Балалар Эндокринологиясы

Балалар эндокринологиясы — эндокриндік жүйе деп аталатын, гормондар түзетін бездерді зерттейтін
,
гормондардың қызметін қарастыратын және олардың бөлінуін реттейтін тетіктерді зерттейтін медициналық мамандық.

Эндокриндік жүйе ағзаның әртүрлі мүшелерінде орналасқан, гормон бөлетін бездерден тұрады. Бұл бездерге гипофиз, қалқанша без, ұйқы безі, бүйрек үсті бездері (адренал бездер), жыныс бездері (аталық без және аналық без) және қалқанша маңы бездері сияқты құрылымдар жатады.

Эндокринологтар бұл бездердің дұрыс жұмыс істеп тұрғанын бағалайды, ал гормон деңгейінде қандай да бір өзгеріс болса, оны анықтап, емдейді.

Баланың өсуі, дамуы және жетілуі үшін өмірлік маңызы бар гормондардың түзілуіндегі немесе қызметіндегі бұзылыстардан туындайтын мәселелер балалар эндокринологиясының саласына жатады. Балалар эндокринологтары жаңа туған кезеңнен 18 жасқа дейінгі нәрестелердің, балалар мен жасөспірімдердің эндокриндік ауруларын анықтап, емдейді. Олардың негізгілері:

1-Өсу бұзылыстары
:

Бойдың аласалығы: Баланың өз жасына сай күтілетін өсуі болмайтын жағдай; оның себептеріне

өсу гормонының оқшау тапшылығы, гипофиз жеткіліксіздігі, гипотиреоз, сондай-ақ дұрыс тамақтанбау, генетикалық синдромдар (мысалы, Тернер синдромы) немесе тұқым қуалайтын аласалық жатады.

Бойдың тым ұзындығы: Балалар өсу гормонының артық болуына (ісікке немесе генетикалық себептерге байланысты) немесе тұқым қуалаушылыққа байланысты құрдастарынан ұзын болуы мүмкін. Ерте жыныстық жетілуі бар және туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы бар балалар аурудың басында құрдастарынан ұзын болғанымен, ересек кездегі бойы аласа болып қалуы мүмкін.

2-Жыныстық даму бұзылыстары
: Жыныс мүшелерінің дамуы кезінде немесе жыныстық жетілу кезеңінде гормондардың реттелуінің бұзылуынан туындайтын бірқатар мәселелер.

3-Бүйрек үсті бездерінің бұзылыстары
: Бүйрек үсті бездері кортизол мен басқа да гормондарды түзеді және стресске жауапты реттейді. Аддисон ауруы немесе Кушинг синдромы сияқты бүйрек үсті бездерінің ақаулары балаларда өсу, даму және зат алмасу мәселелерін тудыруы мүмкін.
Генетикалық бұзылыстар салдарынан бүйрек үсті безі гормондарының түзілуіндегі тапшылық жыныстық дамуды да бұзуы мүмкін.

4-Сүйек алмасуының бұзылыстары
: Балаларда кальций, фосфор және D дәрумені деңгейлеріндегі ауытқулар сүйектің дамуы мен денсаулығына әсер етуі мүмкін.

D дәруменінің тапшылығынан немесе оған төзімділіктен туындайтын және сүйек

эпифиздерінің жұмсаруымен әрі сүйектердің қисаюымен жүретін мешел (рахит); сүйектің сиреуі (остеопения–остеопороз), сүйектің шамадан тыс қатаюы (остеосклероз) және «шыны сүйек» ауруы (жетілмеген остеогенез) осы топқа жататын аурулар.

Сондай-ақ қалқанша маңы безінің гормон түзе алмауы (гипопаратиреоз), түзілген паратиреоидты гормонның әсер етпеуі (жалған гипопаратиреоз) және паратиреоидты гормонның шамадан тыс түзілуі (гиперпаратиреоз) да сүйек алмасуына әсер ететін аурулар болып табылады.

5-Гипогликемия:
Қандағы қанттың төмендеуі деп белгілі гипогликемия балалардағы энергия деңгейі мен зат алмасуға әсер етуі мүмкін. Жаңа туған кезеңде жиірек кездескенімен, кез келген жаста байқалуы мүмкін.

6-Қант диабеті:
Ұйқы безінің инсулин гормонын түзе алмауы немесе түзілген инсулиннің қызметінің бұзылуы салдарынан қандағы қант деңгейінің жоғары болып қалуынан көмірсу, ақуыз және май алмасуы зардап шегетін аурулар тобы.
Инсулин тапшылығына байланысты 1 типті диабет, инсулинге төзімділіктен туындайтын 2 типті диабет және генетикалық жолмен берілетін MODY диабеті — диабеттің ең жиі кездесетін түрлері.

7-Семіздік
: Көбінесе шамадан тыс тамақтану мен қимылсыздық салдарынан экзогендік семіздік байқалады. Науқастардың тек 1–5%

-ында ғана семіздікке генетикалық

бұзылыстар, Кушинг синдромы, гипотиреоз, паратиреоидты гормон бұзылыстары және кейбір синдромдар себеп болады.

8-Түктенудің артуы (гирсутизм)

және етеккір бұзылыстары
: Қыздарда сегіз жасқа, ұлдарда тоғыз жасқа дейін жыныс мүшелері маңында және/немесе қолтық астында түктің пайда болуы кейбір генетикалық аурулардың немесе андроген (ер жыныс гормоны) бөлетін ісіктердің алғашқы белгісі болуы мүмкін. Жас қыздарда ер адам типіндегі дене түктенуі мен етеккір бұзылыстары аналық бездің поликистоз синдромы, аналық без ісіктері, туа біткен бүйрек үсті безі гиперплазиясы сияқты аурулар салдарынан пайда болуы мүмкін.

Етеккір бұзылыстары: Етеккірдің мүлдем келмеуі, етеккір басталғаннан кейін кемінде үш ай келмеуі,

жиі немесе шамадан тыс етеккір қан кетулері де гормондық себептерден туындауы мүмкін.

9-Қалқанша без аурулары
: Қалқанша бездің шамадан тыс (гипертиреоз) немесе жеткіліксіз (гипотиреоз) жұмыс істеуі нәтижесінде пайда болатын гормондық бұзылыстар. Бұл аурулар балаларда өсу және даму мәселелерін тудыруы мүмкін.

10-Жыныстық жетілу бұзылыстары
: Қыздарда 8 жасқа, ұлдарда 9 жасқа дейін жыныстық жетілу белгілерінің басталуы ерте жыныстық жетілу деп бағаланады. Сондай-ақ қыздарда 13, ұлдарда 14 жаста жыныстық жетілу белгісі болмаса, бұл кешіккен жыныстық жетілу деп саналады.

11-Хромосомалық ауытқуларға байланысты аурулар
: Тернер синдромы, Клайнфельтер синдромы, Даун синдромы, басқа да трисомиялар сияқты ауруларда бойдың аласалығы мен қалқанша без аурулары бастаған көптеген эндокриндік бұзылыстар жиірек кездеседі.

Ересектердің кішірейтілген нұсқасы емес, үздіксіз өсу мен даму үдерісіндегі балаларымыз физиологиялық және психологиялық ерекшеліктері жағынан ересектерден мүлдем өзгеше. Балалық шақтың ерте кезеңінде пайда болуы мүмкін эндокриндік және гормондық мәселелер тиісінше емделмесе, кейінгі өмірде елеулі жағымсыз салдарға әкелуі мүмкін. 0–18 жас аралығындағы балалардың эндокриндік жүйе мәселелерін міндетті түрде балалар эндокринологы бақылап, емдеуі тиіс.