Кемотерапия

Кемотерапия дегеніміз не?

Қатерлі ісік ауруын емдеуде маңызды орын алатын кемотерапия — қатерлі ісік диагнозы қойылған адамдарды ісік түріне қарай дәрімен емдеу болып табылады. Бұл емдеу тамыр ішіне дәрі енгізу түрінде де, ауыз арқылы дәрі қабылдау түрінде де болуы мүмкін. Қолданылатын дәрілер қатерлі ісікке қарсы дәрілер (антиқатерлі дәрілер, антинеопластикалық дәрілер) ретінде белгілі кемотерапевтік дәрілер (химиялық дәрілер) болып табылады. Науқасты емдеуде хирургиялық ота мен радиотерапия жергілікті емдеу әдістері болып табылады, олардан кейін кемотерапия мен иммунотерапия сияқты жүйелік емдеулер тағайындалады. Кемотерапия цитотоксикалық дәрілермен жүргізілетіндіктен, ол арнайы мамандықтың тақырыбы болып табылады. Тиімді дозаларда, бірақ науқасты жанама әсерлерден қорғай отырып жүргізілуі керек. Дәрілер қан арқылы ағзаға таралып, бақылаусыз өсетін ісік жасушаларының көбеюіне кедергі жасайды.

Кемотерапияның мақсаты қандай?

• Қатерлі ісік ауруын емдеу,
• Басқа мүшелерге көшуін, таралуын болдырмау,
• Ісіктің өсуін баяулату,
• Басқа жерлерге таралым көрсетсе, осы жасушаларды жою,
• Қатерлі ісік ауруы туғызған ауыртпалықтарды, шағымдарды азайту немесе жою.

Берілетін дәрілер қалай таңдалады?

Дәрі таңдау көптеген жағдайлар ескеріле отырып жасалады. Мұнда ісіктің түрі, таралу дәрежесі, науқастың жасы, бар болса басқа аурулары (қант диабеті, жоғары қан қысымы, бүйрек ауруы және т.б.) да ескеріліп, Медициналық онколог анықтайды.

Кемотерапия қандай түрлерде беріледі?

• Неоадъювантты кемотерапиялық емдеу: Ісігі шектеулі және хирургиялық жолмен алып тастауға мүмкін науқастарда, түйіннің кішірейтіліп, операцияның жеңілдетілуі мақсатында беріледі.
• Адъювантты кемотерапиялық емдеу: Науқас оталанғаннан кейін, қайта пайда болу қаупі бағаланып, жергілікті қайталануды немесе аурудың таралуын болдырмау мақсатында беріледі.
• Паллиативтік кемотерапиялық емдеу: Таралған ауруда ісікті кішірейту, бақылауда ұстау немесе ісікке байланысты белгілерді жою мақсатында беріледі.

Кемотерапияны кім жүргізеді?

Кемотерапиямен айналысатын ғылым саласы — Медициналық онкология, осы салада жұмыс істейтін дәрігер — Медициналық онколог. Медициналық онколог ісікті емдеу бойынша маманданған ішкі аурулар маманы болып табылады. Кемотерапия міндетті түрде осы салада білікті адамдар жұмыс істейтін орталықтарда жүргізілуі керек; тәжірибесі жоқ адамдарға ешбір жағдайда емделуге рұқсат етілмеуі тиіс.

Кемотерапия қалай жүргізіледі?

Кемотерапияның әртүрлі қолдану түрлері бар. Кемотерапия дәрілері жиі тамыр ішіне (внутривенді) беріледі. Сонымен қатар ауыз арқылы (ауыздан) қабылданатын таблеткалар және дене қуыстарына (бұлшық ет ішіне, тері астына, іш қуысына және өкпе қабаттары арасына) жасалатын енгізулер де бар.

Кемотерапияның жанама әсерлері қандай?

Кемотерапия ісік жасушаларына әсер ететін емдеу болып табылады. Заманауи медицина технологиясымен жасалған дәрілердің басым бөлігінің жанама әсерлері науқас тұрғысынан едәуір азайтылған. Дегенмен, бұл үдерісте қалыпты жасушаларға да әсер етуі мүмкін. Кемотерапияда жиі кездесетін жанама әсерлер: жүрек айну, құсу, әлсіздік, тәбеттің төмендеуі, шаштың түсуі, қанның ұюын қамтамасыз ететін тромбоциттер санының азаюы, іш өту немесе іш қату, жалпы дене ауырулары, қол мен аяқтағы ұйқы, ауыз қуысындағы жаралар, есту және дәм сезу қабілетінің төмендеуі, етеккір циклінің бұзылуы, сперматозоидтар санының азаюы, сүйек кемігінің басылуы; қызыл қанның (гемоглобин және гематокрит) төмендеуіне байланысты әлсіздік, ақ қанның (лейкоцит және нейтрофил) төмендеуіне байланысты инфекция қаупі, сары қанның (тромбоцит) төмендеуіне байланысты қанаулар.

Бірақ бұл жанама әсерлердің барлығы бір мезгілде пайда болмайды. Кемотерапияда қолданылатын елуден астам дәрінің өзіне тән жанама әсерлері бар. Ауру сатысына, орналасқан жеріне, науқастың жасына, жынысына; қосылған басқа аурулардың жағдайына және дене ерекшеліктеріне қарай әртүрлі қарқынмен байқалуы мүмкін. Науқас қабылдайтын дәрінің жанама әсерлері туралы дәрігерінен толық мәлімет алуы керек.

Кемотерапиядан кейін тексерулер қашан жасалуы керек?

Әдетте емдеу берілгеннен кейін 7-10 күн өткен соң қан санағы, қажет болған жағдайда биохимиялық талдаулар (бүйрек функциясын бұзуы мүмкін дәрі қолданған болса) жасалуы керек. Науқаста әлсіздік, қанау белгілері немесе қызба пайда болса, қан санағы мен биохимиялық талдаулар дереу жасалуы керек.

Кемотерапиядан кейін қандай жағдайларда дереу ауруханаға жүгіну керек?

• 38 градустан жоғары көтерілетін қызба,
• Қанау: қатты мұрыннан қан кету, тіс етінен ағу түріндегі қанау, зәрмен бірге қан шығу, тік ішектен қан кету, қатты етеккір қанауы немесе етеккірден тыс қанаулар, аузынан кофе тұнбасы тәрізді қатты қанау, денеде инелік басындай көлемдегі қызыл дақтар пайда болуы,
• Жөтелгенде аузынан көп мөлшерде қан келуі (гемоптизис)
• Жаңадан пайда болған тыныс алудың қиындауы немесе бар тыныс алу қиындығының күрт күшеюі,
• Салмақ жоғалтуға және әлсіздікке әкелетін, ұзаққа созылатын диарея,
• Ауыр ауыз арқылы қоректену бұзылысы және оған байланысты қатты салмақ жоғалту,
• Тамақ жеуге кедергі келтіретін және жұтынуға қиындық туғызатын ауыз қуысындағы жаралар,
• Қара-қоңыр түсті, катран тәрізді нәжіс шығару,
• 2 күннен астам созылатын тоқтамайтын диарея,
• 3 күннен астам желді және нәжісті шығара алмау
• Кенеттен пайда болған ұйқышылдық, қос көру, сана өзгерістері, тепе-теңдіктің жоғалуы, сөйлеудің шатасуы, қозғалыс бұзылыстары. Мұндай жағдайларда дереу дәрігеріңізбен байланысып, оның берген нұсқауларына сәйкес әрекет етуіңіз керек.

Кемотерапияға байланысты жанама әсерлердің алдын алуға бола ма?

Кемотерапияға байланысты жанама әсерлер әдетте 24-48 сағат ішінде басталады және көбіне 7-10 күн ішінде азаяды немесе жоғалады. Кейбір жанама әсерлер ұзаруы мүмкін.

Жүрек айну және құсу: Миның жүрек айну және құсу орталығын басатын дәрілер қолданылады.

Тәбеттің төмендеуі және салмақ жоғалту: Тәбеттің төмендеуі және салмақ жоғалту дамыған науқастарда ауыз арқылы қоректену өнімдері қолданылады.

Диарея: Кемотерапия алу кезінде нәжіс шығару тәртібінде өзгеріс болуы мүмкін. Бұл белгілі бір шекте маңызды болмауы мүмкін. Күніне 4-5 реттен астам сулы нәжіс шығару диарея деп қабылданады. Диарея жалғасып жатса, ас қорыту жүйесін тітіркендіруі мүмкін шикі көкөністерден, жаңғақтан, майлы тағамдардан, шоколадтан, аса ащы-дәмді тағамдардан және алкогольді сусындардан аулақ болу керек; диареяны тоқтатуға көмектесетін бұқтырылған картоп, күріш ботқасы, макарон, банан, шабдалы, қатық тұтынылуы керек. Сонымен қатар күніне кемінде 3 литр сұйықтық (су, алма шырыны, ашық шай, айран сияқты) ішу керек; сүт және сүт өнімдерінен аулақ болу қажет. Сондай-ақ әр нәжіс шығарғаннан кейін анус аймағын жылы сумен тазалау керек. Бұл кезеңде дәрігеріңіз ұсынған диареяға қарсы дәрілерді тұрақты қабылдау керек. Егер диарея екі күннен астам созылып, күніне 6-8 реттен асып кетсе; іште қысқыш тәрізді ауырулар екі күннен астам жалғасса, дәрігеріңізге жүгініңіз.

Іш қату: Нәжістің қатаюына және нәжіс шығарудың әдеттегіден азаюына негізделген іш қатуға дәрілермен қатар аз тамақ жеу, аз сұйықтық ішу және аз қозғалу да себеп болуы мүмкін. Іш қатуды жою үшін мол сұйықтық пен талшықты тағамдарды (шикі және пісірілген көкөністер, жемістер, өрік және алмұрт компоты сияқты) тұтыну; іш қатуға себепші болатын тағамдардан (картоп, палау, макарон) аулақ болу, серуендеу сияқты дене белсенділігіне мән беру және бір уақытта нәжіс шығаруға ұмтылу қажет. Бұл кезеңде дәрігеріңіз ұсынған іш қатуға қарсы дәрі тұрақты қабылдануы керек. Егер 2 күннен астам нәжіс пен жел шықпаса, жүрек айну, құсу болса, міндетті түрде дәрігеріңізбен кеңесіп, ауруханаға жүгінуіңіз керек.

Тері және тырнақтар: Кемотерапия алу кезінде тері мен тырнақтарда кейбір өзгерістер байқалуы мүмкін. Тырнақтар оңай сынуы, сызат тәрізді жолақтар пайда болуы, кемотерапия берілетін тамырлар бойында түстің қараюы болуы мүмкін. Емдеу аяқталғаннан кейін 1-2 айдан соң жоғалуы мүмкін. Кемотерапия теріде қараю туғызуы мүмкін болғандықтан, бұл үдерісті барынша аз зиянмен өткізу мақсатында күн сәулесіне тікелей ұшыраудан аулақ болу, қорғаныс кремдерін қолдану, теріні құрғатпау үшін қысқа және жылы моншада жуыну, ылғалдандырғыш қолдану, ал тырнақтарды қорғау үшін жұмыс істегенде қолғап киу қажет. Дәрі енгізілетін тамырда дәрі енгізу кезінде немесе одан кейін қызару, ісіну, ауыру пайда болса, міндетті түрде дәрігеріңізге жүгініңіз.

Шаш: Кейбір дәрілерде алғашқы курстан кейін түсе бастайды және кемотерапия аяқталғаннан бірнеше ай өткен соң қайта шығады. Емдеу алдында дәрігеріңіз бұл туралы сізге түсіндірме мәлімет береді. Ең алдымен, бұл жанама әсер уақытша болып, емдеу аяқталуымен бірге жоғалады. Емдеуде қолданылатын дәрілер шаш тамырларына әсер ететіндіктен, шашпен қатар қас пен дене бөліктеріндегі шаштар да түседі. Емдеу алдында мүмкіндігінше шаш қысқа қиылуы керек, шаш жоғалуын жасыру үшін қалпақ, парик немесе бас орамалы қолданылуы керек, шашты қоректендіретін өнімдер таңдалуы керек және шаш тым қатты тарамай, жұмсақ сипалануы керек.

Қызыл қаны (гемоглобин) төмен симптоматикалық науқастарға қызыл қан, сары қаны (тромбоцит) төмен және қанауы бар науқастарға сары қан беріледі. Ақ қаны (лейкоцит) төмен және инфекцияның елеулі қаупі бар кейбір топ науқастарға сүйек кемігін ынталандыратын дәрілер беріледі. Ақ қаны төмен (нейтрофил <1000) науқастарда қызба болмаса, сақтандыру ретінде ауыз арқылы антибиотикпен емдеу бастalady.

Ақ қаны өте төмен (нейтрофил <500) науқастарда қызба дамыса, бұл жағдай фебрильді нейтропения деп аталады және өлім қаупі жоғары болғандықтан, инфекция көзін анықтау және тамыр арқылы кең әсерлі антибиотиктер беру үшін, мүмкіндігіне қарай бір адамдық бөлмеде оқшаулап жатқызылуы керек. Кемотерапиядан кейін жалпы жағдайда бұзылыс дамуы мүмкін. Кемотерапия барысында пайда болуы мүмкін жанама әсерлердің уақытша екенін ұмытпау керек. Науқастың осы кезеңде сабырлы, төзімді, үмітті, алаңсыз болуы иммундық жүйені нығайтады. Иммундық жүйенің күшті болуы сауығуда да, жанама әсерлердің аз сезілуінде де өте маңызды.

Ісік емі қай жерлерде жүргізілуі керек?

Ісікті емдеу — командалық жұмыс және міндетті түрде осы команданың барлығы бар орталықтарда жүргізілуі керек. Бұл топта ісік хирургиясымен айналысатын маман хирург, сәулелік терапиямен (радиотерапия) айналысатын Радиациялық онколог, Патолог, Радиолог, кемотерапия жүргізуді білетін мейірбике, кемотерапия мен науқасты күтумен айналысатын Медициналық онколог болуы керек. Маманданудың, тәжірибенің және технологияның маңызы зор қатерлі ісікті емдеуде «Ісік кеңесі» құрылып, медицинаның әртүрлі мамандық салалары жасалатын емге қатысты жоспарларды бірлесіп жасауы қажет.

Жиі қойылатын сұрақтар

Кемотерапия тамыр ішіне қалай жүргізіледі?

Тамыр ішіне енгізілетін кемотерапия дәрілері белгілі ерітінділерде белгіленген уақытта жүргізілуі қажет. Ұзақ уақыт жүргізілетін емдеу науқасты ауруханаға жатқызуды талап етуі мүмкін. Кейбір дәрілердің жанама әсерін жою үшін қосымша ерітінді беру қажет болуы мүмкін. Сондықтан әр емдеу ұзақтығы науқастан науқасқа байланысты өзгеруі мүмкін. Кейде науқастарда тамыр жолына байланысты мәселелер туындауы мүмкін. Мұндай жағдайда «порт катетер» орнатылып, науқас үшін қиындықсыз тамыр жолы қамтамасыз етіледі.

Кемотерапияны қолдану жиілігі мен ұзақтығы қандай?

Жүргізілетін емдеу ұзақтығы науқастың жағдайына және белгіленген кемотерапия сеансына байланысты өзгеруі мүмкін. Әдетте 3 немесе 4 аптада беріледі, сонымен қатар апта сайын немесе екі аптада бір рет жүргізілетін емдеулер де болуы мүмкін. Кемотерапия жүргізуде маңызды нүкте — жағдай ыңғайлы болғанда уақытылы жүргізу. Науқастың «өзімді жақсы сезінбеймін» деп емдеу тәртібін бұзбауы өте маңызды. Емдеу алдында жасалған зерттеулерге сәйкес дәрігер қажет деп тапса, емдеуді кейінге қалдыруы мүмкін.

Кемотерапия кезінде басқа дәрілерді қолдануға бола ма?

Науқас қант диабеті, жоғары қан қысымы, жүрек ауруына қатысты дәрілерін кемотерапия кезінде қабылдай алады. Қан сұйылтатын аспирин сияқты дәрілерді қабылдаса, міндетті түрде дәрігерінің ұсынысын тыңдауы керек.

Кемотерапия кезінде жұмыс істеуге бола ма?

Көптеген адам кемотерапия алу кезінде қалыпты өмір салтын жалғастыра алады. Дәрігер рұқсат еткен көлемде және емдеу жоспарын бұзбау шартымен жұмысына бара алады. Маңыздысы — науқас өзін шаршаған сезінетін уақытта жасалатын жұмыс пен іс-шараларды азайтуы керек. Кейбір науқастарда ауру түрі мен таралуы, жүргізілетін емнің қарқыны және жанама әсерлері себебінен жұмыс өмірін жалғастыру мүмкін болмауы мүмкін. Мысалы, кемотерапиядан кейін бірден берілетін жүрек айнуға қарсы дәрілердің ұйқы күйін туғызуына байланысты көлік жүргізу қауіпті болуы мүмкін. Дәрігеріңізбен мамандығыңызды және жұмыс тәртібіңізді талқылаңыз. Атқаратын жұмысыңыз, алатын емдеуіңіз кезінде сізге кедergi келтірмесе, қысқа демалыс кезеңдерімен жұмысты жалғастыра аласыз. Кемотерапия кезінде мүмкіндігінше күнделікті өміріңізді жалғастырыңыз.

Кемотерапия кезінде демалуға бола ма?

Емдеу схемасы бұзылмай демалуға болады. Демалыс орны мен түрі туралы дәрігерге мәлімет беріп, ұсыныстар алу керек. Мысалы, кейбір дәрілер теріде жанама әсер туғызуы мүмкін және күн сәулесімен жанасу тері зақымдануын арттыруы мүмкін. Демалысқа шықпас бұрын қан санағы жасалып, лейкоцит және тромбоцит көрсеткіштері қолайлы болса, бассейнге немесе теңізге түсуге болады.

Кемотерапияның жыныстық өмірге әсері қандай?

Ерлерде сперматозоидтар санын азайтып, уақытша немесе сирек жағдайда тұрақты бедеулікке әкелуі мүмкін. Жыныс бездерінің ісіктері сияқты репродуктивтік жаста кездесетін және кемотерапия алатын науқастар бала көргісі келсе, емдеу алдында спермасы сперма банктерінде мұздатылып сақталуы мүмкін және емдеуден кейін бала көре алады. Әйелдерде етеккір циклі бұзылуы мүмкін, етеккір қанауы көбіне уақытша, кейде тұрақты тоқтап, бедеулікке әкелуі мүмкін. Менопаузаға ұқсас ыстық толқындар, терлеу және қынаптың құрғауы байқалуы мүмкін.

Кемотерапия кезінде немесе одан кейін жүкті болу қауіпті ме?

Кемотерапия барысында жүкті болса, кемтар бала туу қаупі жоғары. Кемотерапия алу кезінде жүктілік ықтималдығына қарсы қажетті отбасын жоспарлау әдістері қолданылуы керек. Кемотерапиядан кейін гормоналды жағдай қалыпқа келгенде, егер емдеу жалғастырылмайтын болса, дәрігер бақылауымен жүкті болуға болады. Босанғаннан кейін кемотерапия қажет болса немесе емізу кезінде ауру диагнозы қойылып, кемотерапия берілетін болса, ана нәрестені міндетті түрде емізбеуі керек.