Тіл, Сөйлеу, Дауыс Және Жұту Терапиясы Клиникасы

ДАУЫС БҰЗЫЛЫСТАРЫ

Дауыс қалай шығарылады?

Халық арасында “Адам алмасы” деп аталатын құрылым көмекейдің алдыңғы бөлігі болып табылады. Дауыс жіптері адам алмасынан артқа қарай созылады. Дем шығарған кезде өкпеміздан көмекейге қарай ауа ағыны болады. Бұл ауа дауыс жіптерімізнің арасынан өтеді. Осы ағын кезінде дауыс жіптерімізді жауып қалсақ, дауыс жіптеріміз діріл туғызады және дыбыс шығады.

Қалыпты дауыс деген не?

Қалыпты дауыс — адамның дауыс сапасы, биіктігі (тон) және қарқындылығы ұқсас жас, жыныс, мәдени тарих және географиялық орналасу жағдайындағы адамдарға қатысты ұқсас және оның қарым-қатынасына сай келетін дауыс.

Дауыс бұзылысы деген не?

Адамның дауыс сапасы, биіктігі және қарқындылығы ұқсас жас, жыныс, мәдени тарих және географиялық орналасу жағдайындағы адамдарға қарағанда ерекшеленe бастаған жағдайда дауыс бұзылысы пайда болады. Құрылымдық, функционалдық немесе екеуі бірге болатын себептерге байланысты сөйлеушінің көмекей механизмі дауыс талабын орындай алмаса, бұл дауыс бұзылысын ойлауға итермелеуі тиіс.

Дауыс бұзылысына әкелетін факторлар қандай?

Дауыс шығару механизміне әсер ететін, дауыс бұзылысын туғызатын факторлар өте алуан түрлі. Дауысты дұрыс емес пайдалану сөйлеу әдеттері (қатты сөйлеу, айқайлау, жиі тамақты тазарту және т.б.), медициналық себептер (көмекейді алып тастау, қалқанша безі операциясы, интубация, жүрек операциясы және т.б.), созылмалы аурулар (тыныс алу мәселелері, гормоналдық мәселелер, асқазан мәселелері, аллергия және т.б.), әдеттер (алкоголь, темекі тұтыну) немесе неврологиялық бұзылыстар дауыс бұзылыстарының ең маңызды себептері болып табылады.

Дауыс бұзылыстарын емдеу/терапия мүмкін бе?

Дауыс бұзылысы байқалған кезде, ең алдымен, дәрігерлік тексеру қажет. Дәрігер сізге диагноз қоюға көмектеседі және медициналық ем қажет болғанда оны жүргізеді немесе дауыс терапиясы қажет болғанда сізді тіл және сөйлеу терапевтіне жолдайды; себебі кейбір дауыс аурулары алдын алу, жақсаруы және қайта пайда болмауы үшін дауыс терапиясы әдістерін тіл және сөйлеу терапевттері қолданады.

Дауыс терапиясы деген не?

Бұл науқастарға дауыс жүйелерін пайдаланып, мүмкін болатын ең жақсы дауысты қалай шығару керектігін, зиян немесе аурудан қалай қайта оралу керектігін және өзін қалай қорғау керектігін үйретуді мақсат ететін, дауыс шығару физиологиясының тепе-теңдігін ынталандыратын, тыныс алуды үйлестіруге көмектесетін, дауыс шығаруға және дауыс жіптерінің денсаулығына қажетті дұрыс биіктік, жоғарылық және дауыс сапасын қамтамасыз етуге бағытталған жаттығуларды қамтитын бағдарлама. Дауысқа зиян келтіретін қоршаған орта әсерлері мен мінез-құлықты азайту немесе жою арқылы, сондай-ақ дауыстың сау болуы үшін қажетті пайдалану мен күтімді қамтамасыз ету мақсатында оңалту бағдарламасының бір бөлігі ретінде сақтандырушы тәсіл болып табылады. Ауруға және симптомдарға байланысты қолданылатын терапия әдістері өзгеріп отырады.

ЖҰТУ БҰЗЫЛЫСТАРЫ

Жұту бұзылысы деген не?

Жұту бұзылысы (дисфагия) — тамақ жеу және ішу кезінде байқалатын жұту қиындықтары. Жұту бұзылысы үш түрлі жұту кезеңінде орын алуы мүмкін:

Ауыз фазасы: Тағамды немесе сұйықтықты соru, шайнау немесе ауыздан жұтқыншаққа жіберу кезеңінде байқалуы мүмкін мәселелер

Жұтқыншақ фазасы: Тағамды немесе сұйықтықты өңешке жіберуде, яғни тағам мен сұйықтықтың қате бағытта тыныс құбырына кетуін болдырмау үшін тыныс құбырының жабылуында байқалуы мүмкін мәселелер

Өңеш фазасы: Тағам мен сұйықтықтың өңешten асқазанға жіберілуінде байқалуы мүмкін мәселелер

Жұту бұзылысының себептері қандай?

Жұту бұзылысы жүйке жүйесінің зақымдалуынан, бас-мойын аймағына қатысты әртүрлі мәселелерден немесе аурулардан туындауы мүмкін:

• Инсульт
• Ми жарақаты
• Паркинсон ауруы
• Мультипл склероз
• Церебралды сал ауруы
• Альцгеймер ауруы
• Ауыз, тамақ немесе жұтқыншақ обырлары
• Бас-мойын хирургиясы
• Ауыз гигиенасы мәселелері (тістердің жетіспеуі, шіріген немесе дұрыс емес тіс протезін қолдану)

Жұту бұзылысының белгілері қандай?

Жұту бұзылысының көптеген белгілері бар:

• Тамақ жеу немесе ішу кезінде немесе одан кейін бірден жөтелу
• Тамақ жеу немесе ішу кезінде немесе одан кейін бірден “ылғалды” дауыс
• Шайнау немесе жұту үшін көбірек күш немесе уақыт жұмсау
• Жеткіліксіз тамақтанудан туындаған салмақ жоғалту және дегидратация (сусыздану)
• Қайталанатын пневмония немесе тамақ жегеннен кейін тыныс алғанда тұншығу сезімі
• Ауыздан тағам немесе сұйықтық ағуы немесе ауызда тағамның жиналуы

Жұту бұзылысы диагнозы қалай қойылады?

Жұту бұзылыстары саласында маманданған тіл және сөйлеу терапевті тамақ жеу және ішу мәселесі бар адамдарды бағалайды. Тіл және сөйлеу терапевті бағалау барысында төменде сипатталған бағалауды жүргізеді:

• Науқастың медициналық жағдайы мен жұту бұзылысына қатысты мәліметтерді білу
• Жұтуда рөл атқаратын бұлшықеттер мен құрылымдардың (ерін, тіл, жақ, таңдай сияқты) күші мен қимылдарын бағалау
• Тамақ жеу және ішу кезіндегі науқастың қалпын және ауыз қимылдарын бағалау
• Жұту бұзылысын аспаптық бағалау

Жұту бұзылысын емдеу қалай жүргізіледі?

Жұту бұзылысын емдеуді тіл және сөйлеу терапевті жұту бұзылысының себебіне, белгілеріне және түріне байланысты жоспарлайды. Ем барысында;

• Жұтуға жауапты бұлшықеттердің күшеюін және үйлестірілген қимылдарын қамтамасыз ететін немесе жұту рефлексін іске қоса алатын жүйкелерді ынталандыруға бағытталған арнайы жаттығуларды орындау
• Адамның жеңілірек жұтуы үшін әртүрлі қалып пен жұту стратегияларын қолдану
• Адамның жұтуы қауіпсіз және оңай болуы үшін әртүрлі қоюлықтағы тамақ пен сұйықтықпен тамақтандыру

Жұту бұзылысы адамның өмірін қалай әсер етеді?

Жұту бұзылысы адам өмірін әртүрлі жолдармен әсер ете алады:

• Жеткілікті тамақтанбау және дегидратация
• Тамақ жеу мен ішуден аз ләззат алу
• Тамақтанатын әлеуметтік ортада болудан аулақ болу, мұндай ортада ұялу немесе өзін шеттетіп алу
• Пневмонияға немесе созылмалы өкпе ауруына әкелетін аспирация (тамақ немесе сұйықтықтың тыныс құбырына кетуі) қаупі

АРТИКУЛЯЦИЯ ЖӘНЕ ФОНОЛОГИЯЛЫҚ БҰЗЫЛЫСТАР

Артикуляция (дыбыстарды айту) деген не?

Артикуляция — жеке адамның сөйлеуде қатысатын мүшелерінің реттілікпен, үйлесімді қимылдары арқылы белгілі бір тілге тән сөйлеу дыбыстарын дұрыс айту қабілеті.

Артикуляция бұзылысы деген не?

Артикуляция бұзылыстары — сөйлеу дыбыстарының айтылу орнын, пішінін, жылдамдығын, уақытын және қысымын қате шығаруға негізделген мәселелер.

Артикуляция бұзылыстары неге себеп болады?

Артикуляция бұзылыстары құрылымдық текті болуы мүмкін, сол сияқты ешбір себепсіз де байқалуы мүмкін. Артикуляция мәселесін туғызуы мүмкін себептер арасында: ерін-таңдай жарығы және ауыз-бет ауытқулары, ортодонтиялық ауытқулар, есту қабілетінің төмендеуі, ақыл-ой кемістігі, неврологиялық текті бұзылыстар (церебралды сал ауруы және басқалары) бар.

Артикуляция бұзылыстарында төменде көрсетілген түрлерде қателер байқалуы мүмкін:

• /k/ және /t/ дыбыстарының орын алмасуы : /köpek/ орнына /töpek/ сияқты,
• /r/, /y/, /l/, /ç/ дыбыстарының орнына басқа дыбыстарды қою
• /k/ және /g/ дыбыстарының орнына /t/ және /d/ дыбыстарын қолдану

Фонологиялық құзыреттілік деген не?

Фонологиялық құзыреттілік — сөйлеу дыбыстарын тілдік контексте ережелерге сай қолдана білу қабілеті.

Фонологиялық бұзылыс деген не?

Фонологиялық бұзылыстар — сөйлеудің негізін құрайтын тіл ережелеріне қатысты білімді (фонологияны) меңгеру қиындығы. Бала оңай түсінікті сөйлеу үлгілерін орындай алмайды. Мысалы, бала сөз басында /s/ дыбысын қолдануды үйрене алмаған. Дамуға байланысты фонологиялық бұзылыстар балаларда кейінгі кезеңдерде оқу және жазу қиындықтарының пайда болуына себеп болуы мүмкін.

Артикуляция бұзылыстарын түзету маңызды ма?

Әлеуметтік, эмоционалдық, академиялық және/немесе жұмыс өміріне әсер ететін жағдайға жетсе, бұл мәселенің шешімі одан да маңызды болып табылады. Сондықтан артикуляция мәселелері шұғыл түрде қаралуы тиіс.

ТІЛ ЖӘНЕ СӨЙЛЕУДІҢ КЕШІГУІ

Тіл мен сөйлеу бір-бірінен өзгеше. Тіл — адамдардың бір-бірімен сезім мен ойларын бөлісу мақсатында пайдаланатын ортақ ережелер жүйесі. Тіл тек ауызекі тілді ғана білдірмеуі керек; жазу және ым тілін қолдану да — тіл. Ал сөйлеу — осы сезім мен ойларды қамтитын ережелердің қажетті мүшелердің көмегімен физикалық түрде шығарылатын жүйесі.

Бала сезімдері мен ойларын жеткізу үшін қажетті грамматикаға ие болуы мүмкін, бірақ сөйлеу мүшелері (тіл, ерін және т.б.) өз функциясын қажетінше орындай алмағандықтан сөйлей алмауы мүмкін. Екінші жағынан, басқа бір бала сөйлеу мүшелерінің функциясын мінсіз орындағанына қарамастан, тіл дамуындағы ақаулықтың салдарынан сөйлей алмауы мүмкін, немесе екеуі бір уақытта байқалуы мүмкін.

Баламның бастан кешіріп жатқаны уақытша кешігу ме, әлде бұзылыс па?

Балалар кейбір дағдыларда құрдастарынан артта қалуы мүмкін; оны қысқа уақытта жөндей алады, тіпті одан да жақсы бола алады. Баланың жүру, тамақ жеу, дәретханаға өз бетінше бару сияқты дағдылары қалыпты дамып жатқанда, сөйлеуі кешігуі мүмкін. Барлық балалардың жалпы қабылданған бірдей немесе ұқсас даму кезеңдері бар; сонымен қатар кейбір балалардың өзіне тән даму уақыты болуы мүмкін және олар сөйлеуді құрдастарынан сәл ертерек немесе кешірек бастауы мүмкін. Ата-аналар өте жақсы бақылаушы болады, балаларының мінез-құлқын мұқият бақылайды. Сонымен бірге ата-аналар айналасындағы қалыпты дамып жатқан басқа балалардың дамуы туралы да түсінікке ие болады. Міне, ата-аналар балаларында бірдеңеге күдіктенгенде, олардың өнімділігін басқа балалармен салыстырады және көбіне дұрыс уақытта бірдеңенің жолында болмай жатқанын байқайды және табиғи түрде уайымдайды, алдымен жақын адамдарынан, содан кейін жақын жердегі маманнан кеңес алып, нақтылағысы келеді: Балам әлі сөйлемейді. Балам өзін басқаша білдіреді. Балам айтқандарын оңай түсінбейді.

Ата-аналар немесе бұл салада маман емес адамдар үшін ажыратуы қиын нәрсе — баланың сөйлеуі кешігіп жатыр ма, әлде тіл немесе сөйлеу бұзылысы ма, және бұдан басқа, бұл мәселені өз бетінше жеңіп кете ала ма, соны анықтау.

Тіл және сөйлеу бұзылыстары балалар дәрігерлерінің, психологтардың және бала дамуын зерттеушілердің маманданған және маман болуы тиіс мәселесі емес. Дәрігеріңіз, балалар психологы немесе мектепке дейінгі мұғалім баланың дене дамуының қалыпты екенін, ол естіп тұрғанын және “әке, ана” сияқты сөздерді айта алатынын айтып, сізге маманға көрсетпестен 3, тіпті 4 жасқа дейін күтуді ұсынуы мүмкін. Тағы да әртүрлі мамандықтардың мамандары көптеген баланың 2 жаста сөйлей алмай, 3 жаста еркін сөйлей бастайтынын біледі және сондықтан нақты мәселе бар екенін көргенге дейін ата-аналардың уайымдамауын сұрауы мүмкін. Бұл ой-пікір ата-аналарға да “күтіп көрейік” деген сипаттағы тәсілді ұстануға мүмкіндік береді, ал бұл отбасылардың балаларын құрдастарымен бірдей дамуға жеткізген кейбіреулері осыған ұқсас тәсілді құлақтан-құлаққа тарайтын, тыныштандыратын бір түрлі халықтық сенім түрінде қалыптастыруға себеп болады:

“Сөйлеп кетеді, күтіңіз”

”Көкесі, нағашы ағасы, апасы, інісі т.б. де кеш сөйлеген еді”

”Эйнштейн де мектепке барғанда ғана сөйлеген ғой”

Иә, (дәлелденбесе де) Альберт Эйнштейн және аталған басқа адамдар кеш сөйлеген болуы мүмкін, тіпті олардың кейбірі мәселені өз бетінше жеңген болуы да мүмкін. Айналаңызға біраз мұқият қарасаңыз, 5-6 жасқа толған, тіпті мектеп жасында да әлі тіл және сөйлеу мәселесі бар көптеген баланы байқайсыз. Осы балалардың да бір кездері сөйлеуі кешіккені ескерілсе, онда 5-6 жасқа толған немесе мектеп жасында әлі құрдастарындай сөйлей алмайтын немесе өзгеше түрде қарым-қатынас жасайтын балалар, басқаша айтқанда, кіші Эйнштейндер не болады?

Шындық мынада: әлемнің көптеген елдерінде жүргізілген зерттеулерде мектепке дейінгі және мектеп жасындағы балалардың 10%-нан астамында тіл және сөйлеу бұзылысы бар. Қарапайым айтқанда, бұл айналаңыздағы әрбір 10 баланың біреуі дегенді білдіреді. Яғни дәрігеріңіз немесе айналаңыз мысал ретінде келтіретін кеш сөйлейтін аға, апа, көке, апай, көрші баласы және т.б. балалардың көбі тіл және сөйлеу мәселесінен зардап шегеді. Тағы бір белгілі шындық — сөйлеуі кешіккен балалардың көбі мұны мектеп жасына және өмірлерінің кейінгі кезеңдеріне дейін тіл және/немесе сөйлеу бұзылысы ретінде сақтап қалады.

Көлігіңіз бұзылған кезде шебердің “күтіп көрейік”, “көршінің көлігі де кеш жүрген” деген жұбатуларымен алынған тәуекел қалтаңыздан біраз артық ақша шығуына немесе ең көп дегенде көлігіңізді жоғалтуыңызға әкелуі мүмкін. Ал мәселе балаңыз болса ше? Мұнда алатын тәуекелдеріңіз баланың өмірінің кейінгі кезеңдерінде әлеуметтік, психологиялық және мінез-құлықтық мәселелер мен оқу қиындығы сияқты, өрбіген сайын оны кері қайтару қиындайтын мәселелерге әкелуі мүмкін. Яғни егер баланыздың қарым-қатынасында кешігуден, бұзылыстан немесе ерекшеліктен күдіктенсеңіз, тіл және сөйлеу бұзылыстары маманының бағалауын, қажет болса оқытуын қамтамасыз ету өте маңызды.

Ата-аналар не істеуі керек?

Ата-аналар маман емес басқалардың айтқанын тыңдап немесе балаларының қалай болса да сөйлеу тұрғысынан құрдастарын қуып жетеді деп оңай болжап, уақытты бос өткізбеуі тиіс. Егер баланың тілі немесе сөйлеуінің дамуына қатысты күдіктенсеңіз, тіл және сөйлеу бұзылыстары маманына жүгініңіз. Тіл және сөйлеу терапевті баланың ауызша тілді түсінуін және білдіруін тесттер көмегімен өлшейді, баланың айналасымен қарым-қатынасын табиғи ортада бағалайды, дамуына әсер етуі мүмкін факторларды анықтап, отбасына бұдан кейін не істеу керектігі туралы кеңес береді.

Неге маманға кеңесуім керек?

Қарапайым нәрсе үшін де күту қиын үдеріс болса, баланың сөйлей алатын-алмайтыны үшін күтіп көру одан да қиын және ауыр үдеріс. Әсіресе мәселе ерте кезеңде байқалса, оны оңай әрі тез шешуге болатынын білу — ата-аналар үшін өкінішті сезім.

Егер баланың жай ғана кешігуі болса да, құлақтан-құлаққа таралған мәліметтерге сену орнына тәжірибелі терапевтке жүгінуіңіз керек. Тіл және сөйлеу терапевті баланың тіл және сөйлеу дағдыларын жан-жақты бағалайды және нәтижесінде сізді үйіңізге “күтіп көрейік” деген сөзден гөрі баланың қарым-қатынас дағдыларын нығайта алатын көптеген идеялармен шығарып салады немесе белгілі аралықтармен бақылауды қалайды

СӨЙЛЕУ АҒЫМДЫЛЫҒЫНЫҢ БҰЗЫЛЫСТАРЫ

Жылдам-бұзылған сөйлеу (cluttering) деген не?

Сөйлеудің қалыпты емес жылдамдықта және реттелмеген болуы ретінде қысқаша анықталатын жылдам-бұзылған сөйлеу (cluttering) үшін қазіргі уақытта зерттеушілер зерттеулер жүргізуді жалғастыруда.

Жылдам-бұзылған сөйлеу де тұтығу сияқты сөйлеу ағымдылығының бұзылысы, бірақ тұтығудан өзгешеленеді. Ол — тым жылдам, реттелмеген, жиі тақырыпқа қатысы жоқ сөздер немесе тіркестер қамтитын сөйлеу бұзылысы.

Жылдам-бұзылған сөйлеуде де сөйлеудің қалыпты ағымында тым көп үзілістер байқалады, және бұған тым жылдам сөйлеу, реттелмеген темп, дұрыс емес/жетіспейтін дыбыстау және айтатынына сенімді бола алмау қосылуы мүмкін.

Қазіргі уақытта жылдам-бұзылған сөйлеу үшін (тұтығу терапиясында қолданылатын әдістермен) сөйлеуді баяулату, ағымсыздықтарды азайту, хабардарлық пен тілдік ұйымдастыруды арттыруға бағытталған терапиялар қолданылады.

Жылдам-бұзылған сөйлеудің себептері үшін тұтығудың себептеріне қатысты жасалған түсіндірмелер келтіріледі, сонымен қатар оның таралу жиілігін анықтау әлі нақты түрде мүмкін болмаған.

ТҰТЫҒУ

Әртүрлі дереккөздерде әртүрлі аспектілеріне баса назар аударыла отырып сипатталатын тұтығу ең нақты анықтамасы бойынша сөйлеу ағысының немесе ырғағының үзілістермен немесе блок сияқты кедергілермен бұзылуы. Анықтаманы біраз кеңейтіп былай айтуға болады:

Тұтығу сөйлеу кезінде тыныс алу, фонация (дыбыстау) және сөйлеу дыбыстарын үйлестіруге әсер ететін ерікті емес нейромоторлық бұзылыстардың нәтижесінде пайда болады. Тұтығу әрдайым болмаса да, жиі келесідей көрінеді

1) адамның сөздерді айтқан кезіндегі ерікті бақылаудың жоғалуы ретінде,

2) шектен тыс және/немесе қалыпты емес дыбыс/буын қайталаулары, созылулар, дауысты немесе дауыссыз блоктар немесе осы әрекеттерден аулақ болу ретінде көрінеді және

3) көптеген әртүрлі психологиялық стресс пен жағымсыз эмоцияларға байланысты немесе олардың әсерінен туындайды.”

СӨЙЛЕУ ТЕРАПИЯСЫ ДЕГЕНІМІЗ НЕ ЖӘНЕ ОЛ ҚАЛАЙ КӨМЕКТЕСЕДІ?

Кез келген жастағы тіл немесе сөйлеу бұзылысы бар адам осы саланың маманы ретінде білім алған тіл және сөйлеу терапевтінен арнайы оқыту ала алады. Бұл арнайы оқыту “сөйлеу терапиясы” ретінде белгілі. Тұтығу үшін жүргізілетін сөйлеу терапиясы, әдетте, тұтығуы бар адам мен сөйлеу терапевтінің арасындағы жеке терапия. Кейбір жағдайларда отбасы мүшелері де терапия сеанстарына қатыса алады, әсіресе тұтығуы бар адам бала болса. Сөйлеу терапиясы сонымен бірге бірнеше тұтығушы адам бар, мысалы 2-ден 6-ға дейін қатысушы болуы мүмкін топтық ортада да өтеді. Сөйлеу терапиясының мақсаттары өте алуан түрлі. Олар: тұтығу әрқашан пайда болмайтындай етіп сөйлеуді үйрету (ағымдылықты қалыптастыру); тұтықтырудың жеңіл түрін үйрету (тұтығуды өзгерту); тұтыққан адамға тұтығуын қабылдауды немесе тұтықтан қашпауды үйрету (сезімсіздендіру және қашпау) және басқа әдістер түрінде тізбеленеді

ЖИНАЛҒАН ТІЛ БҰЗЫЛЫСЫ: АФАЗИЯ

Афазия деген не?

Афазия, әдетте, инсульт немесе бас жарақатының салдарынан кенеттен пайда болатын және миының тілге жауапты аймақтарының зақымдалуынан туындайтын тіл бұзылысы. Адамдардың көпшілігінде тіл аймақтары миының сол жарты шарында орналасқан. Сондықтан афазияда миының сол жағындағы тіл аймақтары зақымдалғанда, адамның оң жағына да инсульт немесе сал келуі мүмкін.

Бұл бұзылыс тілді білдіру және түсінумен қатар, оқу мен жазуға да әсер етуі мүмкін. Афазияға дизартрия немесе сөйлеу апраксиясы сияқты неврологиялық сөйлеу бұзылыстары да қосылуы мүмкін.

Афазияның себептері қандай?

Афазия миының тіл аймақтарының бір немесе бірнешеуінің зақымдалуынан туындайды. Көбіне миға зақым келуінің себебі — инсульт. Инсульт миының бір аймағына қан жетпей қалған кезде пайда болады. Ми жасушалары оттегі мен маңызды қоректік заттарды тасымалдайтын қалыпты қан ағымын ала алмаған кезде өледі. Миға зақым келудің басқа себептері қатарында бастың ауыр соққылары, ми ісіктері, ми инфекциялары және миға әсер ететін басқа жағдайлар бар.

Афазия қалай анықталады?

Афазия әдетте миға зақым алған адамды емдейтін дәрігер (невролог) арқылы алғаш рет байқалады. Дәрігер қысқа төсек жанындағы бағалаудан кейін афазияға күдіктенсе, науқасты қарым-қатынас дағдыларын неғұрлым егжей-тегжейлі бағалау үшін тіл және сөйлеу терапевтіне жолдайды. Тіл және сөйлеу терапевті адамның “бұйрықтарды орындау, сұрақтарға жауап беру, заттарды атау және сөйлесуді жалғастыру дағдыларын” егжей-тегжейлі бағалап, тиімді терапия бағдарламасын дайындау үшін афазия тестін жүргізеді. Бағалауда афазиясы бар адамның моторлық сөйлеу бұзылыстарын, тілді түсіну, оқу, жазу, жұту қабілетін және балама және қолдаушы қарым-қатынас жүйелерін пайдалана алу қабілетін қамтуы тиіс. Түркияда афазиясы бар адамдарға арналған GAT (Gülhane Afazi Testi: Tanrıdağ, 1993), GAT-2 (Tanrıdağ, Maviş,Topbaş, 2011), EAT (Atamaz, Yağız On, Durmaz, 2007) және ADD (Maviş ve Toğram, 2007) бағалау тесттері бар.

Афазия терапиясы қалай жүргізіледі?

Кейбір жағдайларда адамға араласпаса да афазия жазылады. Бұл түрдегі өздігінен жазылу миға қан ағымы уақытша үзіліп, қысқа уақытта қалпына келетін және уақытша ишемиялық шабуыл деп аталатын инсульт түрінен кейін жүреді. Мұндай жағдайларда тіл дағдылары бірнеше сағат немесе бірнеше күнде қайта оралуы мүмкін.

Бірақ көптеген жағдайда тілдің жазылуы сондай жылдам немесе толық болмайды. Афазиясы бар көптеген адам бірнеше күннен бір айға дейін кейбір тіл дағдыларына қайту болатын ішінара өздігінен жазылуды бастан кешірсе, кейбір адамдарда афазия тұрақты болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда тіл және сөйлеу терапиясы көмектеседі. Салыстырмалы жақсару әдетте екі жылдан асатын уақыт бойы жалғасады. Денсаулық сақтау саласының көптеген маманы ең тиімді емнің жазылу үдерісінің бастапқы кезеңдерінде басталуы керек деп санайды. Жазылуға әсер ететін факторлар қатарында зақымданған ми аймағы, ми зақымының кеңдігі, адамның жасы және денсаулық жағдайы бар. Сонымен қатар мотивация, қол үстемдігі және білім деңгейі де басқа факторлар арасында орын алады.

Афазиямен жұмыс істейтін тіл және сөйлеу терапевттері — тіл дағдыларын мүмкіндігінше қайта қалыптастыру, тіл мәселелерін өтеу және қарым-қатынас жасаудың басқа әдістерін үйрету, қалған тіл дағдыларын пайдалануға ынталандыру арқылы афазиясы бар адамдардың қарым-қатынас дағдыларын дамытуда маманданған мамандар. Әр адамның афазия түріне және жеткіліксіздігіне арнайы дайындалған жеке терапиялар адамның функционалдық қажеттіліктеріне бағытталады. Топтық терапиялар шағын топ жағдайында афазиясы бар адамдарға жаңа қарым-қатынас дағдыларын қолдану мүмкіндігін береді. Отбасын қатыстыру да афазия терапиясының маңызды құрамдас бөлігі.

МОТОРЛЫҚ СӨЙЛЕУ БҰЗЫЛЫСТАРЫ: ДИЗАРТРИЯ және АПРАКСИЯ

Моторлық сөйлеу бұзылыстары деген не?

Сөйлеу — есту, ауыз-бет аппаратын пайдалану арқылы дамитын, күрделі нервтік интеграцияны және көптеген физиологиялық жүйенің жылдам үйлесімін талап ететін сенсорлық және моторлық үдеріс. Сөйлеудің тыныс алу, фонация (дауыстау), резонанс, дыбыстау (артикуляция) және просодия құраушыларының бірін немесе бірнешеуін әсер ететін нейромоторлық мәселемен пайда болатын сөйлеу бұзылыстары моторлық сөйлеу бұзылыстары деп аталады. Дизартрия мен апраксия болып табылатын екі түрлі моторлық сөйлеу бұзылысы бар.

Дизартрия деген не?

Орталық жүйке жүйесі және/немесе шеткі жүйке жүйесі немесе екі жүйенің де зақымдалуына байланысты, сөйлеу аппаратын басқаратын бұлшықеттерде спастикалық, флаксидтік (босаң), үйлесім бұзылысы, сал ауруы салдарынан сөйлеудің тыныс алу, дауыстау, резонанс, дыбыстау (артикуляция) және просодиялық ерекшеліктерінің әсер етіп, демек түсініктілік сипатының шектелетін моторлық сөйлеу бұзылысы.

АПРАКСИЯ

Апраксия деген не?

Кез келген әлсіздік, акинезия, қалыпты емес тонус немесе постура, танымдық функциялардың бұзылуы, түсінудің төмендеуі, ынтымақтасу қабілетінің болмауы сияқты жағдайлардан бөлек, дағды талап ететін қимылдарды орындай алмау. Моторлық агнозияның бір түрі.

Сөйлеу апраксиясы (Ауызша апраксия) деген не?

Ересектік кезеңде және балалық шақта сөйлеуді бағдарламалауға қатысты моторлық бұзылыс. Ересек түрі қалыпты тіл және сөйлеу дамуынан кейін пайда болады. Балалық шақтағы апраксиялық сөйлеу құрылымдық ми зақымдануының нәтижесінде қалыптасады. Сенсорлық-моторлық сөйлеу бұзылысы ретінде де сипатталады. Сөздерді жасау және ерікті бұлшықет қимылдарын қамтамасыз ету үшін қажетті орталықтағы моторлық жоспарлаудың бұзылысы.

Апраксиялық сөйлеудің ерекшеліктері қандай?

Жиі дыбыстау мәселелері байқалады. Сонымен қатар фонация үйлестірілуі, жиілігі және/немесе екпін әсер етеді. Науқас өзінің жеткіліксіздігін біледі, сөз ұзындығы артқан сайын мәселе күшейеді. Дыбыстау бұзылыстары тұрақты емес; қайталаулар, созылулар немесе сөз ауыстыруларында әртүрлілік байқалады. Дауыссыздардың дыбыстауы дауыстыларға қарағанда қиынырақ, бастапқы дауыссыздар соңғы дауыссыздарға қарағанда қиынырақ. Әсіресе автоматты және жиі қолданылатын сөздерде мінсіз дыбысталатын сөйлеу бөліктері жиі кездеседі.