Аз көру реабилитациясы — әртүрлі себептермен көру қабілеті төмендеген науқастарда бар көру функциясын жетілдіру арқылы жақсырақ көруге қол жеткізуге бағытталған емдеу процедурасы. Аз көретін адамдар реабилитация процесінде жақсырақ көру өткірлігіне қол жеткізе алады. Көру қабілеті толық жоғалмаған, бірақ көзілдірік, линза сияқты емдеу әдістерімен көру өткірлігіне жету мүмкін болмаған жағдайларда аз көру реабилитациясынан пайдалануға болады. “Аз көру дегеніміз не?” “Аз көру реабилитациясы дегеніміз не, қандай жағдайларда қолданылады?” “Аз көру диагностикасы мен емі қалай жүргізіледі?” Осындай аз көру мен аз көру реабилитациясы туралы толық ақпарат мақаланың кейінгі бөлімдерінде егжей-тегжейлі берілген.
Аз көру ауруы дегеніміз не? Неге туындайды?
Көру жеткіліксіздігі туралы айтылғанда, жалпы бойынша екі топ ойға оралады: мүлде көрмейтіндер және ішінара көретіндер. Шектеулі болса да көру қабілеті бар, бірақ контакт линзалар, көзілдірік киу және операция сияқты емдеу әдістерімен түзетілмейтін көру жоғалуы аз көру деп аталады. Көбіне соқырлықпен шатастырылғанымен, аз көру соқырлық дегенді білдірмейді. Сау адам 6 метрден көретін заттарды аз көретін адам 2-6 метр аралығындағы қашықтықтан көре алады.
Аз көру ауруы әртүрлі себептерге байланысты пайда болуы мүмкін. Барлық жас топтарында кездессе де, әсіресе жасы үлкен адамдарда аз көру жиі кездеседі. Басқаша айтқанда, жасы үлкен болу — аз көрудің негізгі себептерінің бірі. Зерттеулер 45 жастан асқан әрбір 6 ересектің 1-інде аз көру мәселесі бар екенін көрсетеді. Аз көрудің белгілі негізгі себептері мыналар болып табылады:
Макула дегенерациясы: Макула дегенерациясы — көздің көрнекі фокустың жүзеге асатын ретинаның артқы бөлігінде орналасқан жарыққа сезімтал макула қабатында пайда болатын көз проблемасы. Бүкіл әлемде жасқа байланысты көру жоғалтуын тудыратын денсаулық мәселелерінің басында макула дегенерациясы тұр. Макула дегенерациясы көздің анық көру қабілетін бұзып, бұлыңғыр көруге және көру жеткіліксіздігіне себеп болуы мүмкін.
Катаракта: Көз ішіндегі мөлдір көз линзасының бұлыңғырлануы. Бұл жағдай көзге түсетін жарықтың ретинада дұрыс фокусталуына кедергі келтіріп, көру жоғалуына себеп болуы мүмкін.
Глаукома (көз қысымы): Көз ішінде әртүрлі себептерге байланысты қысым артқан жағдайда көз жүйкелеріне қан ағымы жеткіліксіз болуы мүмкін. Соған байланысты көздегі жүйкелер зақымдануы және көру жоғалуы пайда болуы мүмкін. Глаукома, яғни көз қысымы — артқан қысымның көз жүйкелеріне зақым келтіретін денсаулық мәселесі.
Диабеттік ретинопатия: Диабет, яғни қант диабеті, ағзадағы тіндер мен жүйкелерге зиян келтіруі мүмкін. Диабетке байланысты ретинаны қоректендіретін қан тамырларында да бұзылулар пайда болуы мүмкін. Нәтижесінде уақыт өте келе ретина зақымдануы және көру жоғалуы орын алуы мүмкін.
Пигментті ретинит (түнгі соқырлық): Тауық соқыр немесе түнгі соқырлық деп те аталатын пигментті ретинит — түнгі көру уақыт өте келе азаятын және науқастың көздің бүйір бөліктеріндегі заттарды көруде қиындық көретін тұқым қуалайтын ауру.
Амблиопия (көз жалқаулығы): Балалық шақта көру дамуының керектігі сияқты болмауына байланысты пайда болатын көз проблемасы. Бір немесе екі көзде бұлыңғыр көрумен сипатталатын көз жалқаулығы көзілдірік немесе контакт линзалармен оңай түзетілмейді. Сондықтан көз жалқаулығы бар адамдарда көбінесе аз көру реабилитациясынан пайдалану қажет болуы мүмкін.
Травмалық ми зақымы: Бас жарақаты, ми зақымы және инсульт сияқты денсаулық мәселелеріне байланысты пайда болған көру жоғалтуында да аз көру реабилитациясы қолданылуы мүмкін.
Макула дегенерациясы немесе ретинопатия сияқты көру функциясына зиян келтіретін денсаулық мәселелері ерте кезеңде емделмегенде уақыт өте келе тұрақты көру жоғалтуына себеп болуы мүмкін. Сондықтан сіз де көруіңіздің бұрынғыдай өткір емес екенін байқасаңыз, уақытты бекер жібермей, саласы бойынша маман көз дәрігерінен қабылдауға жазылуды және тексерулерден өтуді ұмытпаңыз.
Белгілері қандай?
Аз көру проблемасы бар адамдарда толық көру жоғалуы жоқ, ішінара болса да көру бар. Сонымен бірге аз көретін адамдар сау адамдармен салыстырғанда күнделікті өмірде кейбір қиындықтарға тап болуы мүмкін. Аз көрудің негізгі белгілері төмендегідей тізіліп көрсетілуі мүмкін:
Көзілдірік немесе контакт линзамен түзелмейтін көру бұзылысы,
Оқу және жазу қиындығы,
Мектеп жасындағы балаларда тақтаны көруде қиындық,
Бәбектік шақта көздің жылжуы,
Беттерді тануда қиындық,
Теледидар көргенде көру қиындығы,
Жарыққа сезімталдық,
Бұлыңғыр көру,
Бүкіл көру аймағының пленкамен жабылғандай көрінуі,
Жақын және алыстағы заттарды анық көре алмау,
Жарықтандыруы аз аймақтарда көруде проблема (түнгі соқырлық),
Көздің жоғарғы, төменгі және/немесе бүйір жағындағы заттарды көре алмау
Жоғарыда аталғандардан бөлек, аз көру проблемасы бар адамдар сауда жасау, көлік жүргізу сияқты әрекеттер кезінде де қиындық көруі мүмкін.
Аз көру реабилитациясы дегеніміз не?
Аз көру реабилитациясы — көздің қалыпты қызметі әртүрлі себептермен керектігі сияқты болмаған адамдарда бар көру қабілеттерін дамытуға және жақсартуға көмектесетін емдеу процедурасы. Аз көру реабилитациясының арқасында көру жоғалтқандар күнделікті іс-әрекеттерін басқаларға тәуелді болмай орындау мүмкіндігіне ие бола алады. Көру реабилитациясы процесінің қалай жүргізілетіні туралы саласы бойынша маман көз дәрігері науқастың жеке қажеттіліктері және көру жоғалуының ауырлығы сияқты факторларға байланысты шешім қабылдайды. Реабилитацияның негізгі мақсаты адамның қазіргі көру әлеуетін барынша арттыру, қалған көру қабілеттерін дамыту болып табылады. Мысалы, аз көру проблемасы бар науқастар реабилитациядан кейін заттар мен беттерді тануда, көлік жүргізуде, жолды бақылауда, кітап оқуда сияқты реабилитацияға дейін орындауда қиындық көрген әрекеттерді орындағанда аз қиындыққа тап болуы мүмкін. Көру жоғалтуының ерте кезеңінде реабилитацияны бастау емнің табыс ықтималдығына айтарлықтай әсер етеді. Сондықтан өзіңізде немесе балаңызда аз көруді байқағаныңызда, уақытты бекер жібермей, маман көз дәрігерінен қабылдауға жазылуды және қажетті тексерулерден өтуді ұмытпаңыз.
Кімдерге қолданылады/қолданылмайды?
Аз көру реабилитациясы макула дегенерациясы, диабеттік ретинопатия, бас жарақаты сияқты денсаулық мәселелеріне байланысты көру қабілеті елеулі төмендеген адамдарда бар көру функциясын дамытуға бағытталған емдеу процесі болып табылады. Сонымен бірге аз көру реабилитациясын қолдану үшін науқастың шектеулі болса да көруі болуы, бірақ көзілдірік, линза және операция сияқты емдеу нұсқаларымен көруге қол жеткізу мүмкін болмауы керек. Толық соқырлық жағдайында аз көру реабилитациясы оң нәтиже бермеуі мүмкін.
Диагностика және тану әдістері қандай?
Халық арасында белгілі болғанға қарама-қарсы, жаспен бірге көру қабілетінің төмендеуі қалыпты процесс емес. Сондықтан көру сезімінің төмендеуі байқалғанда, оның себебін зерттеу және дұрыс емді анықтау үшін саласы бойынша маман көз дәрігерінен кешенді тексеру жүргізілуі қажет. Маман дәрігер тексеруді, ең алдымен науқастың медициналық анамнезін және қазіргі бар симптомдарын бағалаудан бастайды. Науқаста диабет сияқты көру жоғалтуына себеп болуы мүмкін созылмалы денсаулық мәселесі болса, реабилитация процесінде сол денсаулық мәселесін де бақылауда ұстауға бағытталған шаралар қабылдау қажет болуы мүмкін. Тексеру барысында арнайы аспаптардың көмегімен ретина, макула сияқты көздің бөліктері зерттелуі мүмкін, көру өткірлігін тексеру үшін науқастан белгілі бір қашықтықта әртүрлі өлшемдегі әріптерді оқу сұралуы мүмкін. Науқас кіші әріптерді оқуда немесе алыстағы заттарды көруде, сондай-ақ теледидар көру, көлік жүргізу сияқты күнделікті әрекеттерді орындауда түзетілмейтін қиындық көретін болса, онда саласы бойынша маман көз дәрігері науқасқа аз көру реабилитациясын ұсынуы мүмкін.
Емдеу әдістері қандай?
Аз көру ауруын емдеу аз көрудің себебіне байланысты өзгереді. Сондықтан мамандар реабилитация процесінде адамға арналған жеке емдеу жоспарын дайындайды. Аз көру реабилитациясында науқастың көру қабілетін арттыру және бар көру мүмкіндігін барынша тиімді пайдалануын қамтамасыз ету үшін кейбір құрылғылардан пайдалануға болады. Олардың ішінде телескоптар, микроскоптар, үлкейткіштер (magnifiers), теле микроскоптар, электро-оптикалық жүйелер басты орын алады. Аз көру реабилитациясында қолданылатын негізгі емдеу әдістері мыналар:
Үлкейткіштер: Көзілдірікке орнатылатын үлкейткіштер, әдетте, оқу және жазу сияқты жақын қашықтықтағы көруді арттыру үшін таңдалады.
Телескопиялық көзілдірік: Теледидар көру сияқты алыс қашықтықтағы көруді арттыру үшін көбіне кескінді үлкейту қасиетіне ие телескопиялық көзілдіріктер пайдаланылады.
Контрастты күшейтетін құрылғылар: Контраст құрылғылары заттардың айқынырақ болуын қамтамасыз ету арқылы көруді жақсартады.
Электро-оптикалық жүйелер: Қазіргі дамып келе жатқан технологияның да көмегімен компьютер, телефон сияқты технологиялық құрылғылар арасында аз көру ауруы бар адамдарға арнайы жасалған құрылғылар да бар.
Аз көру реабилитациясының басты мақсаты адамдардың бар көру қабілетін арттыра отырып, оларды күнделікті өмірде өзіне-өзі жеткілікті ету. Сондықтан жоғарыда аталғандардан бөлек, бүгінде үлкен қаріптегі кітаптар, сөйлейтін сағаттар сияқты көру жоғалтуы бар адамдарға күнделікті әрекеттерін орындау кезінде ыңғайлылық беретін көруге көмектесетін өнімдер де бар.
Аз көру ауруында ерте диагностика маңызды. Ерте кезеңде аз көруді емдеуді бастамау кейінгі кезеңдерде науқастарда тұрақты көру жоғалуына немесе толық соқырлыққа әкелуі мүмкін. Сондықтан сіз де өзіңізде және/немесе жақындарыңызда аз көруді байқасаңыз, саласы бойынша маман көз дәрігерінен қабылдауға жазылуды және тексерулеріңізден өтуді ұмытпаңыз.
