Жұтынудың қиындауы (дисфагия) себептері, белгілері және емдеу жолдары

Жұтынудың қиындауы (дисфагия)

Жұтыну қарапайым процесс болып көрінгенімен, ол өте күрделі және нәзік үйлестіруді талап етеді. Бұл процесс ми, жүйке жүйесі, ауыз, тамақ және өңештің көптеген бұлшықеттері мен жүйкелерінің бірлескен жұмысы арқылы жүзеге асады. Жүйенің кез келген нүктесіндегі бұзылыс жұтыну функциясының іркілуіне әкелуі мүмкін. Дисфагия кейде уақытша жағдай болса, кейбір адамдарда күрделі аурулардың алғашқы белгісі болуы мүмкін. Инсульт, Паркинсон ауруы, шашыраңқы склероз (МС), Альцгеймер сияқты неврологиялық бұзылыстар, өңештің тарылуы, ісіктер немесе тірек-қимыл аппаратына байланысты құрылымдық бұзылыстар дисфагия себептерінің қатарына жатады. Сонымен қатар, рефлюкс ауруы (ГЭРБ), мазасыздық бұзылыстары және кейбір дәрі-дәрмектердің жанама әсерлері де жұтыну процесіне кері әсер етуі мүмкін.

Дисфагия кез келген жас тобына әсер етуі мүмкін, бірақ әсіресе егде жастағы адамдарда, инсульт алғандарда, неврологиялық ауруы бар адамдарда және балаларда жиі кездеседі. Тамақта тағам тұрып қалғандай сезім, жұтынған кезде ауырсыну немесе қиналу, дауыстың қарлығуы, сөйлеудің бұзылуы, жөтел немесе тұншығу рефлексі сияқты белгілермен көрінуі мүмкін. Сондай-ақ, салмақ жоғалту, тамақтану жеткіліксіздігі және қайталанатын өкпе инфекциялары дисфагия тудыруы мүмкін күрделі асқынулардың қатарына жатады.

Диагноз қою процесі науқастың егжей-тегжейлі анамнезін жинаудан басталады. Одан кейін физикалық тексеру, бейнефлюороскопиялық жұтыну зерттеулері (VFSS), эндоскопиялық бағалаулар және бейнелеу техникалары қолданылып, егжей-тегжейлі талдау жасалады. Кейбір науқастарда дәрі-дәрмекпен емдеу немесе рефлюкске байланысты өмір салтын өзгерту жеткілікті болса, кейбір жағдайларда хирургиялық араласу немесе сөйлеу және жұтыну терапевтерімен жүргізілетін оңалту бағдарламалары қажет болуы мүмкін. Дисфагия – өмір сапасына тікелей әсер ететін күрделі мәселе. Сондықтан белгілер басталған кезде уақыт жоғалтпай денсаулық сақтау маманына жүгіну ерте диагностикалау және ықтимал асқынулардың алдын алу үшін өте маңызды.

Жұтынудың қиындауы (дисфагия) дегеніміз не?

Жұтынудың қиындауы, медициналық атауы – дисфагия, тағам немесе сұйықтықтардың ауыздан асқазанға өтуі кезіндегі қиындық жағдайы. Бұлшықет немесе жүйке жүйесінде пайда болуы мүмкін кез келген бұзылыс жұтыну процесінде кедергілерге әкелуі мүмкін. Жұтынудың қиындауының себептеріне неврологиялық аурулар, бұлшықет бұзылыстары және анатомиялық мәселелер жатады. Әсіресе жүйке жүйесіне байланысты аурулар, ісік немесе тарылу сияқты құрылымдық бұзылыстар жұтыну мәселелерінің негізгі себептерінің қатарында. Балаларда жұтынудың қиындауы көбінесе туа біткен бұзылыстар, бұлшықет әлсіздігі немесе неврологиялық себептерге байланысты дамуы мүмкін. Әсіресе тамақ ішу кезінде қиналу жиі қайталанса, маманның бағалауы міндетті.

Жұтынудың қиындауының белгілері қандай?

Жұтынудың қиындауының белгілері көбінесе тамақта тұрып қалғандай сезім, жөтелмен жұтыну және салмақ жоғалту болып табылады. Бұл белгілер кейде жеңіл өтсе де, кейбір науқастарда өте күрделі нәтижелерге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, жұтынуы қиын адамдар қатты және сұйық тағамдарды тұтынуда қиналуы мүмкін. Жұтынудың қиындауының белгілері жұтыну процесінің қай кезеңінде мәселе туындағанына байланысты әртүрлі болады. Дисфагия түрлерінің ішінде орофарингеальды дисфагия және өңештік дисфагия деп аталатын екі негізгі санат бар. Орофарингеальды дисфагия деп аталатын түрінде адам тағамды аузында ұстауда қиналуы мүмкін немесе тағам тыныс жолына кетіп қалуы мүмкін. Өңештік дисфагия жағдайында болса, тағамның өңеште тұрып қалғаны сезіледі.

Жұтынудың қиындауы қалай болады?

Әдетте жұтыну процесі рефлекторлы және бейсаналық процесс болып табылады. Жұтыну үш кезеңде жүзеге асады: ауыз, тамақ және өңеш. Ауыз кезеңінде тағамдар шайналады және жұтынуға дайындалады. Тамақ кезеңінде тағам немесе сусын тыныс жолы жабылып, өңешке бағытталады. Кез келген кезеңде туындаған мәселе жұтынудың қиындауына әкеледі. Мысалы, жүйке жүйесінің бұзылыстары бұл бұлшықеттердің үйлесімді жұмыс істеуіне кедергі келтіруі мүмкін. Мазасыздық жұтынудың қиындауын тудыруы мүмкін, себебі стресс пен шиеленіс тамақ бұлшықеттерінің жиырылуына әкеледі. Жұтынудың қиындауының себептерінің арасында инсульт, Паркинсон ауруы және рефлюкс сияқты аурулар да бар. Альцгеймер ауруы жұтынудың қиындауымен бірге жүруі мүмкін, себебі ауру асқынған сайын жұтыну рефлексі әлсірейді.

Жұтынудың қиындауына диагноз қалай қойылады?

Дәрігер шағымның қашаннан бері жалғасып жатқанын, қатты немесе сұйық тағамдардың қайсысында мәселе бар екенін және адамның жалпы денсаулық тарихын тыңдайды. Одан кейін физикалық тексеру және әртүрлі бейнелеу әдістерімен мәселе егжей-тегжейлі анықталады. Жұтынудың қиындауын тексеру әдетте барийлі графия, эндоскопия және жұтынуды бағалау тесттері арқылы жасалады. Жұтынудың қиындауын тексеруде науқасқа радиологиялық бақылау астында әртүрлі консистенциядағы тағамдар жұтқызылып, жұтыну функциясы бағаланады. Эндоскопия, манометрия және барийлі жұтыну графиясы сияқты әдістер де диагноз қоюда қолданылатын басқа құралдар болып табылады. Балалардағы жұтынудың қиындауына қатысты шағымдар неғұрлым мұқият қарастырылады. Әсіресе 5 жасар бала жұтынудың қиындауына тап болса, астарында неврологиялық немесе құрылымдық мәселе бар-жоғы мұқият зерттеледі.

Жұтынудың қиындауын емдеу қалай жүргізіледі?

Дисфагияны емдеу қойылған диагноздың себебіне қарай қалыптасады. Алдымен тамақтану әдеттерінде өзгерістер жасалады. Дисфагияны тамақтануды жоспарлауда қою сұйықтықтар, пюре түріндегі тағамдар және оңай шайналатын тағамдар таңдалады. Рефлюкске байланысты мәселе болса, асқазан қышқылын азайтатын дәрілер жазылады. Неврологиялық ауру болған жағдайда сөйлеу және жұтыну терапевтері тарапынан адамға арналған дисфагия жаттығулары қолданылады. Дисфагияны емдеу аясында физикалық оңалту маңызды орын алады. Тағамның өңеште тұрып қалуына әкелетін ісік немесе тарылу болса, хирургиялық әдістерге жүгінуге болады. Дисфагияның себептері дұрыс анықталғанда, тиісті еммен симптомдар айтарлықтай жеңілдетілуі мүмкін.

Жиі қойылатын сұрақтар

Жұтынудың қиындауының себептері кейде уақытша жағдайлар болса да, астарында жатқан күрделі аурулардың белгісі болуы мүмкін. Жұтынудың қиындауы неврологиялық, тірек-қимыл аппараты, ас қорыту жүйесі және құрылымдық мәселелер сияқты көптеген әртүрлі аурулардың белгісі болуы мүмкін. Әсіресе Паркинсон ауруы, инсульт, БАС (ALS), шашыраңқы склероз сияқты жүйке жүйесі аурулары ең жиі кездесетін себептердің қатарында. 5 жасар бала жұтынудың қиындауына тап болғанда, дамудың кешеуілдеуі немесе бұлшықет үйлестіру мәселесі болуы мүмкін. Сонымен қатар, рефлюкс ауруы, өңештің тарылуы, ісіктер және кейбір аутоиммундық аурулар да бұл жағдайға әкелуі мүмкін. Диагноз қойылмас бұрын осы мүмкіндіктердің барлығын қарастыру қажет. Әрбір жұтыну мәселесі қатерлі ісік дегенді білдірмейді, бірақ өңеш, көмей немесе тіл түбі сияқты аймақтарда пайда болған қатерлі ісіктер дисфагияға әкелуі мүмкін. Егер жұтынудың қиындауы уақыт өте келе нашарлап, ауырсыну және салмақ жоғалту қосылса, міндетті түрде тереңдетілген тексеру жүргізілуі керек. Мұндай жағдайларда ерте диагностика өмірді сақтап қалуы мүмкін. Тамақта бөгде зат немесе толықтық сезімі көбінесе рефлюкске байланысты болады. Қышқыл өңештен жоғары көтеріліп, тамақтың тітіркенуіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, мазасыздық, мойын бұлшықеттерінің шиеленісуі және кейбір қалқанша безі аурулары да бұл сезімді тудыруы мүмкін. Сирек болса да, ісік түзілімдері немесе киста сияқты құрылымдар да толықтық сезімінің себебі болуы мүмкін. Тамақтың ауыруы жұтынудың қиындауымен бірге пайда болғанда инфекциядан туындауы мүмкін. Стресс және мазасыздық бұзылыстары жұтынудың қиындауына әкелуі мүмкін. Тамақ бұлшықеттерінің жиырылуы және тыныс алудың бұзылуы нәтижесінде адам тағамдарды қалыпты түрде жұтуда қиналуы мүмкін. Стресске байланысты дисфагияда әдетте құрылымдық мәселе болмайды және белгілер уақытша болады. Жұтыну рефлексі ми бағаны және оның айналасындағы жүйке тораптарының бақылауында болады. Инсульт, жарақат, ми ісігі немесе жүйке дегенерациясы сияқты жағдайлар жұтыну рефлексіне әсер етуі мүмкін. Мұндай науқастарда тамақ аспирациясы (тағамның өкпеге кетуі) қаупі жоғары болғандықтан, дисфагияға арналған тамақтану тәртібінің жоспары жасалуы керек. Жұтыну кезіндегі қиындықтар инфекциялардан ісіктерге дейінгі кең ауқымды қамтиды. Дисфагия белгілерінің арасында тамақ ішу кезінде жөтел, жұтыну кезінде ауырсыну және тамақтану жеткіліксіздігі байқалады. Кейде тамақ инфекциялары уақытша бұл жағдайға әкелуі мүмкін, бірақ ұзаққа созылған жұтыну мәселелері неврологиялық аурулар, бұлшықет аурулары, анатомиялық бұзылыстар немесе қатерлі ісік сияқты күрделі мәселелердің белгісі болуы мүмкін. Сонымен қатар, мазасыздық жұтынудың қиындауы шағымын арттыруы мүмкін, әсіресе стресс астындағы адамдарда жиі кездеседі. Алғашқы жүгінетін бөлім әдетте құлақ-мұрын-тамақ (ҚМТ) емханасы болып табылады. ҚМТ маманы егжей-тегжейлі тексеруден және қажетті тесттерден кейін науқасты неврология, гастроэнтерология немесе тіл және сөйлеу терапиясына бағыттай алады. Тамақтағы ашу сезімі көбінесе гастроэзофагеальды рефлюкспен байланысты. Асқазан қышқылы өңешке кері қайтқанда тітіркену де, жұтынудың қиындауы да пайда болуы мүмкін. Кейде инфекциялар, әсіресе вирустық фарингиттер де бұл белгілерге әкеледі. Шағымдар ұзақ уақыт бойы жалғасып жатса, эндоскопиялық тексеру ұсынылады. Қатты тағамдарды жұту кезінде қиналу көбінесе өңештің тарылуы, ісіктер немесе бұлшықет спазмы сияқты механикалық себептермен байланысты. Бұл жағдайда тағам өңеште тұрып қалғандай сезіледі. Бұл белгі маңызды және кешіктірмей маманның бағалауы қажет.

Тамақ ішкенде немесе су ішкенде тамағыңызда тұрып қалғандай сезім болса, жиі түсініксіз себептермен жөтелсеңіз немесе жұтыну кезінде тамағыңызда бір нәрсе қалып қойғандай жағымсыз сезім туындаса, бұл белгілерді елемеуге болмайды. Мұндай шағымдар кейбір жағдайларда уақытша болуы мүмкін; бірақ белгілер жүйелі түрде қайталанса немесе уақыт өте келе күшейсе, міндетті түрде Құлақ-Мұрын-Тамақ бөлімінің маманының бағалауы қажет.

Жұтынудың қиындауы (дисфагия) әртүрлі ауруларға байланысты дамуы мүмкін және себебі дұрыс анықталмағанша, ол физикалық денсаулығыңызға да, әлеуметтік өміріңізге де кері әсер етуі мүмкін. Кейде қарапайым рефлюкс мәселесі дисфагияға әкелсе, кейде күрделі неврологиялық немесе құрылымдық аурулардың хабаршысы болуы мүмкін. Белгілеріңізді байқаған кезде уақыт жоғалтпай Hisar Hospital Intercontinental ҚМТ мамандарына жүгініңіз; ерте диагностика және дұрыс емдеу өмірді сақтап қалады. Кездесуге жазылу үшін басыңыз.