдеу орталықтарында жүргізілетін процедураларда ана мен әке үміткерлері дәрігер тарапынан бақыланады. Дәрігер мен пациент арасындағы жеке қарым-қатынас және арнайы тексерулер арқылы әр жұпқа жеткілікті уақыт бөлініп, олардың үдеріске сенім артуы қамтамасыз етіледі. Табиғи жағдайда жеткілікті сапада емес, генетикалық ақауы болу ықтималы бар, қозғалу қабілеті төмен немесе саны аз сперматозоидтарды зертхана жағдайында іріктеу арқылы ұрықтандыруға дайын күйге келтіру мақсат етіледі. Инфертильділіктен туындаған бала көтере алмау жағдайы түтік бебек емінде сперма микрочипі әдісі арқылы барынша азайтылады.
Сперма микрочипі әдісі қалай жүзеге асырылады?
Түтік бебек (ЭКҰ) әдісінде сперма микрочипін жақсырақ түсіну үшін пациенттер қалыпты жағдайда, яғни ана ағзасында жүзеге асатын ұрықтануды білулері пайдалы болуы мүмкін. Қалыпты ұрықтануда толық енгізу сәтінде ер адам ағзасынан шыққан эякулят (семен) әйел ағзасына қынап саңылауы арқылы кіреді. Семен құрамында миллиондаған сперматозоид қынаптан кіріп, жатырға жылдам жылжиды. Сперматозоид пен жұмыртқа ұрықтанғаннан кейін бірнеше күн ішінде эмбрион жатырға бекиді. Алайда ұрықтану жатырда жүзеге аспайды. Сперматозоид жатырды басып өтіп, фаллоп түтігіне қарай жылжиды. Қынаптан енген жасушалар фаллоп түтіктеріне қарай саны азайып жылжиды. Бұл жолда қозғалу қабілеті ең жоғары, яғни сапалы болғандары түтіктерге дейін жалғастыра алады. Соңғы сатыда фаллоп түтігінде ең сапалы сперматозоид табиғи ортада таңдалып, басқа жасушалардың мүмкіндігін бөгеп, жұмыртқаны ұрықтандыру қабілетіне ие болады. Түтік бебек әдісінде сперма микрочипі арқылы да ең сапалы сперматозоидты таңдау үшін әйел ағзасындағы ұрықтану құбылысы үлгі ретінде алынады.
Сперма микрочипінің басты мақсаты жасанды ұрықтандыру жасау емес. Бұл процедураның мақсаты сперма сапасы төмен ер адам пациенттерден семен үлгісін алып, өсіру ортасында сапалы сперматозоидтарды таңдау арқылы ұрықтандыру үшін ең қолайлыларын бөліп алу болып табылады. Қалыпты жағдайда әйел ағзасының фаллоп түтіктерінде ұрықтануды күтіп жатқан жұмыртқа жасушасына қарай сперматозоидтардың жылжып, ең сау болғанының ұрықтандыру қабілетіне ие болу үдерісі зертхана жағдайында жүзеге асырылады. Осы тұрғыдан алғанда, сперма микрочип техникасында ұрықтандыру үшін ең табысты және кемшіліксіз болуы мүмкін сперматозоид жасушалары табиғи іріктеу арқылы өтеді деуге болады. Бұл жүйенің мақсаты центрифуга сияқты әдістердің орнына, табиғиырақ және ұрықтану сәтіне ұқсас жүйе арқылы сперматозоидтар арасындағы ең сапалысын таңдау болып табылады. Осылайша центрифуга әдісінде иатрогендік тәсілмен зақымданатын жасушалар саны барынша азайтылады.
Өңдеу басталмай тұрып, алдымен семен үлгісі алынады. Семен алу үшін пациент 48 сағат бойы диетада болып, үлгі беруі қажет. Семен үлгі ыдысында 37 градуста 30-60 минут аралығында ликвефакция үшін ұсталады. Ликвефакция түтік бебек емінде жиі қолданылатын термин. Бұл — ер адам ағзасынан шыққан кезде қоюлы консистенциясы бар семеннің ұсталу арқылы сұйық консистенцияға келуі үшін қажет кезең. Ликвефакция 30 минутта аяқталмаса, семен тағы біраз уақыт ұсталуы мүмкін. Сұйылған үлгі алынып, микрочипке пациенттің аты жазылады. Зертхана жағдайында үлгілердің атауы шатасуды болдырмау үшін өте маңызды. Инъекторға семеннен аз мөлшерде алынып, микрочиптің кіру саңылауына баяу семен үлгісі салынады. Басқа стерильді инъектор арқылы микрочиптің кіру саңылауына арнайы ерітінді салынады. Дайындалған препарат тағы да 37 градуста өсіру ортасында ұсталады. 37 градуста стерильді ортаны қамтамасыз ететін термостат (инкубатор) құрылғысынан препарат алынады. Дайындалған сперма үлгілері бақылау үшін микроскоппен тексеріледі. Сәтті жүргізілген сперма микрочипі әдісімен алынған сапалы сперматозоидтар инсеминация (әйел ағзасына енгізу процедурасы) үшін пайдаланылуы мүмкін.
Микрочиптер аттарынан да түсінікті болғандай, микро арналары бар құрылымдарға ие. Арналардан өтуге сәтті болып, микрочиптің шығу саңылауында жиналған сперма үлгілері ұрықтануға дайын. Арналарда жиналып қалған және қозғалу қабілеті шектеулі жасушалар әйел ағзасына енгізілмейді.
Микрочипті түтік бебек емі кімдерге қолданылады?
Әйел және ер адам ағзасындағы ауытқулар бедеулік мәселесін туындатуы мүмкін. Қоғамдағы таралу жиілігі туралы зерттеулерге сәйкес, бедеулік жағдайы 40% ана үміткеріне, 40% әке үміткеріне байланысты болуы мүмкін. Қалған ықтималдықтар белгісіз себептерге байланысты. Халық арасында инфертильділіктің таралу жиілігі 10-15% шамасында. Көптеген жұп үшін күтпеген бұл жағдай әртүрлі түтік бебек емдеулері және алдын ала қажетті емдеулер арқылы да түзетілуі мүмкін. Ана мен әке репродуктивті жүйесінде анатомиялық деформациялар бар болса, түтік бебектен бұрын хирургиялық ем қарастырылуы мүмкін.
Бедеулікті емдеуде ана үміткерлері мен әке үміткерлері үшін дамып келе жатқан технологиялық мүмкіндіктермен емдеу әдістері әртараптандырылады. Әсіресе соңғы кездері клиникаларда жиі жүгінілетін микрочип емінде ер адамдардағы семендегі жасушалар арасынан сапалыларын таңдайтын жүйе бар. Сондықтан микрочип арқылы жүргізілетін түтік бебек емі, әдетте, сперма сапасының төмендігі немесе сперма санының жеткіліксіздігі бар әке үміткерлеріне жарамды. Сперма өндірілмейтін (азооспермия) пациенттерде микрочип әдісін қолдану мүмкін емес. Дегенмен, сперма саны аз пациенттерде қолдануға болатын емдеу әдісі болып табылады. Бұл емді жүргізу үшін пациентті алдын ала физикалық тұрғыдан толық тексеруден өткізу, тест нәтижелерін бағалау, анамнезге сәйкес емдеу жоспарын құру қажет. Сперма сапасы мен санын өлшейтін спермиограмма тесті жүргізіліп, пациенттің сперматозоидтардың қозғалғыштығы мен эякулят құрамындағы сперматозоидтар саны анықталады. Осы тест нәтижесіне сәйкес микрочиптің әсер ету мәні болжанып, процедура жоспарланады.
Басқа әдістермен салыстырғанда артықшылықтары қандай?
Түтік бебек емінде сперма микрочипі арқылы жүктілік болу ықтималдығы басқа әдістермен салыстырғанда жоғарырақ деп бағаланады. Микрочип әдісінде зертхана жағдайында қате үлесі барынша азайтылып, жасушалардың зақымдану жағдайы мүмкіндігінше болдырылмайды. Бүгінде қолданылатын басқа әдістердің ішінде ең жиі жүргізілетіндердің бірі — флотация (суда бөлу) әдісінде де қозғалғыш сперматозоидтарды бөлу негізі бар. Семен үлгісінен алынған бір мөлшер құрамды түтікте ұстап, сұйылғаннан кейін қозғалғыш жасушалар түбіне шөгеді. Алынған жасушаларды центрифугалау кезінде (жоғары жылдамдықпен түтіктерді өз айналасында айналдыру арқылы ауыр заттардың төмен шөгуін қамтамасыз ететін әдіс) сапалы жасушалардың зақымдалу ықтималдығы да артады. Зертхана жағдайында процедураларды дұрыс протоколдар аясында жүргізу кезінде байқаусызда келтірілген зиян иатрогендік нәтиже деп аталады. Бұл түтік бебек әдісінде үнемі қайталанатын әрекеттер мен қалаған нәтижеге жете алмау мәселесін туғызатын негізгі жағдайлардың бірі болып табылады. Сперма микрочипі әдісінің арқасында жасушалардың зақымдалу ықтималдығы барынша азайтылады.
Жұптардың тексерілуі, спермиограмма тестін бағалау, түтік бебек бойынша кеңес беру, қажет жағдайда хирургиялық емді жоспарлау және зертхана жағдайында IVF емін жүргізу үшін ең негізгі талап — мамандандырылған клиникада тәжірибелі дәрігердің қолдауы. Жекеменшік клиникаларда түтік бебек бойынша білім алған табысты дәрігерлердің болуы бұл емнің нәтижесіне де оң әсер етеді.
Сперма микрочипі әдісімен жүкті болу мүмкін бе?
Микрочип әдісі арқылы алынған сперматозоидтардың саны мен сапасы басқа әдістерге қарағанда жақсырақ нәтижелерге кепілдік береді. Осылайша морфологиялық және генетикалық тұрғыдан сапалы сперма алуға және жүктілік ықтималдығын арттыруға мүмкіндік бар. Микрочип арқылы алынған сперматозоидтар ішінде ДНҚ-сы кемшіліксіз сперматозоидтарды таңдау мүмкіндігі және сау эмбрионның пайда болу ықтималдығы да соған пропорционалды түрде артады. Себебі сау ДНҚ-сы бар ұрықтануға дайын сперматозоид зигота пайда болу ықтималдығын да арттырады. Яғни, түтік бебек емінде сперма микрочипі әдісімен жүкті болу ықтималдығы басқа әдістерге қарағанда едәуір жоғары.
Жиі қойылатын сұрақтар
Микрочип әдісінде жыныстық жетілген, сперма тесттеріне сәйкес сапалы сперма өндірмейтін, бала көтергісі келетін некелі ер адамдар лайықты үміткер болып табылады. Еліміздегі түтік бебек емі үшін заңнамалық реттеулерден басқа шектеусіз микрочип әдісі қолданылып, ем жүргізілуі мүмкін. Түтік бебек емінде сперма микрочипі әдісіне жүгінер алдында және одан кейін сперма сапасына әсер ететін ең маңызды факторлардың басында тамақтану тұрады. Тамақтану арқылы қабылданған азық немесе дәрілер сперма сапасына тікелей әсер етеді. Микрочипке арналған ең сапалы семен үлгісі үшін тамақтануға назар аудару және қабылданатын дәрілердің толығымен түтік бебек емін жүргізетін дәрігердің бақылауында болуы қажет. Дәрілер мен дәрумендер процеске теріс немесе оң әсер ете алады. Дегенмен, бұл туралы тек маман дәрігер шешім қабылдауы тиіс, ал оның ұсынымдарына сәйкес дәрі мен дәрумен қабылдауды жалғастыру керек. Түтік бебек емі ана мен әке үміткерлерінің бірге қатысатын, дәрігермен ортақ шешім қабылдау арқылы жүргізілетін үдеріс. Осы үдерісті қабылдап, жұптардың дұрыс дәрігерді таңдауы арқылы сенімді түрде өтуі ұсынылады. Түтік бебек емінде сперма микрочипі де ұрықтандыруда табысты арттыратын әдістердің қатарына жатады. Соңғы кезде жүктілік мүмкіндігіне жоғары деңгейде әсер ететін және оңай қолданылатын бұл әдіс туралы сұрақтарыңызды қою және тексеруден өту үшін бірден қабылдауға жазыла аласыз.