Балалар Гастроэнтерологиясы, Гепатологиясы Және Тамақтануы

Балалар гастроэнтерологиясы, гепатология және тамақтану — балалардағы қайталанатын құсу, қайталанатын іш ауыруы, ас қорытудың бұзылуы, іштің кебуі, кеудедегі күйдіру мен ауырсыну, созылмалы диарея, іш қату, ас қорыту жолының жоғарғы және төменгі бөліктерінен қан кету сияқты шағымдармен көрінетін ас қорыту жүйесі ауруларын, сондай-ақ бауыр мен өт жолдарының жедел және созылмалы ауруларын, ұйқы безі ауруларын, тамақтанудың бұзылуын және өсудің тежелуін анықтау мен емдеумен айналысатын мамандық саласы.

Балалар гастроэнтерологиясы қандай аурулармен айналысады?

Балалар гастроэнтерологиясы, гепатология және тамақтану мамандығына қатысты кейбір аурулар мен шағымдарды төмендегідей қысқаша сипаттауға болады:

● Сау және науқас баланың тамақтануын реттеу: Нәресте мен баланың қалыпты физикалық және психикалық дамуы үшін көмірсулар, майлар және ақуыздар сияқты макронутриенттерді, сондай-ақ витаминдер мен минералдар сияқты микронутриенттерді жеткілікті әрі теңгерімді қабылдау, ал жетіспеушілік болса, оны тез анықтап емдеу қажет. Тәбеттің болмауы және мінез-құлыққа байланысты тамақтану бұзылыстары органикалық проблемасы жоқ балалардағы тамақтану бұзылысының ең маңызды себептері болып табылады. Созылмалы аурулар (бауыр, бүйрек, өкпе, жүйке жүйесі, тірек-қимыл жүйесі) жеткілікті тағамдық қолдау көрсетілмеген жағдайда өте жиі тамақтанудың бұзылуымен және өсудің тежелуімен өтеді. Мұндай жағдайларда ауыз арқылы немесе тері арқылы эндоскопиялық гастростомия (PEG) түтігі арқылы энтеральды тағамдық қолдау қажет болуы мүмкін.

● Гастроэзофагеальді рефлюкс ауруы (ГЭРА): Гастроэзофагеальді рефлюкс ауруы — асқазан құрамының өңешке кері лақтырылуы салдарынан науқаста түрлі шағымдар мен асқынулардың пайда болуы. Үлкен балаларда ол жиі кеудедегі күйдіру сезімі, асқазан ауыруы және жұтынудың қиындауы сияқты белгілерге әкеледі. Кішкентай балаларда тамақтан бас тарту, мазасыздық, салмақтың жеткіліксіз қосылуы, колика, құсу, созылмалы жөтел сияқты әртүрлі белгілер байқалуы мүмкін. Кіші де, үлкен де балаларда жоғарғы және төменгі тыныс жолдарының қайталанатын ауруларына бейімділік тудыруы мүмкін.

● Дисфагия (жұтынудың қиындауы): Балаларда дисфагия жұтыну кезіндегі қиындық пен ауырсынумен көрінеді және тамақтану проблемаларына әкелуі мүмкін. Ол неврологиялық бұзылыстардан, анатомиялық ауытқулардан немесе рефлюкстен туындауы мүмкін.

● Гастрит және пептикалық ойық жара: Гастрит — асқазанның ішкі бетін жабатын шырышты қабықтың қабынуы, ал пептикалық ойық жара — асқазанның немесе он екі елі ішектің ішкі бетінде тін тұтастығының бұзылуы салдарынан жаралардың пайда болуы. Балаларда бұл жағдай сирек болғанымен, Helicobacter pylori инфекциясы немесе ҚҚСД (NSAID) препараттарын ұзақ қолдану сияқты себептерден туындауы мүмкін. Белгілеріне іш ауыруы, жүрек айнуы және кейде қан кету жатады.

● Созылмалы іш ауыруы: Ол асқазан-ішек жолына, бауырға, көкбауырға немесе ұйқы безіне байланысты органикалық себептен болуы мүмкін, сондай-ақ органикалық себепсіз (функционалдық) дамуы да мүмкін. Дұрыс емдеу үшін органикалық себепті функционалдық аурудан ажырату қажет.

● Эозинофильді аурулар: Эозинофильді аурулар ас қорыту жүйесінде эозинофилдер деп аталатын ақ қан жасушаларының қалыптан тыс көбеюімен көрінеді. Бұл асқазанда, ішекте немесе өңеште қабыну мен зақымдануға әкелуі мүмкін. Белгілеріне іш ауыруы, жұтынудың қиындауы, диарея және салмақ жоғалту жатады.

● Целиакия және мальабсорбция бұзылыстары: Целиакия глютен деп аталатын ақуызға иммундық жүйенің реакциясы нәтижесінде пайда болады және аш ішектің зақымдануына әкеледі. Мальабсорбция бұзылыстары қоректік заттардың ас қорыту жүйесінде жеткілікті қорытылмауымен немесе сіңірілмеуімен көрінеді.

● Ішектің қабыну ауруы (ІҚА): Ішектің қабыну ауруы 2 бөлек түрге бөлінеді: Крон ауруы және ойық жаралы колит. Крон ауруы ас қорыту жолының ауыздан анусқа дейінгі кез келген бөлігін зақымдауы мүмкін, ал ойық жаралы колит тоқ ішекті зақымдайды. ІҚА тобындағы науқастардың шағын бөлігі (шамамен 10%) «жіктелмеген ІҚА» ретінде анықталады. Бұл аурулар ішектің ішкі бетінде қабыну мен зақымдануға әкеледі және іш ауыруы, диарея, салмақ жоғалту және өсудің тежелуі сияқты белгілерді тудыруы мүмкін.

● Тітіркенген ішек синдромы: Тітіркенген ішек синдромы (ТІС) — іш ауыруымен және дәрет шығару әдеттерінің өзгеруімен сипатталатын созылмалы жағдай. Балаларда ТІС стреске, тамақтануға және ішек микробиотасының өзгеруіне байланысты болуы мүмкін.

● Созылмалы диарея: Диарея балаларда жиі кездеседі және инфекциядан, тағамды көтере алмаушылықтан, антибиотиктерді қолданудан немесе ас қорыту жүйесі ауруларынан туындауы мүмкін. Созылмалы диарея сусыздануға және тамақтанудың бұзылуына әкеліп, өмірге қауіп төндіруі мүмкін болғандықтан, мұқият диагностикалық бағалау мен емдеуді қажет етеді.

● Іш қату: Іш қату — балаларда жиі кездесетін тағы бір ас қорыту проблемасы, ол әдетте тамақтануға, сұйықтық қабылдауға немесе дәретхана әдеттеріне байланысты. Созылмалы іш қату іш ауыруына, тәбеттің төмендеуіне және мінез-құлықтың өзгеруіне әкелуі мүмкін. Тиісті дәрімен, тиісті дозада және тиісті мерзімде емделмесе, іш қатуды емдеудің тиімділігі төмен, ал қайталану қаупі жоғары болады.

● Ас қорыту жолының жоғарғы және төменгі бөліктерінен қан кету: Жоғарғы бөліктен қан кету қан аралас құсумен және/немесе қара шайыр түстес нәжіспен, ал төменгі бөліктен қан кету тік ішектен қызыл қанның бөлінуімен көрінеді. Салыстырмалы диагностика мен емдеуде ең маңызды әдіс — эндоскопия.

● Бауыр/өт қабы аурулары: Балаларда бауыр мен өт қабының аурулары туа біткен ауытқуларға, инфекцияларға немесе зат алмасу бұзылыстарына байланысты дамуы мүмкін. Бұл аурулар бауыр ферменттерінің жоғарылауы, сарғаю, іш ауыруы және салмақ жоғалту сияқты белгілерді тудыруы мүмкін.

● Бауырдың майлануы: Балаларда бауырдың майлануы семіздікпен және метаболикалық аурулармен байланысты. Уақыт өте келе бұл жағдай бауырдың зақымдануына және бауыр жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін.

● Өт қабы мен өт жолдарының аурулары: Олар туа біткен немесе жүре пайда болған болуы мүмкін. Әсіресе үлкен балаларда өт қабы мен өт жолдарының тастары, сондай-ақ өт қабының қабынуы жедел және созылмалы іш ауыруының салыстырмалы диагностикасында маңызды.

● Неонатальды холестаз: Бұл жалпы билирубиннің 15%-дан астамын тікелей билирубин құрайтын немесе тікелей билирубин деңгейі 1 мг/дл-ден жоғары болатын жағдай. Ол өт синтезінің бұзылуын немесе өттің бауыр жасушасынан аш ішекке дейінгі жолының кез келген жерінде бітелуін/ағымының азаюын көрсетеді. Шұғыл әрі егжей-тегжейлі бағалау міндетті. Қойылған диагнозға байланысты хирургиялық немесе дәрілік ем жоспарланады.

● Жедел және созылмалы панкреатит: Жедел панкреатиттің себептері өте әртүрлі: ол инфекциялық, жарақаттық, метаболикалық немесе дәрілік болуы мүмкін. Жедел панкреатиттің бір бөлігі қайталанатын панкреатитке, ал олардың бір бөлігі созылмалы панкреатитке айналады. Жедел панкреатит іштің жоғарғы бөлігіндегі қатты ауырсынудың себебі болып табылады. Созылмалы панкреатитте ұйқы безінің ас қорыту және эндокриндік қызметтері бұзылады.

Балалардағы гастроэнтерологиялық аурулардың белгілері қандай?

Балалардағы гастроэнтерологиялық аурулардың белгілері аурудың түріне, ауырлығына және баланың жасына байланысты өзгеруі мүмкін. Балалардағы гастроэнтерологиялық аурулардың ең жиі кездесетін белгілері:

● Жұтынудың қиындауы (дисфагия), тамаққа бірдеңе тұрып қалғандай сезім, ауырсынумен жұтыну

● Жүрек айнуы және құсу

● Іш ауыруы

● Диарея

● Іш қату

● Қан және/немесе шырыш аралас нәжіс

● Салмақ жоғалту және өсудің тежелуі

● Іштің кебуі және газ

● Көздің және терінің сарғаюы

● Қан аралас құсу, тік ішектен қан кету

Балалардағы гастроэнтерологиялық аурулар қалай анықталады?

Балалардағы гастроэнтерологиялық ауруларды анықтау жан-жақты бағалау процесін қажет етеді. Диагностиканың алғашқы қадамы — егжей-тегжейлі анамнез жинау және физикалық тексеру. Балалар гастроэнтерологтары баланың шағымдарын, олардың басталу уақытын, ұзақтығы мен ауырлығын түсіну үшін отбасынан ақпарат алады. Физикалық тексеру кезінде іш аймағын пальпациялау, ауыз бен тамақты тексеру, тері мен көзді қарау сияқты қадамдар орындалады. Физикалық тексеруден кейін дәрігер бейнелеу немесе қан талдаулары сияқты қосымша зерттеулерді тағайындауы мүмкін. Балалардағы гастроэнтерологиялық ауруларды анықтауда қолданылатын кейбір зерттеулер:

Зертханалық талдаулар: Қан, зәр және нәжіс талдаулары сияқты зертханалық талдаулар балалардағы гастроэнтерологиялық ауруларды анықтауда маңызды рөл атқарады. Қан талдаулары инфекцияны, анемияны, қабынуды және бауыр қызметін бағалау үшін қолданылады. Нәжіс талдаулары ішек инфекцияларын, паразиттерді, қан кетуді және мальабсорбция бұзылыстарын анықтауға көмектеседі. Зәр талдаулары әсіресе бүйрек пен зәр шығару жолдарының проблемаларын бағалауда қолданылады.
Эндоскопия: Эндоскопия — ас қорыту жүйесінің ішкі құрылымын тікелей көру үшін қолданылатын процедура. Жоғарғы асқазан-ішек эндоскопиясы өңешті, асқазанды және он екі елі ішекті тексеруге мүмкіндік береді. Колоноскопия тоқ ішекті және аш ішектің соңғы қысқа бөлігін тексеру үшін қолданылады. Эндоскопия кезінде биопсия алынып, тіндер микроскоппен зерттеледі және нақты диагноз қойылады. Бұл әдіс ішектің қабыну аурулары (ІҚА), целиакия және пептикалық ойық жара сияқты жағдайларды анықтауда шешуші маңызға ие.
Бейнелеу әдістері: Ас қорыту мүшелерінің құрылымдық және функционалдық бағалауында ультрадыбыстық зерттеу, магниттік-резонанстық томография (МРТ), компьютерлік томография (КТ) және барийлі рентгенография сияқты бейнелеу әдістері қолданылады.
Арнайы зерттеулер: Кейбір жағдайларда белгілі бір ауруларды анықтау үшін арнайы зерттеулер қажет болуы мүмкін. Мысалы, целиакияны анықтауда тіндік трансглутаминазаға қарсы антидене (tTG) сынағы қолданылады. Лактозаны немесе басқа тағамдарды көтере алмаушылықты бағалау үшін немесе H. pylori анықтау үшін тыныс сынақтары жүргізілуі мүмкін. Сутегі тыныс сынағы аш ішекте бактериялардың шамадан тыс өсуін анықтау үшін, ал несепнәр тыныс сынағы H. pylori емінің тиімділігін бағалау үшін қолданылады.
Генетикалық зерттеулер: Кейбір туа біткен ауытқулар үшін генетикалық зерттеулер жүргізіледі. Олар аурудың генетикалық тегін және тұқым қуалайтын қауіп факторларын анықтауға көмектесуі мүмкін.

Балалардағы гастроэнтерологиялық аурулар қалай емделеді?

Балалардағы гастроэнтерологиялық ауруларды емдеу аурудың нақты түріне және ауырлығына қарай маман дәрігерлермен жоспарланады. Емдеу әдістеріне мыналар кіруі мүмкін:

Дәрілік ем: Көптеген гастроэнтерологиялық ауруларды басқаруда дәрілік ем маңызды рөл атқарады. Дәрілер қабынуды азайту, инфекцияларды емдеу, қышқыл түзілуін бақылау және белгілерді жеңілдету үшін қолданылады. Мысалы, ішектің қабыну аурулары (ІҚА) бар балаларға кортикостероидтар, иммуномодуляторлар және биологиялық препараттар сияқты дәрілер тағайындалуы мүмкін.
Диета мен тамақтануды реттеу: Диета мен тамақтануды реттеу балалардағы гастроэнтерологиялық ауруларды емдеуде шешуші маңызға ие. Белгілі бір тағамдарды көтере алмайтын немесе оларға аллергиясы бар балаларға арнайы диеталар қолданылады. Мысалы, целиакиясы бар балалар глютенсіз диетамен тамақтануы керек.
Өмір салтын өзгерту: Өмір салтын өзгерту балалардағы гастроэнтерологиялық ауруларды басқаруда маңызды рөл атқарады. ГЭРА және ТІС сияқты жағдайларда тамақтану әдеттерін реттеу, аз-аздан және жиі тамақтану, майлы және ащы тағамдардан аулақ болу сияқты өзгерістер ұсынылады. Сонымен қатар, жеткілікті сұйықтық қабылдау және тұрақты физикалық белсенділік іш қату сияқты проблемалардың алдын алуға көмектеседі.
Хирургиялық араласулар: Кейбір гастроэнтерологиялық ауруларда хирургиялық араласу қажет болуы мүмкін. Мысалы, ішектің ауыр қабыну аурулары (ІҚА) бар балаларда ішек бітелуі, жыланкөздер немесе ішектің ауыр зақымдануы болса, операция қажет болуы мүмкін. Гастроэзофагеальді рефлюкс ауруын (ГЭРА) дәрілік емдеу жеткіліксіз болған жағдайда фундопликация сияқты хирургиялық операциялар жасалуы мүмкін.

Жиі қойылатын сұрақтар

Балалар гастроэнтерологиясында қандай зерттеулер қолданылады?

Жиі қолданылатын әдістердің бірі — эндоскопия, ол арқылы өңештің, асқазанның, он екі елі ішектің және тоқ ішектің іші егжей-тегжейлі тексеріледі. Сонымен қатар, тағам аллергиясын немесе көтере алмаушылықты анықтау үшін қан талдаулары мен нәжіс талдаулары жиі қолданылады.

Балалар гастроэнтерологы неше жасқа дейін қарайды?

Балалар гастроэнтерологиясы емханасы негізінен туғаннан бастап 18 жасқа дейінгі балалар мен жасөспірімдерге қызмет көрсетеді. Бұл мамандық нәрестеліктен жасөспірімдік кезеңге дейінгі ас қорыту жүйесіне қатысты түрлі проблемаларды анықтау және емдеумен айналысады.

Балалар гастроэнтерологының қарауы қалай жүргізіледі?

Балалар гастроэнтерологының қарауы ең алдымен баланың медициналық тарихын егжей-тегжейлі зерттеуден басталады. Содан кейін жан-жақты жүйелік тексеру жүргізіліп, әсіресе іш аймағы мұқият тексеріледі. Қажет болса, зертханалық талдаулар немесе бейнелеу әдістері арқылы қосымша бағалау жүргізіледі.

Кішкентай балаларға эндоскопия қалай жасалады?

Кішкентай балаларда эндоскопия әдетте жалпы анестезиямен жасалады, осылайша бала процедура кезінде жайлы әрі қозғалыссыз болады. Жіңішке әрі иілгіш түтік — эндоскоп ауыз арқылы асқазан мен аш ішекке енгізіледі, ал дәрігер камераның көмегімен ас қорыту жолының ішкі бетін егжей-тегжейлі тексереді. Колоноскопияда баланың жасы мен салмағына сәйкес колоноскоп анус арқылы енгізіліп, бүкіл тоқ ішек пен мықын ішектің соңғы бөлігі тексеріледі.

Гастроэнтеролог қарауы неше минутқа созылады?

Гастроэнтеролог қарауының ұзақтығы науқастың шағымдарының ауырлығына және тексеру мақсатына байланысты өзгеруі мүмкін. Әдетте гастроэнтеролог қарауы шамамен 20-дан 30 минутқа дейін созылады. Осы уақыт ішінде дәрігер науқастың медициналық тарихын бағалайды, физикалық тексеру жүргізеді және қажет болса, қосымша талдаулар немесе бейнелеу зерттеулерін тағайындайды.

Гастроэнтерология бөліміне қай бөлімдер жолдама береді?

Гастроэнтерология бөліміне әдетте педиатрлар, педиатрияның тар мамандары, ЛОР мамандары немесе балалар хирургтары жолдама береді.

Балалар гастроэнтерологиясы — балалардағы ас қорыту жүйесінің, бауырдың, өт қабы мен өт жолдарының, ұйқы безінің туа біткен және жүре пайда болған ауруларымен, сондай-ақ тамақтану бұзылыстарымен айналысатын маңызды медициналық бөлім. Балаларында балалар гастроэнтерологиясы саласына жататын белгілер байқалған ата-аналар ауруханалардың балалар гастроэнтерологиясы емханаларына жазылып, емді бастай алады.