Әйелдерде Жиі Кездесетін Қатерлі Ісік Түрлері

Қатерлі ісік дүниеде және біздің елімізде кездесу жиілігі біртіндеп артып келе жатқан аурулардың басында тұр. Дүние жүзінде миллиондаған, ал елімізде шамамен 150 мың адам жыл сайын қатерлі ісікпен кездеседі. Алайда өткенмен салыстырғанда, дамып келе жатқан заманауи медицина арқасында қатерлі ісікті ерте анықтауда елеулі жетістіктерге қол жеткізілді. Қатерлі ісікке қарсы тұрақты тексерулер және жылына кем дегенде 1 рет жасалатын Check-up арқылы ауру ерте кезеңде байқалып, диагноз қойылып, емдеу бастала алады. Ерте анықтау науқастың өмір сүру ұзақтығымен қатар, өмір сапасын да арттырады. Сондықтан қатерлі ісікті емдеумен қатар, оны ерте анықтау да өте маңызды.

Hisar Hospital Intercontinental ретінде Медикалық онкология бөлімімізбен қатерлі ісік диагнозы қойылған науқастарымыздың бақылауы мен емі жүргізіледі. Қатерлі ісікті ерте диагностикалау және емдеуде білімнің және ақпараттандырудың маңыздылығына сене отырып дайындаған бұл бөлімімізде әйелдерде ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлерімен қатар, басқа да бар қатерлі ісік түрлерін, олардың белгілерін, ерте анықтаудың маңыздылығын және емдеу әдістеріне қатысты барлық мәліметтерді таба аласыз.

Әйелдерде ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлері

• Сүт безінің қатерлі ісігі

• Жатын мойнының қатерлі ісігі

• Жатырдың қатерлі ісігі

• Аналық бездің қатерлі ісігі

• Қалқанша бездің қатерлі ісігі

• Теріні қатерлі ісік

• Кекірдектің қатерлі ісігі

• Ұйқы безінің қатерлі ісігі

• Асқазанның қатерлі ісігі

• Тоқ ішектің қатерлі ісігі

• Бауырдың қатерлі ісігі

Сүт безінің қатерлі ісігі

Сүт безінің қатерлі ісігі дегеніміз не?

Әсіресе соңғы жылдары әйелдерде кездесу жиілігі артып келе жатқан қатерлі ісіктердің басында тұр. Тиімді скрининг бағдарламалары арқылы ерте диагностика жасалғанда өлім-жітімнің айтарлықтай азаятыны белгілі болған сүт безінің қатерлі ісігі дүниеде әр 8 әйелдің 1-інде, Түркияда әр 12 әйелдің 1-інде кездеседі. Емшектегі сүт бездері мен өзектерін астар түрінде жауып тұратын жасушалардың бақылаусыз көбеюі және ағзаға таралуы нәтижесінде пайда болатын сүт безінің қатерлі ісігі алдымен жақын маңдағы тіндерге, кейін сүт безіне жақын лимфа бездеріне таралуы мүмкін. Ерте диагностиканың өте маңызды екендігі белгілі сүт безінің қатерлі ісігінің нақты себебі әлі толық анықталмаған, ал осы ауруға шалдыққан әйелдердің үштен екісінде қауіп факторлары болмаған.

Кімдер қауіп астында?

• Әйелдер (әйелдерде сүт безінің қатерлі ісігі жиілігі ер адамдарға қарағанда жоғары),

• 50-70 жас аралығындағы, менопаузадан кейінгі кезеңдегі әйелдер,

• Отбасылық анамнезінде сүт безінің қатерлі ісігі болғандар (Барлық сүт безі қатерлі ісіктерінің %20-30-ында отбасында қатерлі ісік байқалған адамдар бар. Әсіресе ана, апа, қыз сияқты бірінші дәрежелі туыстарында қатерлі ісік байқалғандардың қауіпі жоғары),

• Сүт безі қатерлі ісіктерінің %5-10-ы анадан немесе әкеден берілетін BRCA1 және BRCA2 гендеріндегі өзгерістерден пайда болады.

• Бұрын сүт безінің қатерлі ісігіне шалдыққан науқастар (Бұл науқастарда екінші сүт безінде де қатерлі ісік дамуының қаупі 3-4 есе жоғары),

• Бұрын жасалған биопсия арқылы жақсы сапалы ісік анықталған науқастар (Бұл науқастарды жақын бақылау қажет. Себебі бұл ісіктердің де кейін қатерлі ісік дамыту қаупі бар),

• Бұрын сүт безінің жақсы сапалы аурулары өткізгендер (жасушалардың реттелмеген дамуы және сүт безі лобулаларында қалыпты емес жасушалардың болуы сүт безінің жақсы сапалы аурулары қаупін арттырады),

• Балалық немесе жасөспірімдік кезеңде, әсіресе кеуде аймағына сәулелік терапия алғандар,

• 12 жасқа дейін етеккір басталып, 55 жастан кейін менопаузаға кірген әйелдер,

• Бір де бір рет босанбаған әйелдер (Бұл әйелдерде көп босанған әйелдерге қарағанда сүт безінің қатерлі ісігі дамуының қаупі жоғары),

• Босанған, бірақ баласын емізбеген әйелдер (Әсіресе 1,5-2 жыл сияқты ұзақ уақыт емізудің сүт безінің қатерлі ісігін азайтатынын көрсететін зерттеулер бар),

• 30 жастан кейін алғашқы баласын дүниеге әкелгендер,

• Алкоголь мен темекі тартатындар,

• Ұзақ уақыт гормондық емдеу алатындар,

• Жоғары әлеуметтік-экономикалық деңгейде өмір сүретін отбасыларының қыздары (Бұл адамдар ерте жетіледі және ерте жаста етеккір басталады; білім мен жұмыс мүмкіндіктерінің әртүрлілігіне байланысты кеш тұрмысқа шығып, бала көреді.),

• Семіздік, обезити мәселесі бар адамдар қауіп астында.

Белгілері қандай?

Сүт безінің қатерлі ісігі ерте кезеңде белгі беретін қатерлі ісік түрі емес. Сондықтан төменде аталған белгілердің кез келгені байқалса, кідірмей дәрігеріңізге қаралыңыз.

• Сүт безінде немесе қолтық астында екі аптадан астам уақыттан бері ісіну пайда болса,

• Сүт безінің пішінінде немесе көлемінде өзгеріс; соңғы кезде екі сүт безі арасында асимметрия пайда болса,

• Етеккір кезеңінде сүт безіңізде өзгеше ауыру сезілсе,

• Сүт ұшында қабыршақтану, сыдырылу болса,

• Сүт ұшынан қанды бөліндінің шығуы болса,

• Сүт безінің терісі апельсин қабығы тәрізді көрініс алса,

• Сүт ұшының орналасуында өзгеріс болса,

• Сүт ұшы ішке қарай тартылса,

• Қолтық астында қаттылық, ісіну немесе түйін байқалса, кідірмей маманға қаралыңыз.

Сүт безінің қатерлі ісігін ерте анықтау үшін белгілі диагностикалық әдістер бар. Олар:

Өзін-өзі тексеру:

1. Тегіс жерде шалқасынан жатыңыз да сол қолыңызды басыңыздың астына қойыңыз. Оң қолыңызды пайдаланып сол сүт безіңізді тексеріңіз. Сұқ саусағыңызды, ортаңғы және аты саусағыңызды пайдаланып, баяу шағын дөңгелек қозғалыстар жасаңыз. Бұл қозғалысты орындағанда саусақтарыңыздың ұшын емес, тегіс бөліктерін пайдалануыңыз қажет. Сүт безіңізнің ең жоғарғы бөлігіне жеңіл басып, бүкіл сүт безіңіздің айналасында саусақтарыңызды жүргізіңіз. Қолыңызға ешқандай әдеттен тыс ісік, ісіну, қаттылық келмегеніне көз жеткізіңіз. Сүт безін тексеруді бастаған нүктеңізге жеткенше дөңгелек қозғалыстармен және жеңіл басу арқылы жалғастырыңыз. Содан кейін сүт ұшы және қолтық асты аймағыңызды да дәл осылай дөңгелек қозғалыстармен тексеріңіз. Сол сүт безіңізді тексергеннен кейін, оң қолыңызды басыңыздың астына алып, бұл жолы сол қолыңызбен оң сүт безіңізді тексеруіңіз керек.

2. Айнаның алдына тұрыңыз да қолдарыңыз бүйірлеріңізде, қолдарыңызбен жамбастарыңызды ұстайтындай етіп тік тұрыңыз. Енді сүт бездеріңізді алдынан да, бүйірінен де мұқият қарап шығуға болады. Соңғы тексеруіңізден бері пайда болған өлшем және пішін айырмашылықтарын, сүт безінде шұңқырлану, бүрісу, сүт ұштарының көрінісі мен орналасуындағы әдеттен тыс өзгерістердің бар-жоқтығын анықтаңыз.

3. Шалқасынан жатқан күйде жасаған тексеруіңізді, сол қолыңызды жоғары, басыңыздың үстіне көтеріп, қолтық астыңыз созылған күйде тұрып жасаңыз. Осылай қолтық астыңыз бен сүт безіңізді дөңгелек қозғалыстармен қайтадан тексеріңіз.

4. Екі сүт безіңіздің ұшын бас бармақ пен сұқ саусақтың арасына алып, жеңіл қысыңыз. Сүт безінен кез келген қабыну сипатындағы бөлінді немесе сұйықтық шықса, міндетті түрде дәрігерге қаралыңыз. Сүт безін тексеру кезінде күмәнді ісік немесе қалыңдау табылса, дүрбелеңге түспей, міндетті түрде дәрігеріңізге қаралыңыз.

Дәрігерлік тексеру: Ешқандай шағымыңыз болмаса да, 20-40 жас аралығында болсаңыз үш жылда бір рет; 40 жастан асқан болсаңыз жылына бір рет сүт безі бойынша тәжірибелі жалпы хирург маманына тексерілуіңіз қажет. Дәрігеріңіз тексеру кезінде жақсы сапалы сүт безі түйіндеріне тап болуы мүмкін. Бұл сүт безі түйіндері әдетте жұмсақ, тегіс бетті, дөңгелек және қозғалғыш болады. Қатерлі түйіндер болса, олар қатты, беті тегіс емес; тінге қатты жабысатындықтан оңай қозғалмайтын құрылымдар.

Бейнелеу әдістері

Қазіргі медицина техникасының мүмкіндіктері арқылы сүт безін бейнелеу арқылы сүт безінің қатерлі ісігін мүмкін болатын ең ерте сатысында анықтауға болады. Әсіресе соңғы кезде қолмен сезілмейтін, бірақ бейнелеу әдістерімен анықталатын сүт безінің қатерлі ісіктері жиі кездесуде. Сүт безінің қатерлі ісігін диагностикалау үшін жиі қолданылатын бейнелеу әдістері:

Маммография: Сүт безінің қатерлі ісігін диагностикалаудағы негізгі әдіс болып табылатын маммография – төмен деңгейлі рентген сәулелерін пайдалана отырып, сүт безі аурулырын бағалауға мүмкіндік беретін бейнелеу әдістерінің бірі. Алтын стандарт ретінде қабылданған бұл әдіс арқылы тексеру барысында анықталмайтын шағын түйіндер мен өзгерістерді көруге болады. Сүт безі екі тақтайша арасына қысылып, әр түрлі позицияларда суреті алынады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 40 жастан бастап әр әйелдің жылына бір рет скрининг маммографиясын түсіруін қолдайды. Үнемі скрининг маммографиясын жасатқандарда сүт безінің қатерлі ісігінен өлім-жітім деңгейі %33-ке азайғаны байқалған.

Ультрасонография: Маммографияға қосымша көмекші зерттеулердің бірі. Бейнелеуді ультрадыбыстық дыбыс толқындарының көмегімен жүзеге асырады. Дыбыс толқындарының шағылысулары компьютермен жиналып, экранда кескін қалыптастырылады. Маммографиямен анықталған түйіндердің ішкі құрылымы туралы ақпарат береді. Сонымен қатар жақсы сапалы түйіндер мен жаман сапалы түйіндер арасын ажырату бойынша алдын ала ақпарат береді. Әсіресе жас науқастарда маммографиямен салыстырғанда көбірек ақпарат беретіндіктен таңдалатын әдістердің бірі.

Магнитті-резонанстық бейнелеу (МРТ): Бүгінде кеңінен қолданыла бастаған магниттік-резонанстық бейнелеу; дұрыс жерде және дұрыс уақытта қолданылғанда, құрылымдық көрсеткіштерді функционалдық көрсеткіштермен біріктіру қасиетіне байланысты сүт безінің қатерлі ісігі үшін ең сезімтал бейнелеу әдістерінің бірі ретінде қабылданады.

Биопсия: Патологиялық зерттеу үшін сүт безінің қатерлі ісігі күдігі бар ісіктен үлгі алу әдісі. Жұқа инемен, автоматты жуан инемен және хирургиялық техникамен күмәнді ісіктен тін үлгісі алынып, патологиялық зерттеуге жіберіледі.

Ерте диагностика және емдеу

Ерте кезеңде диагноз қойылуы өмірді сақтап қалады. Сүт безінің қатерлі ісігін ерте анықтауда 20-40 жас аралығындағы әйелдердің үш жылда бір рет дәрігерлік тексеруден өтуі; 40 жастан кейін жылына бір рет дәрігерлік тексеру ретінде маммография түсіруі пайда әкеледі.

Сүт безінің қатерлі ісігінде қолданылатын хирургиялық әдістер

Ерте кезеңде қойылған диагноз арқылы тірі қалу деңгейі %90-нан асады. Сүт безінің қатерлі ісігін емдеудегі маңызды әдістердің бірі – хирургиялық. Операция арқылы ісік алынады, содан кейін ісіктің қайталануын және басқа ағзаларға таралуын болдырмау мақсатында көмекші емдеу әдістері қолданыла бастайды. Сүт безінің қатерлі ісігіне қатысты жасалған ең маңызды зерттеулердің бірі – лимфа бездерін сақтауға бағытталған зерттеулер. Өткенде қолтық асты лимфа бездеріне таралу байқалғанда; лимфа тініне таралмаса да лимфа бездері тікелей алынатын. Бұл қолда ісіну, функционалдық бұзылыстар және ең бастысы науқастардың психологиялық бұзылыстар кешуіне себеп болатын. Жаңадан әзірленген Сентинелді лимфа түйінін биопсиясы арқылы лимфа тінінің барлығына араласпай, тек таралу байқалған бөлігі алынады; науқас қажетсіз және шаршатқыш хирургиялық операциядан қорғалады.

Сүт безінің қатерлі ісігін емдеуде жасалатын операцияларды 3 бөлімге жинақтауға болады:

Радикалды мастэктомия: Қатерлі тінмен бірге сүт безінің барлығы алынады; бір уақытта немесе кейінірек науқасқа силикон протез немесе өз тіндерімен сүт безі жасалуы мүмкін.

Терінің сақтаушы мастэктомиясы: Сүт безі тінінің барлығы шығарылады, бірақ сүт безінің терісі сақталуы мүмкін. Шығарылған тіннің орнына силикон протез орналастырылып, табиғи көрініс қамтамасыз етіледі.

Сүт безін сақтайтын операция: Мұндай операциялар арқылы ісік және оның айналасындағы аздаған сүт безі тіні бірге шығарылады, ал сүт безі орнында қалдырылады. Осылайша табиғи көрініс те, науқастың психологиялық жағдайы да сақталады. Операциядан кейін аурудың қайта қайталануын болдырмау мақсатында 5-7 апталық сәулелік терапия жүргізіледі. Сүт безін сақтайтын операциялар; жүкті әйелдерге, бір сүт безінде көп ошақты ісігі бар науқастарға, бұрын осы аймаққа сәулелік терапия жүргізілгендерге мүлде жасалмайды.

Жатын мойнының қатерлі ісігі дегеніміз не?

Дүние жүзінде әйелдерде ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлерінің бірі. Басқа әйел қатерлі ісіктерінен ең үлкен айырмашылығы – тұрақты скрининг тесттері жасалса, ерте кезеңде анықталуы мүмкін және ерте кезеңде анықталғанда емдеуде табыстылық деңгейі жоғары болуы. Жатын мойнының қатерлі ісігі – ‘Серviks’ деп аталатын жатырдың аузында дамитын қатерлі ісік түрі. Серviks – жатырдың төменгі бөлігінде, көбейту жүйесінің бір бөлігі болып табылатын, уретра мен қынапты біріктіретін мүше. Екі бөлімнен тұрады. Эктосерviks деп аталатын сыртқы бөлігі қынапқа; Эндосерviks деп аталатын ішкі бөлігі жатырға жақын. Қатерлі ісіктердің көбі осы екі бөлім қосылатын аймақта кездеседі. Жатын мойнының қатерлі ісігі жатыр ішін астарлайтын қабатта (эндометрий) жасушалардың сыртқы факторларға байланысты өзгеруі, бақылаусыз өсуі нәтижесінде пайда болады. Эндометрий қабаты аналық бездерден бөлінетін немесе сырттан алынатын гормондарға сезімтал тін болып табылады. Гормоналды бұзылыстарға байланысты диагноз қойылып, емделмеген жағдайда уақыт өте келе болатын жасушалық өзгерістер нәтижесінде жатыр ішкі қабатында қатерлі ісік дамуы мүмкін.

Кімдер қауіп астында?

• 35-55 жас аралығындағы әйелдер (Дегенмен 65 жастан асқандарда да қатерлі ісік дамыту қаупі бар болғандықтан, PAP Smear тестін жыныстық жағынан белсенді немесе 18 жастан асқан барлық әйелдерде тұрақты түрде кем дегенде 70 жасқа дейін жасау ұсынылады),

• HPV инфекциясын өткізгендер (Жыныстық жолмен берілетін бұл инфекция өте кең таралған. 15-49 жас аралығындағы әр 4 адамның 3-інің өмірінің кез келген кезеңінде HPV инфекциясын өткізгені белгілі. Бұл инфекция уақытша және зиянсыз болғандықтан, адам мұндай инфекцияны өткізгенін тіпті байқамайды. Сондықтан HPV анықталған адамдарды жиі аралықпен бақылау қажет.)

• AIDS-ке себеп болатын HIV вирусын тасымалдаушылар (Бұл вирусты тасымалдаушылардың иммунитет жүйесі әлсіреген болғандықтан, жатын мойнының қатерлі ісігіне шалдығу қаупі жоғары),

• Chlamydia инфекциясын өткізгендер (Әйелдердің жыныс жүйесінде жиі инфекция тудыратын, бірақ белгілерін көрсетпей жыныстық жолмен берілетін бактерия. Осы инфекцияны өткізген әйелдерде жатын мойнының қатерлі ісігі қаупінің артатыны байқалған)

• Ерте жаста жыныстық қатынас жасағандар,

• Бірнеше жыныстық серіктесі бар әйелдер,

• Сүндетсіз ер адам серіктесімен қатынас жасағандар,

• Ер адамның бірнеше жыныстық серіктесі болуы,

• Жыныстық қатынас кезінде қорғану әдісін қолданбау,

• Жыныс аймағын тазалыққа мән бермейтіндер,

• Темекі тартатындар (Темекі тартпайтындармен салыстырғанда 2 есе көп қауіп астында),

• Төмен әлеуметтік-экономикалық деңгейге байланысты тұрақты денсаулық тексеруінен өтпейтіндер,

• Отбасылық анамнезінде жатын мойнының қатерлі ісігі бар адамдар (анасында немесе апасында),

• Тұрақты түрде PAP Smear тесті тапсырмайтындар,

• Семіздік немесе обезити мәселесі бар адамдар қауіп астында.

Белгілері қандай?

Жыл сайын тұрақты тексеру арқылы алдын алуға болатын жалғыз гинекологиялық қатерлі ісік түрі – Жатын мойнының қатерлі ісігін скринингтеуде қолданылатын PAP Smear тесті арқылы жатын мойнының қатерлі ісігі бар әйелдер санының айтарлықтай азая бастағаны байқалған. PAP Smear тесті арқылы жатын аузында қатерлі ісікке айналмаған өзгерістерді анықтауға болады. Әсіресе соңғы 50 жылда жасалған тұрақты PAP Smear тесттері арқылы қатерліден өлім-жітім %70-ке төмендеген. Жатын мойны (серviks) қатерлі ісігі кенеттен пайда болған қатерлі ісік тәрізді көрінсе де, жасырын және онша ескерілмейтін кейбір өзгерістер көрсетіп дамиды. Жасушалар қатерлі ісікке айналып, басқа ағзаларға таралуды бастағанда белгілерін көрсетеді. Жатын мойнының қатерлі ісігінің ерте сатыларында байқалатын ең танымал белгілері: қанды немесе сары және жағымсыз иісті қынаптық бөлінді, зәр шығарғанда ауырсыну, жыныстық қатынастан кейін немесе етеккір қанауы аралығында байқалатын қалыпты емес қынаптық қан кету, етеккір қанауының қалыпты мөлшерден көп болуы, ұзаққа созылуы, жыныстық қатынас кезінде және одан кейінгі ауырсыну сезімі. Ісіктің таралу аймағына байланысты қатаюдың, қанды зәрдің, аяқ ауруының, ісінудің сияқты белгілерінің болуы мүмкін. Бұл белгілер басқа аурулардың белгілері арасында болса да, дереу дәрігеріңізге қаралу дұрыс шешім болады.

Ерте диагностика және емдеу

Жатын мойнының қатерлі ісігіне шалдыққандардың ерте сатыда 5 жылдық өмір сүру мүмкіндігі %70-тен жоғары. Ерте сатыда белгі бермейтін қатерлі ісік түрі болғандықтан, физикалық тексеру кезінде байқалмау деңгейі өте жоғары. Сондықтан алдымен қалыпты емес PAP Smear тесті нәтижесін ескере отырып, әрекет ету қажет. PAP Smear тесті нәтижесінде қауіп факторы көрінсе, жатын мойнын неғұрлым егжей-тегжейлі көруге мүмкіндік беретін колпоскопиямен (жатын мойнын 6-40 есе үлкейтіп бейнелейтін аспап) жүргізілген тексеруден кейін, қажет болса биопсия жасалады. Аурудың барысын және таңдалатын емдеу әдісін; қатерлі ісіктің түрі, орналасуы, сатысы, өсу жылдамдығы, науқастың денсаулық жағдайы, жасы және емдеуге берген/беретін жауабы анықтайды. Аурудың негізгі емдеу әдісі хирургиялық болғанымен, сәулелік терапия әр кезеңде қосылады.

Хирургиялық емдеу: Ең жиі қолданылатын емдеу әдісі. Жатын мойны мен жатын мойнынан тыс таралмаған кішкентай ісіктердің мүмкіндігінше барлығы алынады. Әсіресе ерте сатыда ең көп қолданылатын әдіс. Хирургиялық емдеу жеткіліксіз болғанда қосымша емдеу әдістері қолданылуы мүмкін.

Сәулелік терапия: Жатын мойнының қатерлі ісігінің әр сатысында қолданылатын әдіс. Хирургиялық араласудан кейін дене сыртынан тікелей ісік орналасқан аймаққа берілетін жоғары энергиялы сәулелермен радиациялық емдеу жүргізіледі.

Химиотерапия: Сәулелік терапиямен қатар, жиі аз дозада химиотерапия да қолданылады.

Жатырдың қатерлі ісігі

Жатырдың қатерлі ісігі дегеніміз не?

Әйелдерде ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлерінің бірі. Басқа әйел қатерлі ісіктерінен ең үлкен айырмашылығы – ерте кезеңде анықталуы мүмкін және емдеуде табыстылық деңгейі жоғары болуы. Әйелдің негізгі көбейту мүшесі болып табылатын жатырда; жатыр ішін астарлайтын қабатта (эндометрий) жасушалардың сыртқы факторларға байланысты өзгеруі, бақылаусыз өсуі нәтижесінде пайда болатын қатерлі ісік түрі. Эндометрий қабаты аналық бездерден бөлінетін немесе сырттан алынатын гормондарға сезімтал тін болып табылады. Гормоналды бұзылыстарға байланысты диагноз қойылып, емделмеген жағдайда уақыт өте келе болатын жасушалық өзгерістер нәтижесінде жатыр ішкі қабатында қатерлі ісік дамуы мүмкін.

Кімдер қауіп астында?

• 50 жастан асқандар,

• 12 жасқа дейін етеккір басталып, 55 жастан кейін менопаузаға кірген әйелдер (Етеккір ерте жаста басталады, қаншалықты кеш аяқталса, эндометрий соншалықты көп эстрогенге ұшырайтындықтан жатыр қатерлі ісігі қаупі жоғары),

• Менопаузаға кеш кірген әйелдер (Бұл кезеңде жүргізілетін менопаузаны емдеуде тек эстроген гормонын беру жатыр қатерлі ісігі қаупін арттырады. Прогестерон гормонын да берген кезде гормон теңгерімі сақталатындықтан, қатерлі ісік қаупі жойылады),

• Бала тумаған әйелдер (Анық емес болғанымен, жүктіліктің жатыр қатерлі ісігі қаупін азайтатыны туралы зерттеулер бар. Жүктілік кезеңінде жатыр қатерлі ісігі үшін қауіп тудыратын эстроген гормоны қарқынды бөлінсе де, прогестерон өндірісі бұл гормонның жаман әсерлерін болдырмау қасиетіне ие),

• Жас кезінде етеккір бұзылыстары, етеккірдің кешігуі болғандар (Етеккірі тұрақсыз әйелдерде де эстрогенге ұшырау артқандықтан жатыр қатерлі ісігі қаупі бар. Етеккірдің тұрақсыз болу себептерінің арасында обезити және Полikистоздық аналық без синдромы да бар. Осы аурулардың емімен жатыр қатерлі ісігі қаупі де азайтылуы мүмкін),

• Обезити науқастары (Тығыз май тініне ие обезити науқастары да қауіп астында; себебі май тіні де эстроген бөліп, ағзадағы эстроген деңгейін арттырады. Семіз әйелдерде бұл ауруға шалдығу қаупі арықтау әйелдерге қарағанда 3 есе жоғары.),

• Қант диабеті науқастары,

• Гипертония науқастары,

• Аналық без ісіктері бар адамдар,

• Сүт безі немесе аналық без қатерлі ісігін өткізгендер қауіп астында.

Белгілері қандай?

Менопаузадан кейінгі кезеңде пайда болатындықтан, қатерлі ісікті ерте анықтау мүмкіндігі өте жоғары. Ең жиі кездесетін белгілері – қынаптық қан кету. Менопаузадан кейінгі кезеңде байқалатын кез келген қан кету, етеккір қанайтын әйелдерде етеккір ұзаруы немесе етеккір аралығындағы қан кету, қанды емес қалыпты емес бөліну, жамбас ауыруы, жыныстық қатынас кезіндегі ауырсыну және салмақтың түсуі сияқты белгілер береді. Мұндай шағымдары бар науқас уақытты жоғалтпай маманға қаралуы керек. Науқастың анамнезі анықталады. Жамбас тексеруі, эндометрий қалыңдығы мен құрылымы бағаланып, биопсия жасалады. Нақты диагноздан кейін науқас гинеколог-онкологқа бағытталады.

Ерте диагностика және емдеу

Жатырдың қатерлі ісігі ерте анықталған кезде бірден емдеуге болатын және нәтижесін көруге болатын ауру. Ерте сатыда науқастардың 5 жылдық өмір сүру мүмкіндігі %90-нан жоғары. Сондықтан жатырдың қатерлі ісігінен сақтану үшін жыл сайын үнемі әйелдер дәрігеріне қаралу өте маңызды. Негізгі емдеу әдісі хирургиялық болғанымен, химиотерапия мен сәулелік терапия да қолданылуы мүмкін.

Хирургиялық емдеу: Ең жиі қолданылатын емдеу әдісі. Жатыр, аналық без және түтіктер алынады; сонымен қатар аймақтық тазалау және маңайдағы тіндерден үлгі алу процедуралары да жасалады. Хирургиялық емдеу жеткіліксіз болғанда қосымша емдеу әдістері қолданылуы мүмкін.

Химиотерапия: Операциядан кейін жатырдың қатерлі ісігі озық сатыда болып, басқа ағзаларға таралғаны анықталса, қатерлі жасушаларды жою үшін химиотерапия қолданылады. Емдеуден кейін науқастар тұрақты кезеңдермен бақыланып, белгілі тексерулерден өткізіледі.

Сәулелік терапия: Хирургиялық араласудан кейін қатерліңің қайталану қаупі болса, жатырды алу процедурасынан кейін радиациялық емдеу жүргізіледі.

Гормоналды емдеу: Қатерлі ісікте таралу болса, таралуды азайту және ісіктің өсуін тоқтату мақсатында жоғары дозада прогестерон гормоны берілуі мүмкін.

Аналық без қатерлі ісігі

Көп бөлігі менопаузадан кейінгі кезеңде кездесетін аналық без қатерлі ісіктері әйел қатерлі ісіктерінің ішінде ең қиын емделетіні болып табылады. Бақылаусыз дамитын және белгілерін тек кеш сатыда көрсететін бұл қатерлі ісік түрі өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Шамамен 1000 әйелдің 12-сінде кездесетін бұл қатерлі ісік түрі ерте кезеңде анықталса, сауығу деңгейі %90-ға жетуі мүмкін.

Аналық бездер жатырдың екі жағында орналасқан жұп мүше. Өлшемдері бадам көлемінде болатын аналық бездер жұмыртқа өндіру және әйелдік гормондарды (эстроген және прогестерон) бөлу қызметін атқарады. Аналық без қатерлі ісігі аналық без тінінде орналасқан және аналық бездің негізгі құрылымын құрайтын эпителий жасушаларында пайда болатын бақылаусыз бөлініп, көбеюі арқылы дамиды. Ең жиі кездесетін (%90 жағдайда) аналық без қатерлі ісігі түрі – жұмыртқаның беткі қабатында пайда болатын Эпителиалды аналық без қатерлі ісігі.

Кімдер қауіп астында?

• 40 жас және одан асқандар (75-79 жас аралығы ең көп байқалатын кезең),

• Менопаузаға кірген адамдар,

• Генетикалық факторлары бар адамдар (Аналық без қатерлі ісіктерінің шамамен %5-10-ы генетикалық себептермен пайда болады. Сондықтан бірінші дәрежелі туыстарында 2 немесе одан көп сүт безі, аналық без және жатыр ішінің қатерлі ісігі бар әйелдер қауіп астында. Отбасында екі немесе үш адамда аналық без қатерлі ісігі болса қауіп %7, анасында немесе апасында аналық без қатерлі ісігі болса қауіп %5),

• Менопаузаға байланысты қолданылатын гормоналды емдеу (эстроген басым жүргізілетін емдеулер қатерлі ісік қаупін арттырады),

• Бір рет те жүкті болмаған адамдар (Босанған адамдармен салыстырғанда 2 есе көп қауіп көтереді),

• Жиі және көп мөлшерде үздіксіз овуляция байқалатын адамдар,

• Бедеулікті емдеуден өткендер,

• Ауыр диета мен дұрыс емес тамақтану бағдарламасын қолданушылар,

• Сарысудағы селен деңгейі төмен адамдар,

• Жыныс аймағында тальк ұнтағын қолданғандар,

• Қоршаған орта факторларынан зардап шегетіндер (Дамыған елдерде бұл қатерлі ісік жиірек кездеседі),

• Бұрын сүт безінің қатерлі ісігін өткізген әйелдер, оны бастан кешірмеген әйелдермен салыстырғанда 2 есе көп қауіп астында.

Белгілері қандай?

Аналық без қатерлі ісіктерінің 2/3-і кеш сатыда анықталуы мүмкін. Белгі бермеудің ең үлкен себебі – қатерлі ісіктің құрсақ қуысының ішінде өсіп, науқасты ұзақ уақыт мазаламауы. Кеш сатыда құрсақ ауыруы, шап ауыруы, шап аймағындағы қысым сезіміне байланысты үнемі зәр шығару және ішекті босатқысы келу сезімі, асқорыну бұзылуы, құрсақтың ісінуі және әлсіздік белгілері байқалады. Кейбір науқастарда газ және ас қорыту бұзылыстары да болуы мүмкін. Ең кеш сатыда айқын арықтау, тәбеттің болмауы, құрсақтың төменгі аймағындағы жайсыздық сезімі, жүрек айнуы, шаршау, қысқа тыныс алу, жамбастағы ісік, төмен қарай қысым сезімі және соған байланысты жиі зәр шығару қажеттілігі, қынаптық қан кету сияқты белгілер көрінеді. Аналық без қатерлі ісігімен ауыратын науқастың дәрігерге баруына себеп болатын айқын шағымы – шамадан тыс құрсақ ісінуі. Бұл ісінудің себебі көбіне құрсақ ішінде сұйықтықтың (асцит) жиналуы болады.

Ерте диагностика және емдеу

Ерте анықтау бұл қатерлі ісік түрінде де өмірді сақтап қалады. Аналық без қатерлі ісігі диагнозы қойылған әйелдердің шамамен %50-і бес жылдан кейін де әлі өмір сүреді. Бұл көрсеткіш шектеулі аналық без қатерлі ісігі бар науқастарда %90-ға жетеді. Дамыған елдерде көбірек кездесетін бұл ауру; ерте кезеңде белгі бермейтіні сияқты әр әйелде әр түрлі белгілермен көрініс беруі мүмкін. Сонымен қатар аналық без ісіктерінің өлшемі кішкентай болғанда, тексеру арқылы да анықтау өте қиын және өте сирек белгі береді. Жатын мойнының қатерлі ісігінің скрининг тесті болып табылатын PAP Smear тестінің аналық без қатерлі ісігін ерте анықтауда пайдасы жоқ. Бүгінгі күні қауіп астындағы және қауіп астында емес әйелдерде скрининг мақсатында жасалуы мүмкін және нақты нәтиже беретін тест әлі жоқ. Сондықтан 18 жасқа толған және белсенді жыныстық өмірі бар әр әйел жылына бір рет гинекологиялық тексеруден өтіп, қажетті скрининг тесттерін тапсыруы тиіс. Аналық без қатерлі ісігі ерте белгі берсе, диагноз қойылу және емдеу мүмкіндігі артады. Отбасылық анамнезінде аналық без қатерлі ісігі бар немесе қатерлі ісік қаупі бар әйелдерде трансвагиналды ультрасонография (қынап ішіне енгізілетін шағын аспаппен жасалатын ультрасонография әдісі) және қан тесттері арқылы бағалау жүргізілуі мүмкін. Жасалатын қан тесттерінде CA-125 деңгейі өлшенеді. Аналық без қатерлі ісігі бар әйелдерде қандағы CA-125 ақуызының деңгейі көтеріледі. Бұл көтерілу қатерлі ісігі жоқ басқа жағдайларда да байқалуы мүмкін (ерте жүктілік, темекіні көп шегу, жатыр аурулары сияқты). Мән жоғары шыққанда, бейнелеу әдістері қолданылып, құрсақ ішінде сұйықтық бар-жоғына қарайды; сұйықтық жиналу болса, сұйықтықтан немесе тікелей аналық бездерден үлгі алынып зерттеледі. Патологиялық бағалау арқылы нақты диагноз қойылады. Қатерлі ісік диагнозы қойылса, жатыр ішіндегі ісіктің таралу аймағына қарай гинеколог-онколог жүргізетін операция жалғастырылып, жатыр, түтіктер, аналық бездер және құрсақ жамылғысы алынуы мүмкін. Сонымен қатар ағзаның басқа бөліктерінен (көршілес лимфа бездері, құрсақ ішіндегі сұйықтық және диафрагма сияқты) үлгілер алынып, аурудың сатысы анықталады. Аурудың толық диагнозы тек операция арқылы алынған тіндерді патологиялық зерттеу арқылы қойылады. Хирургиялық араласудан кейін ауру сатысы, науқастың жасы және жалпы денсаулық жағдайы да ескеріліп, емдеу түрі мен бағдарламасы анықталады. Хирургиялық араласудан кейін аналық без қатерлі ісіктерінің барлығында дерлік химиотерапия қолданылады. Химиотерапия әдетте амбулаторлық түрде жүргізіледі. Қолданылатын дәрі-дәрмектерге байланысты өзгешеліктері болғанымен, жүрек айну, құсу, шашының түсуі, бұлшықет ауыруы, ауыз жарасы, инфекцияға бейімділік, әлсіздік сияқты кейбір жан-жақты әсерлер байқалуы мүмкін. Бұл әсерлер емдеуден кейін өтеді. Аналық без қатерлі ісігін емдеу гинеколог, онколог, радиотерапевт, химиотерапевт, патолог, диетолог, психиатр сияқты көптеген мамандықтағы дәрігерлердің бірлесіп жұмыс істеуін қажет етеді. Науқастың емдеуі аяқталғаннан кейін алғашқы екі жыл бойы үш айда бір рет физикалық тексеру, CA-125 өлшемі; қажет деп табылған жағдайда өкпе рентгені мен құрсақ томографиялары қаралады. Келесі үш жылда бұл бақылаулар алты айда бір рет; төртінші жылдан кейін жылына бір рет жасалады.

Қалқанша без қатерлі ісігі

Қалқанша безінде орналасқан жасушалардың қажетінен тыс көбеюі арқылы пайда болатын қатерлі ісік түрі. Әдетте мойында ісік немесе түйін ретінде өзін көрсетеді. Қалқанша без мойында орналасқан 20-25 грамм салмақтағы; йод пайдаланып өндірген гормоны арқылы бүкіл дене метаболизмін реттейтін мүшелердің бірі. Себебі әлі толық анық болмаса да, басқа қатерлі ісік түрлеріне қарағанда сирек кездеседі және ауру барысы едәуір жақсы. Қалқанша без қатерлі ісігі бір типті қатерлі ісік емес. Кездесу жиілігіне қарай Папиллярлы қатерлі ісік, Фолликулярлы қатерлі ісік, Медуллярлы қатерлі ісік және Анапластикалық қатерлі ісік болып 4 топқа бөлінеді.

Қалқанша без қатерлі ісіктерінің түрлері

Папиллярлы қалқанша без қатерлі ісігі: Қалқанша без қатерлі ісіктерінің %75-80-ін құрайды. Әдетте жақсы барысты болады. 20-50 жаста кездесе бастайды, 30-40 жаста кездесу жиілігі артады. Лимфа бездері арқылы таралатын бұл қатерлі ісік түрі мойындағы лимфа бездеріне және өкпеге таралуы мүмкін. Ұзақ уақыт ешқандай белгі бермей және өлімге себеп болмай өмір сүруі мүмкін. Қарт адамдарда жастарға қарағанда тезірек барысы болады. Мойындағы лимфа бездерінде қатерлі ісіктің таралуы жастарда жаман қауіп тудырмаса да; 40 жастан асқан науқастарда ауру тез дамитынын көрсетеді. Түркия халқының %2-сінде осы типті қатерлі ісік кездеседі.

Фолликулярлы қалқанша без қатерлі ісігі: Қалқанша без қатерлі ісіктерінің %15-ін құрайды. 50 жастағы адамдарда және әйелдерде көбірек кездеседі. Диагнозы ең қиын қойылатын қалқанша без қатерлі ісігі түрі. Тамыр мен қалқанша без капсуласында таралады. Өкпе, сүйек, бауыр және ми сияқты басқа ағзаларға таралуы сирек болса да кездеседі. Тамырлық таралуы бар адамдарда қатерлі ісік тезірек дамиды.

Медуллярлы қалқанша без қатерлі ісігі: Қандағы кальций мөлшерін арттыруға бейімділігі бар және қалқанша без қатерлі ісіктерінің %6-8-ін құрайды. Бұл типті қатерлі ісігі бар адамдардың отбасыларын да осы ауру бойынша тексеру қажет. Медуллярлы қатерлі ісігі бар науқастардың %30-ында бет қызаруы, диарея және шаршау байқалуы мүмкін. Операция арқылы қалқанша без толық алынады. Лимфа бездерінде таралу байқалса, операцияда алынады. Кейін кальцитонин (қалқанша безінде орналасқан C жасушаларынан бөлінетін және сүйектерге әсер ететін гормон) деңгейі өлшенеді. Деңгейдің жоғары болуы ауру қайталанғанын білдіреді. Қатерлі аймақты табу үшін ультрадыбыс, томография, МРТ, сестамиби сцинтиграфиясы, MIBG сцинтиграфиясы, DMSA сцинтиграфиясы және октреотид сцинтиграфиясы сияқты тексерулер жасалады.

Анапластикалық қалқанша без қатерлі ісігі: Ең аз кездесетін қалқанша без қатерлі ісігі түрі. Қалқанша бездегі ісік өте тез дамиды және өседі. Тыныс алуды қиындатқан жағдайда тыныс жолын шығару қажет болуы мүмкін. Сәулелік терапия және химиотерапия қолданылады.

Кімдер қауіп астында?

• Әйелдер (ер адамдарға қарағанда жиі кездеседі),

• Қалқанша безінде түйіні бар науқастар,

• Балалық кезеңде бас-мойын аймағына сәулелік терапия алғандар,

• Себебі толық белгісіз болғанымен, әсіресе уран сияқты кейбір радиоактивті заттарға () ұшыраған адамдарда жиі байқалғандықтан, радиоактивті заттарға ұшыраған адамдар қауіп астында.

Белгілері қандай?

Қалқанша без қатерлі ісіктерінің көпшілігінде ешқандай шағым болмауы мүмкін. Көптеген науқастарда диагноз қойылған кезде басқа ағзаларға да таралу байқалуы мүмкін. Ауру көп белгі бермесе де; мойында ісіну, көмейде қысылу сезімі, ауырсыну, жұтынудың қиындауы, тыныс алудың қиындауы, дауыстың қарлығуы, салмақтың артуы, ашулылық, шаштың әлсіреуі және теріні құрғауы сияқты белгілер байқалады.

Ерте диагностика және емдеу

Ерте диагностика және емдеу арқылы ауру толық жойылуы мүмкін. Диагноз қою үшін алдымен қандағы гормондар мөлшерін анықтау мақсатында тесттер жасалады. Сонымен қатар ультрасонография тексеруі; тексеруде ісік көрінсе, нақты диагноз үшін биопсия жасалуы қажет. Диагноз қойылғанда науқас операция жасалып, қалқанша без операция арқылы алынады, содан кейін адамға жеке емдеу әдісі қолданыла бастайды. Технологиямен бірге жасалатын лапароскопиялық (жабық) операциялар арқылы науқастың минималды тігіс ізімен сол күні үйіне қайтуы мүмкін. Папиллярлы және Фолликулярлы қатерлі ісігі бар науқастар қорғаныштық палаталарда қатерлі ісіктің таралу дәрежесіне қарай жоғары дозада радиоактивті йодқа ұшыратылып, дене ішінде қалған қатерлі жасушаларды жою көзделеді. Емдеу барысымен бірге науқастың TSH мәні үнемі бақылауда ұсталып, қатерлі ісіктің қайталану ықтималдығы болдырмалуы мүмкін.

Теріні қатерлі ісік

Өмірге қауіп төндіретін терінің қатерлі ісігі – Меланома, терінің қатерлі ісіктері арасында барысы ең нашары болатын түр. Жылына шамамен 1 миллион адамда пайда болуы мүмкін; қалыпты теріде ескертусіз пайда болуы мүмкін, сондай-ақ бұрыннан бар туғанда тұратын таңбаның (мен) үстінде де пайда болуы мүмкін. Теріге түс беріп, қоңырлануын қамтамасыз ететін меланиннің өндірісін қамтамасыз ететін меланоциттердің шамадан тыс және бақылаусыз көбеюі арқылы пайда болады және таралу қасиетіне ие.

Кімдер қауіп астында?

• Әсіресе күн сәулесіне шамадан тыс ұшырайтын ашық терілі адамдар (Қоңыр тері терінің қатерлі ісігінен қорғайтын әсерге ие емес. Қоңыр терілі адамдарда бұл қатерлі ісік түрі көбіне табан, алақан, тырнақ астында немесе өте сирек ауыз ішінде кездеседі)

• Отбасында тері қатерлі ісігінің тарихы болуы,

Белгілері қандай?

Ескертусіз қалыпты теріде пайда болуы мүмкін, сонымен қатар бұрыннан бар туғанда тұратын таңба үстінде де пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай ерте диагноз қою мүмкіндігін қиындатқанымен; сыдырылу, сұйықтық ағу, қан кету немесе денедегі таңбалардың түсінің, пішінінің, өлшемінің өзгеруі, таңба үстіндегі ісіну/көтерілу пайда болу сияқты белгілер байқалғанда міндетті түрде дерматологқа қаралу қажет. Дерматоскопия таңбалардың тері қатерлі ісігі болған-болмағанын түсіну үшін қолданылатын өте маңызды көмекші құрал. Тері қатерлі ісігінің нақты диагнозы хирургиялық жолмен алынған тіннің патологиялық зерттеуімен қойылуы мүмкін.

Ерте диагностика және емдеу

Меланоманы ерте кезеңде диагностикалау және жүргізілетін емдеу арқылы науқастың өмір сүру мүмкіндігі жоғары. Бірақ ерте кезеңде байқалмаған болса, лимфа жүйесінен бастап бүкіл денеге таралу қаупі бар.

Сақтану жолдары

Аурудан сақтану үшін әсіресе күннің ең белсенді болатын 10.00-16.00 сағаттары аралығында тікелей күн сәулесіне ұшырамау, күн сәулесін шағылыстыратын ашық түсті киімдерді таңдау, көп факторлы қорғаныш кремдерін қолдану, қоңыр тері алу үшін ұзақ уақыт күнге шомылмау маңызды. Сонымен қатар айына бір рет, басынан бастап ағзаның барлығын айнаның алдында тексеру қажет.

Кекірдектің қатерлі ісігі

Темекінің досы болып табылатын қатерлі ісік түрлерінің бірі – кекірдек қатерлі ісігі. Кекірдек қатерлі ісігі бар науқастардың шамамен %95-і темекі тартатындар. Кекірдек аймағында кейбір жасушалардың бақылаусыз көбеюі арқылы ісікке айналуы арқылы пайда болады.

Кімдер қауіп астында?

• Темекі шегетін адамдардың шекпейтіндермен салыстырғанда кекірдек қатерлі ісігіне шалдығу қаупі 5-30 есе жоғары.

• Әсіресе темекімен қатар алкоголь мөлшерін шамадан тыс тұтынатындар сау адамға қарағанда кекірдек қатерлі ісігіне көбірек шалдығуға бейім.

• Дұрыс емес және нашар тамақтану жолын таңдағандар да қауіп астында.

• Ағаш өңдеу, мұнай, бояу өнеркәсібі сияқты салаларда жұмыс істейтіндердің кекірдек қатерлі ісігіне шалдығу ықтималдығы басқа салаларда жұмыс істейтіндермен салыстырғанда жоғары.

Белгілері қандай?

Ерте кезең белгілері: екі аптадан асатын дауыстың қарлығуы, дауыс сапасының өзгеруі, жұтқыншақта кептелу сезімі, жұтқыншақ пен құлақта ауырсыну; озық белгілері – тыныс алудың қиындауы, жұтудың қиындауы, жұтқан кезде ауырсыну, қанды қақырық. Ісік дамып, мойындағы лимфа бездеріне таралса, мойынның бүйір жағында өсетін ісіктер байқалуы мүмкін.

Ерте диагностика және емдеу

Дауыстың қарлығуы, дауыс сапасының өзгеруімен білінетін кекірдек қатерлі ісігінде ерте диагностика үшін екі аптадан асқан дауыстың қарлығуы, жұтқыншақта кептелу сезімі, жұтқыншақ пен құлақта ауырсыну сияқты шағымдар болса, міндетті түрде құлақ-мұрын-тамақ маманына қаралыңыз. Кекірдек қатерлі ісігі күдіктенілсе, науқас тексеріледі және қалыпты емес түзілім байқалса, күдіктенілген аймақтан биопсия алынып, нақты диагноз қойылады. Емдеу түрі ісіктің орналасуы, өлшемі, сатысы, таралу мүмкіндігі (метастаз), адамның денсаулық жағдайы және жасы сияқты факторлар ескеріле отырып анықталады. Ісіктің орналасуы мен өлшеміне қарай ең жиі қолданылатын және көптеген кекірдек қатерлі ісіктерінде ең тиімді емдеу жолы болып табылатын хирургиялық араласу жасалуы мүмкін, сонымен қатар сәулелік терапия мен химиотерапия да қолданыла алады.

Ұйқы безінің қатерлі ісігі

Ұйқы безі құрсақтың ең артқы бөлігінде, шамамен 15 см ұзындықтағы, асқазан, он екі елі ішегі және жуан ішекпен алдыңғы беті толық жабылған мүше. Ішкі секрециясы инсулинді өндіріп қан қантын; сыртқы секрециясы ұйқы безінің шырынын өндіріп тағамның он екі елі ішегіндегі асқорытуын реттейді. Ағзаның ең осал мүшелерінің бірі. Бай лимфа және жүйке торынан тұрады. Айналасындағы мүшелерге өте тез таралатын ұйқы безінің қатерлі ісігі дүниедегі ең өлімге апарушы төртінші қатерлі ісік.

Кімдер қауіп астында?

• 50 жас және одан асқандар,

• Ер адамдар,

• Отбасында ұйқы безінің қатерлі ісігі тарихы бар адамдар,

• Темекі шегетіндер,

• Алкоголь ішетіндер,

• Артық салмағы бар адамдар

• Өт қабын операциялатқандар

• Негізінен ет пен майлы өнімдермен тамақтанып, сау тамақтанудан алыс жолды таңдағандар,

• Бензин, жәндік дәрілері сияқты химиялық заттарға өте ұзақ уақыт ұшыраған адамдар,

• Диабет науқастары қауіп астында.

Белгілері қандай?

Ұйқы безі жасырын дамитын қатерлі ісік түрі; сондықтан ауру соңғы кезеңдеріне дейін белгілерін көрсетпеуі мүмкін. Алкоголь ауруының ең маңызды себебі ретінде қаралуы мүмкін. Тәбеттің болмауы, салмақтың түсуі, жүрек айну, сарғаю, кенет пайда болатын диабет, бел ауыруы, белдік түрінде құрсақта пайда болатын ауырсыну белгілері арасында орын алады.

Ерте диагностика және емдеу

Ұйқы безінің қатерлі ісігі кейбір аурулармен ұқсас ерекшеліктер көрсетеді, сондықтан ерте диагноз қою мүмкіндігін де төмендетеді. Ұйқы безінде басталған қатерлі ісік лимфаға секірмей тұрып байқалса, 5 жыл бойы өмір сүру мүмкіндігі %5-тен %16-ға жетуі мүмкін. Жүргізілген тексеру арқылы ұйқы безі ісігінің қандай сатыда екені және таралудың болған-болмағаны бақыланады. Ісік ұйқы безінің басында орналасса, ұйқы безінің тек бас бөлігін алу мүмкін болмағандықтан, араласу жоқ. Ісік операция арқылы алынуға жарамды болса, ең жақсы өмір сапасын қамтамасыз ететіндіктен ‘Whipple операциясы’ таңдалады. Озық сатыдағы ісіктерде хирургиялық араласу жасалмайды. Химиотерапиямен бірге сарғаюды түзету, тамақтану қолдауын қамтамасыз ету, ауырсынуды азайту сияқты өмір сапасын жақсартуға бағытталған кейбір жұмыстар жүргізілуі мүмкін:

• ERCP (өт жолдарында, ұйқы безі түтігінде бітелу немесе тарылу туғыза алатын тас, ісік немесе созылмалы қабыну сияқты мәселелерді анықтау үшін қолданылатын эндоскопиялық әдіс) жасалып, өт жолына стент қойылуы,

• PTK жасалып, өт сұйықтығының сыртқа ағызылуы

• Ауырсыну үшін катетер салынып, ауырсыну сезімін азайту қамтамасыз етілуі

• Он екі елі ішегінде бітеліске әкелетін ісіктерде осы бөлікке стент салынуы,

• Жергілікті ілгерілеген ұйқы безі қатерлі ісігінде бір уақыттағы кемораdiотерапия; метастатикалық жағдайларда химиотерапия қолданылады.

Асқазан қатерлі ісігі

Елімізде ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлерінің бірі болып табылатын асқазан қатерлі ісігі әйелдерде кездесетін қатерлі ісік түрлері арасында сүт безі қатерлі ісігінен кейін екінші орында тұр. Дүниеде бұл ауруға шалдыққан адамдар саны азайып бара жатқанда; Түркияда өсу байқалады. Құрсақтың сол жақ жоғарғы бөлігінде орналасқан асқазанның әсіресе кіші жиегінде, шырышты қабатта дамитын ісіктер қатерлі ісікке себеп болады. Түркияда ең көп Қара теңіз және Шығыс Анадолы аймағында кездесетін бұл қатерлі ісік; дүниеде Жапония, Қытай сияқты Алыс Шығыс елдерінде және Солтүстік Еуропа елдерінде кездеседі. Асқазан қатерлі ісігінің пайда болуында дұрыс емес тамақтану дағдылары (тұзды тағамдарды шамадан тыс тұтыну, шикі ет жеу, күйдірілген ет жеу, көкөніс және жеміс тамақтануында жетіспеушілік т.б.) маңызды орын алады.

Кімдер қауіп астында?

• Әйелдермен салыстырғанда асқазан қатерлі ісігі 2 есе жиі кездесетін ер адамдар,

• 50 жастан асқандар (бүгінде асқазан қатерлі ісігіне шалдығу жасы 30-ға дейін төмендеген),

• Асбест және каучукпен жұмыс істейтіндер,

• Көмір кені жұмысшылары,

• Резеңке және мұнай-химия өндірісінде жұмыс істейтіндер,

• Балық аулаумен айналысатындар,

• Шамадан тыс ысталған, тұзданған, қоспа заттар бар немесе қуырылған тағамдарды көп тұтынатындар,

• Шүжік, салам, сосиска сияқты нитрит және нитратты өңделген еттерді тұтынатындар,

• Көп мөлшерде қызыл ет тұтынатындар,

• Әсіресе жас кезде темекі шеге бастағандар (шекпейтіндермен салыстырғанда 2 есе көп қауіп көтереді),

• Бұрын асқазан операциясын өткізгендер (асқазан операциясынан кейінгі алғашқы 20 жыл қауіптің ең жоғары болатын кезең),

• Хеликобактер инфекциясын өткізгендер (асқазан қатерлі ісігі дамыту қаупі сау адамға қарағанда 4 есе көп),

• Асқазанында полип бар адамдар,

• Сапасыз ауыз суын тұтынатындар,

• В 12 витамині жетіспеушілігіне негізделген Пернициоздық анемиясы бар адамдар,

• Атрофиялық гастриті бар адамдар,

• Отбасында асқазан қатерлі ісігі тарихы бар адамдар,

• Көп темекі шегетіндер,

• А тобындағы қан тасымалдайтын адамдар, (Себебі толық белгісіз болғанымен, басқа қан топтарындағы адамдармен салыстырғанда қауіп көбірек)

• Семіздік және обезити науқастары қауіп астында.

Белгілері қандай?

Асқазан қатерлі ісігі де жасырын дамитын аурулардың бірі. Әдетте белгілерін ауруның кеш сатыларында береді. Сондықтан қауіп тобындағы адамдардың аурулары тек эндоскопиялық тексеру арқылы анықталуы мүмкін. Асқазан қатерлі ісігі бар адамдарда елеулі тамақтану мәселелері пайда болуы немесе ісіктің толық таралуы салдарынан белгілер көрінуі мүмкін. Бұл белгілер әдетте асқазан аймағындағы ауырсыну, асқазанның ауырлағандай сезімі, тәбеттің болмауы, айқын салмақ түсуі, құрсақ ауыруы, тамақтан кейін асқазанның ісінуі мен жайсыздық сезімі, жүрек айну, құсу, шаршау, әдетте жасырын түрде өтетін асқазан немесе ішектегі қан кету.

Ерте диагностика және емдеу

Асқазан қатерлі ісігі әдетте асқорыту бұзылысы шағымымен көрінеді. Алайда осы кезеңде науқас та, дәрігер де бұл шағымға байыппен қарап, асқазан қатерлі ісігі болуы ықтималдығын зерттеу үшін науқасқа міндетті түрде гастроскопия жасалуы қажет. Бұл қатерлі ісікті диагностикалаудағы ең маңызды кезең – гастроскопия және биопсия қолдану. Асқазан қатерлі ісігін емдеудің ең тиімді әдісі – операция. Бірақ бұл операцияның тиімді болуы үшін аурудың алғашқы кезеңдерінде байқалып, араласу жасалуы шарт. Операциядан кейін қатерлі ісіктің түріне қарай химиотерапия немесе сәулелік терапия қолданылуы мүмкін.

Сақтану жолдары

• Қатерлі ісікте ерте диагностика өте маңызды. Тұрақты тексерулеріңізді өткізіп алмаңыз.

• Мол көлемде жаңа жеміс пен көкөніс (қызанақ, сәбіз, картоп) тұтыныңыз.

• Темекі мен алкоголь пайдаланатын болсаңыз, міндетті түрде тастаңыз.

• Ащы дәмдеуіштері көп тағамдардан аулақ болыңыз.

• Ыстық және суық сусындар, жасанды тағамдар асқазан қатерлі ісігіне әкелуі мүмкін.

• Жануарлық майды қолдануды азайтыңыз.

• Тұрақты дене жаттығуын жасаңыз.

Тоқ ішек қатерлі ісігі

Дүние жүзінде жыл сайын шамамен 1 миллион адамға шалдығатын аурулардың бірі болған тоқ ішек қатерлі ісігі Түркияда біртіндеп артып келеді. Дұрыс тамақтанбаудың маңызды рөл атқаратын ауруы; ерлерде әйелдермен салыстырғанда көбірек кездеседі. Тоқ ішек деп аталатын жуан ішекте дамитын полиптердің себеп болатын қатерлі ісік түрі. Әсіресе батыс елдерінде жиі кездесетін тоқ ішек қатерлі ісігі дүние жүзінде кездесу жиілігі бойынша 3-ші орында тұр. Себебі толық белгісіз тоқ ішек қатерлі ісігінің пайда болуында қоршаған орта және генетикалық факторлар бар. Тоқ ішек қатерлі ісігі тоқ ішекте дамыған полип негізінен де, ішкі бетті құрайтын шырышты қабаттан да дамуы мүмкін.

Белгілері қандай?

Жасырын дамитын және ұзақ жылдар бойы белгілерін көрсетпейтін ауру; кеш сатыда құрсақта ісік сезілуі, нәжісте қан көрінуі, тәбеттің болмауы, тез шаршау, диарея немесе ішектің бітелуі түрінде нәжіс шығару әдетінің өзгеруі, нәжістің қалам тәрізді жұқаруы, толық нәжіс шығара алмау сезімі, жасырын қан жоғалтуға байланысты бозару, нәжісте шырыштың көрінуі, арықтау белгілерімен өзін көрсетеді.

Қауіп астындағылар

• Отбасында тоқ ішек қатерлі ісігі бар адамдар,

• Ішегінде полип бар адамдар,

• Бұрын сүт безі, жатыр және аналық без қатерлі ісігін өткізген адамдар,

• Гарднер синдромы және Отбасылық полипоз ауруын өткізгендер,

• Ülseратив колит және Крон ауруы бар адамдар,

• 50 жас және одан үлкен адамдар,

• Батыс типті диетамен тамақтанатындар,

• Жануарлық майларды, қызыл етті көбірек тұтынатындар,

• Шамадан тыс темекі мен алкоголь тұтынатындар,

• Дене жаттығуынан алыс өмір сүретіндер,

• Семіздік науқастары қауіп астында.

Ерте диагностика және емдеу

Ауру жасырын дамитындықтан, байқау үдерісі кеш болса да; тұрақты скрининг тесттері арқылы ерте анықталса, емдеу арқылы бұл аурудан құтылу мүмкіндігі артады. Әсіресе отбасылық анамнезінде тоқ ішек қатерлі ісігі бар адамдар төмендегі тесттерді тұрақты түрде тапсыруы қажет.

• Жыл сайын нәжісте қанды тексеру; жасырын қан тесті оң шықса колоноскопия (бүкіл жуан ішекті бейнелеу),

• Бес жылда бір рет түзу ішек пен жуан ішектің соңғы 50 см бөлігінің эндоскопиясын жасау (ректосигмоидоскопия),

• On жылда бір рет колоноскопия жасау (отбасылық анамнезде тоқ ішек қатерлі ісігі байқалған адамдар бұл тестті дәрігер бақылауымен жыл сайын тапсыруы қажет)

Елімізде белгілері байқалғанда дәрігерге қаралмағандықтан, тоқ ішек қатерлі ісіктері бастапқы кезеңде анықталмай жатыр. Тоқ ішек қатерлі ісігінің барлық сатыларында негізгі емі – хирургиялық. Ісікті бар аймақ хирургиялық әдістермен алынып, ішектің алынған жерінің төменгі/жоғарғы бөлігі бір-бірімен жалғанады. Алайда ісіктің орналасуына, өлшеміне, сатысына және науқаста туғызған мәселелеріне байланысты хирургиялық емдеудің түрі (ісік анусқа жақын орналасса, осы аймақтың қысқа болуына байланысты анус толық алынып, тоқ ішек құрсақ қабырғасына жалғанады) өзгереді. Операциядан кейін аурудың сатысына қарай химиотерапиямен емдеу жалғастырылады. Бұл ауруда сәулелік терапия қолданылмайды.

Сақтану жолдары

Талшықты тағамдармен көбірек тамақтану тоқ ішек қатерлі ісігіне қарсы қорғаныш береді. Майлы тағамдармен тоқ ішек қатерлі ісігі арасында тікелей байланыс болғандықтан, май мөлшері төмен тағамдарды тұтыну; қызыл ет пен майлы тағамдардан мүмкіндігінше аулақ болу, тұрақты дене жаттығуын жасау қажет. Тоқ ішек қатерлі ісігінен сақтанудың тағы бір жолы – тұрақты тексерулерден өту. Осы тексерулер арқылы ауруды алдын алуға және ерте диагноз қоюға болады. Соңғы жылдары жүргізілген зерттеулерде кальцийге бай тағамдарды тұтынудың және стероидсыз қабынуға қарсы дәрілердің де қорғаныштық үлес қосатыны анықталған.

Бауыр қатерлі ісігі

Бауыр қатерлі ісігі – бауырдағы жасушаларда кездесетін патологиялық өсу. Бауырдың ағзадан зиянды заттарды шығаруы, майларды сіңірілуін қамтамасыз ететін өтті өндіруі, қантты жинақтауы, ақуыз өндірісін жүргізу сияқты өте маңызды міндеттері бар. Ағза ішіндегі маңызы мен бауырдың жасуша құрылымына байланысты ең жоғары қауіпті және ең жиі кездесетін қатерлі ісік түрлерінің басында тұр. Оның пайда болуында цироз (алкоголь), В және С гепатиті инфекциялары маңызды рөл атқарады. Қандай да бір себеппен цироз дамыған науқастарда жылдық HCC дамыту қаупі %3-5-ті құрайды. Сонымен қатар, бүлінген тағамдарда (әсіресе дәнді дақылдарда) кездесетін Афлатоксин де ауру пайда болуында маңызды себеп.

Бауыр қатерлі ісігінің түрлері

Екі түрлі бауыр қатерлі ісігі бар: Біріншілік және екіншілік. Қатерлі ісік бауырдың ішінде басталып, одан таралса – Біріншілік; басқа бір ағзада басталып, бауырға кейін таралса – Екіншілік деп аталады. Екіншілік бауыр қатерлі ісігі басталатын ең кең таралған ағзалар – өкпе, döш және жуан ішек. Ең кең таралған біріншілік бауыр қатерлі ісігі түрлері:

Гепатоцеллюлярлық карцинома: Жиі цироз және В немесе С гепатиті инфекцияларымен байланысты пайда болады. Сонымен қатар цироз тудыратын барлық аурулар да HCC қатерлі ісігін қолдау рөлінде. %75 жағдайда ең жиі кездесетін біріншілік бауыр қатерлі ісігі түрі. Көбіне 40-60 жас аралығында; ер адамдарда әйелдермен салыстырғанда 5 есе көп кездеседі. Бауыр ұлғаюы, құрсақта сұйықтық жиналуы (бұл сұйықтық қанды да болуы мүмкін), құрсақ аймағындағы қатты ауырсыну, әлсіздік, тәбеттің болмауы, салмақтың түсуі, құрсақтағы ісік сезімі арқылы көрінеді. Дегенмен бауыр биопсиясын жасау арқылы нақты диагноз қойылуы мүмкін.

Холангиокарцинома: Өт өзегі жасушаларында сирек кездесетін қатерлі ісік түрі. Құрсақ ауыруы, әлсіздік, қызба және салмақтың түсуі арқылы көрінетін ауру әдетте 50-70 жас аралығында кездеседі. Ультрасонография, КТ, ALP көтерілуі және биопсия арқылы нақты диагноз қойылады.

Кімдер қауіп астында?

• Алкоголь тұтынатындар,

• В және С гепатиті науқастары

• Созылмалы бауыр аурулары бар адамдар,

• Отбасында бауыр қатерлі ісігі бар адамдар қауіп астында.

Белгілері қандай?

Бауыр қатерлі ісігі – жасырын ауру. Сондықтан ерте кезеңде белгі бермейді. Диагноз қойылған кезде ауру әдетте кеш сатыға жеткен болады. Ісіктің көлемі өскен сайын құрсақтың оң жағынан кең таралған және айқын ауырсынумен өзін білдіреді. Кеш сатыда осы қатты құрсақ ауруына тәбеттің болмауы, әлсіздік, айқын салмақ түсуі, теріде сарғаю, құрсақта сұйықтықтың жиналуы, құрсақтың ісінуі және тез шаршау сияқты белгілер қосылуы мүмкін. Цирозбен дерлік бірдей белгілерге ие болғандықтан, мұқият тексерілмесе, науқасқа цироз диагнозы қойылуы мүмкін. Бұл жерде білікті дәрігерге қаралуыңыз өте маңызды.

Ерте диагностика және емдеу

Бауыр қатерлі ісігінде ерте диагностика мүмкіндігі өте төмен болғанымен, тұрақты жүргізетін check-up тексерулерімен ауруды кеш сатыға өтпей тұрып анықтауыңыз мүмкін. Ауру диагнозы ультрасонография, компьютерлік томография және магниттік-резонанс арқылы қойылуы мүмкін. Сонымен қатар альфафетопротеин тесті де жасалады. Бұл ауруды негізгі емдеу – ісікті операция арқылы алу. Бауыр функциялары жеткілікті науқастарда ісіктің барлығын (ісік бауыр ішінде шектеулі болса) операция арқылы алуға болады; науқас операцияға жарамсыз болса, бауыр артериясының ішіне дәрі енгізу арқылы ісіктің өсуін шектеуге бағытталған кемоэмболизация (ісікті шектеу мақсатындағы емдеу) қолданылады. Басқа қатерлі ісік түрлерінде қолданылатын химиотерапия бауыр қатерлі ісіктерінде тиімді әдіс болып табылмайды.