Эндокриндік жүйе гормондардан және гормон бөлу қызметіне ие эндокриндік бездерден тұрады. Ағзада маңызды міндеттері бар гормондар эндокриндік бездерден қан айналымына бөлініп, қан арқылы ағзаларға, бұлшықеттерге және теріге тасымалданады. Тіндерге жеткізілген гормондар түрлі сигналдар арқылы жүйелердің қалыпты жұмыс істеуіне көмектеседі.
Зат алмасу процестерін реттеуге үлес қосатын эндокриндік бездердің бірі — қалқанша безі.
Қалқанша безі мойынның алдыңғы бөлігінде, тыныс түтігінің алдында орналасқан. Қалқанша безі кеңірдектің екі жағына созылады, көбелек пішінді болады және әдетте сыртқа білінбейді. Гипоталамус пен гипофиз бездерінен келетін сигналдар арқылы қозғалатын қалқанша безі және оның гормондары ағзаның барлық дерлік мүшелерінің жұмысына әсер ете алады. Жүрек пен қан тамырларын қамтитын қан айналым жүйесі, ас қорыту жүйесі, көбею жүйесі және жүйке жүйесі қалқанша гормондарымен әсер етілетін жүйелер болып табылады. Қалқанша безі дұрыс жұмыс істемегенде бір немесе бірнеше мүшеде немесе жүйеде мәселе туындауы мүмкін.
Қалқанша безі және оның қызметі қандай?
Эндокриндік жүйенің бөлігі болып табылатын қалқанша безі бөлетін гормондар арқылы ағзада көптеген процестерді реттеуге үлес қосады. Қалқанша безінің негізгі міндеті — зат алмасу процесінің жүруі мен бақылауы. Ол ми мен жүйкелердің дамуын, жүрек соғуы мен тыныс алмасуды реттеуді, ұрпақ беру қабілетін, сүйек, шаш, тері, көз, жүрек және ішек жұмысын қолдайды.
Қалқанша гормондары қан айналымына тұрақты мөлшерде үнемі бөлінеді. Ағзаға көбірек энергия қажет болғанда (өсу және жүктілік кезеңі т.б.) көбірек қалқанша гормондары өндіріледі. Гипоталамус пен гипофизден келген сигналдар нәтижесінде қалқанша безі 3 гормон өндіріп, қанға бөледі:
Тироксин (T4): Қалқанша безі өндіретін негізгі гормон. Тироксин қан айналымына қосылғаннан кейін белсенді қалқанша гормоны трииодтиронинге айналады.
Трииодтиронин (T3): Тироксин гормонына қарағанда аз мөлшерде өндіріледі, бірақ зат алмасуға әсері көбірек.
Кальцитонин: Қан мен сүйектегі кальций мөлшерін реттеуге көмектеседі.
T3 және T4 гормондары негізгі зат алмасу жылдамдығын арттыруда және жасушалардың көбірек жұмыс істеуін ынталандыруда тиімді болуы мүмкін. Қалқанша гормондарын өндіру үшін қалқанша безіне йод қажет. Ас тұзында, түрлі тағамдарда және суда кездесетін йод қалқанша безімен сіңіріліп, қалқанша гормондарын өндіру кезінде пайдаланылады. Сондықтан ағзадағы йод мөлшері өндірілетін гормондардың деңгейіне әсер етуі мүмкін. Түркиядағы су және басқа тағамдар йод жағынан кедей.
Жиі кездесетін қалқанша безі аурулары қандай?
Қалқанша безі аурулары көбінесе гормондардың жеткіліксіз немесе артық өндірілуінен туындауы мүмкін. Қалқанша безі аурулары бірнеше түрге ие және туындаған жағдайына қарай бастапқы (праймер) және екінші дәрежелі (секундер) деп жіктелуі мүмкін. Бастапқы қалқанша безі аурулары тікелей қалқанша безімен байланысты болса, екінші дәрежелі қалқанша безі аурулары гипофиз безінен туындайды. Қалқанша безіне әсер ететін негізгі аурулар мыналар болып табылады:
Гипотиреоз: Жұмысы баяу қалқанша бездерінде қалқанша гормондары жеткілікті мөлшерде өндірілмейді. Демек, гормондар деңгейінің жеткіліксіздігі зат алмасудың баяулауына әкелуі мүмкін. Оның жиі кездесетін белгілері — суыққа сезімталдық, шаршау, салмақтың қосылуы, іш қату, депрессия, құрғақ тері, беттің ісінуі және етеккір кезеңдерінің бұзылуы.
Гипertиреоз: Қалқанша безінің тым белсенді болуы салдарынан артық мөлшерде қалқанша гормоны өндірілуі. Артық қалқанша гормоны өндірісі зат алмасудың жеделдеуіне және ағзада энергия жұмсалуының артуына әкелуі мүмкін. Оның жиі кездесетін белгілері — ыстыққа сезімталдық және терлеу, салмақ жоғалту, ашушаңдық, жүрек соғуы, ұйықтауда қиындық, жіңішке және сынғыш шаш, етеккір кезеңдерінің бұзылуы.
Қалқанша безі түйіндері: Қалқанша безі жасушаларының қалыптан тыс өсуі немесе көбеюі нәтижесінде пайда болатын ісіктер. Қалқанша безі түйіндері жалғыз немесе көп, қатты немесе ішінде сұйығы бар болуы мүмкін. Түйіндер көбінесе қатерсіз, сирек рак ауруын туғызады. Әдетте симптом бермейді; дегенмен тым үлкейген түйіндер тыныс жолдарына және өңешке қысым жасап, мойында ісіну, дауыс қарлығуы, тыныс тарылуы және жұтудың қиындығына себеп болуы мүмкін.
Қалқанша гормондарының дене температурасы, жүрек соғысы, энергия алмасуы сияқты жағдайларға әсері болғандықтан, жүрек соғуы, ыстыққа немесе суыққа төзбеушілік, әлсіздік сияқты белгілерді мұқият бақылап, эндокринолог дәрігерге жүгіну керек.
Қалқанша безінің себептері мен қауіп факторлары қандай?
Қалқанша безінің ауытқулары әртүрлі себептерге байланысты туындауы мүмкін. Аутоиммундық аурулар, генетикалық ерекшеліктер, йод және радиация сияқты қоршаған орта факторлары қалқанша безі мен гормондарындағы мәселелермен байланысты негізгі факторлар болып табылады. Жеткіліксіз жұмыс істейтін қалқанша безінде туындайтын гипотиреозға себеп болуы мүмкін факторлар мыналар болуы мүмкін:
Аутоиммундық бұзылысы бар Хашимото ауруы,
Тағамдағы йод тапшылығы,
Гипофиз безінің мәселелері,
Гипертиреоздың артық емделуі,
Қалқанша безінің қабынуы,
Қалқанша безінің алып тасталуы.
Қалқанша безінің тым белсенді жұмысынан туындайтын гипертиреозға себеп болуы мүмкін жағдайлар мынадай:
Аутоиммундық бұзылысы бар Грейвс ауруы,
Қалқанша безі түйіндері,
Тағамнан немесе дәрі-дәрмектерден қандағы йодтың артық болуы,
Гипофиз безіндегі қатерсіз ісік,
Гипотиреоздың артық емделуі.
Қалқанша безі ауруларын диагностикалаудың әдістері әртүрлі. Қалқанша безінің денсаулығы туралы ақпарат беретін алғашқы әдістер — физикалық тексеру және қан анализдері. Физикалық тексеруде қалқанша безінің көлемі тексеріліп, түйіннің бар-жоғы анықталады. Қандағы TSH гормонының деңгейі гипотиреоз да, гипертиреоз да үшін көрсеткіш болып саналады. TSH-тың қалыпты диапазоны 0,5-5,0 mIU/L'дір және бұл мән жас, жүктілік сияқты факторларға байланысты өзгеруі мүмкін. Қан тестінде сонымен қатар еркін T3 және T4 гормондарының деңгейі де тексерілуі мүмкін.
Гормон деңгейлері қалыптан тыс болған жағдайда бейнелеу әдістеріне жүгінуге болады. Қалқанша безінің өлшемдерін зерттеуде және қалқанша безі түйінінің күдігі болғанда ультрадыбыстық зерттеу арқылы бағалау жасалуы мүмкін. Жұқа инелі аспирациялық биопсия (ЖИАБ) қалқанша безі түйіндерін диагностикалау үшін алтын стандарт тест болып табылады. Сцинтиграфия түсіру арқылы гипертиреоз және соған ұқсас жағдайларда қалқанша безі мен түйіннің белсенділігі анықталуы мүмкін.
Қалқанша безі ауруларын емдеудің нұсқалары қандай?
Гормон теңгерімсіздігінің ауырлығына және негізгі себебіне байланысты емдеудің бірнеше нұсқасы бар. Қалқанша безі ауруларында қолданылатын үш негізгі ем — дәрілік ем, операция және радиоактивті йодпен ем.. Дәрілік емдер гипертиреозға байланысты қалқанша безінің жоғары деңгейдегі гормон өндіруін басуға және симптомдарды түзетуге көмектесуі мүмкін. Бүгінгі күні қатерсіз қалқанша безі түйіндерінде күйдіру (абляция) емдеулері де қолданысқа енген. Қалқанша безі ауруларының түріне байланысты өзгеретін емдеу нұсқалары мыналар болуы мүмкін:
Гипотиреоз: Қалқанша безі жеткілікті мөлшерде қалқанша гормонын өндіре алмағанда, ағзада қажет қалқанша гормондарының синтетикалық түрі болатын дәрілер қолданылуы мүмкін.
Гипертиреоз: Дәрілік ем арқылы қалқанша безінің гормон өндіруі қалыпқа келтіріліп, осылайша жүрек соғуы сияқты симптомдар түзетіледі. Радиоактивті йодпен ем қалқанша жасушаларына зақым келтіріп, қалқанша безінің жойылуын қамтамасыз етеді. Бақыланбайтын гипертиреоз жағдайында хирургиялық араласу жасалуы мүмкін.
Қалқанша безі түйіндері: Жаңадан диагноз қойылған түйіндерде, жас науқастарда, йод тапшылығы бар аймақтарда дәрілік ем қолданылуы мүмкін. Диагностика мен емдеу барысында бақылау жалғастырылуы қажет. Түйіндер кеңірдектегі түрлі тіндерге қысым жасаған жағдайда хирургиялық араласу ұсынылуы мүмкін.
Кейбір жағдайларда қалқанша безін алып тастау қажет болуы мүмкін, бұл процедура «тиреоидэктомия» деп аталады. Қалқанша безі қатерлі ісігі жағдайларында тиреоидэктомия және кейбір жағдайларда қосымша радиоактивті йодпен ем жүргізілуі мүмкін.
Қалқанша безі мәселесі бар науқастарға арналған өмір салты бойынша ұсыныстар қандай?
Қалқанша безі мен гормондарының дұрыс жұмыс істеуі үшін йод қабылдау қажет. Йод ағзада өндірілмейтіндіктен, оны тамақ арқылы ағзаға қабылдау керек. Йодпен байытылған тұзды тұтыну және йодқа бай тағамдар жеткілікті мөлшерде йод қамтамасыз ете алады. Йод құрамды тағамдар арасында балық және теңіз өнімдері, сүт және сүт өнімдері, соя сүті мен соусы, жұмыртқа және ет бар. Йод тапшылығы бар адамдарда йод қабылдауды арттыру, ал Хашимото ауруы бар адамдарда тым көп йод қабылдамау маңызды. Ем кезінде және одан кейін гормон деңгейлері бақылануы тиіс және дұрыс тамақтану емдері қамтамасыз етілуі керек.
Тұрақты дене белсенділігі жоқ адамдарда TSH гормонының мәндері тұрақты белсенділігі бар адамдармен салыстырғанда жоғары болады. TSH деңгейінің көтерілуі және гипотиреоз қаупінің артуы өмір салты әдеттерімен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар стресс пен депрессия кезеңдерінде ағзадағы гормональды өзгерістер қалқанша безінің белсенділігіне де әсер етуі мүмкін. Әсіресе әйелдер гормон теңгерімсіздігімен жиі кездеседі және қалқанша безіне әсер еткенде ашушаңдық, мазасыздық, депрессия сияқты симптомдар байқалуы мүмкін. Қалқанша безі ауруларының алдын алу және емдеуде өмір салтындағы өзгерістерді қайта қарау керек.
Қалқанша безі туралы жиі қойылатын сұрақтар
Ағзадағы қалқанша гормондарының деңгейі мен қалқанша безі аурулары күрделі немесе болжауға келмейтін болғандықтан, көптеген сұрақтар туғызуы мүмкін. Қалқанша гормондары мен мәселелеріне қатысты ең көп қызықтыратын сұрақтар мен олардың жауаптары үшін мәтіннің жалғасын оқи аласыз. Қалқанша безінің ұлғаюы немесе түйіндері әдетте қауіпті емес. Дегенмен сирек жағдайда қатерлі ісік болуы мүмкін. Қалқанша безі түйіндеріндегі рак пайызы шамамен %3-5 аралығында өзгереді. Адамда гипертиреоз немесе гипотиреоздың болуы қалқанша безі ракінің пайда болу ықтималдығын өзгертпейді. Дегенмен, әсіресе бас және мойын аймақтарының радиацияға ұшырауы ракқа шалдығу қаупін арттыруы мүмкін. Отбасылық анамнезде қалқанша безі ауруы бар адамдардың болуы отбасының басқа мүшелерінде қалқанша безі ауруларының пайда болуына әсер етуі мүмкін. Отбасылық анамнезінде қалқанша безі мәселелері бар адамдарда қалқанша безі проблемаларының қаупі жоғарырақ. Сондықтан қалқанша безі мен гормондарын тұрақты түрде бақылау ұсынылады. Жүктілік кезінде әйел ағзасында көптеген физиологиялық өзгерістер орын алады. Жүктілік кезінде пайда болатын гормональды және метаболиттік өзгерістер қалқанша гормон көрсеткіштеріне әсер етуі және кейбір қалқанша безі ауруларына ұқсай алуы мүмкін. Жүктілік кезінде TSH және T4 гормондарының өндірісі біршама артуы мүмкін және қалқанша безінің ұлғаюы байқалуы мүмкін. Сонымен қатар жүктілік бар қалқанша безі ауруларының барысын да өзгерте алады. Жүктілік кезінде жалғасып жатқан қалқанша безі ауруларының барысы жаңа туған нәрестеге әсер етуі мүмкін болғандықтан, диагноз қою және емдеу мүмкін болған ең қысқа мерзімде жүргізілуі қажет. Сонымен қатар гипотиреоз әйелдердің ұрпақ беру қабілетінің төмендеуімен байланысты болуы мүмкін. Төмен қалқанша гормондары деңгейі овуляцияға кері әсер етіп, ұрпақ беру қабілетін азайтуы мүмкін. Жүктілікке дейін және жүктілік кезінде қалқанша безі аурулары болса, оларды емдеу маңызды. Отбасында болған қалқанша безі проблемалары, салмақтың еріксіз өзгеруі, жүрек соғу жиілігінің және ыстыққа сезімталдықтың өзгеруі, шаршау сияқты факторлардың болуы қалқанша гормон деңгейлерін бақылауды қажет етеді. Сонымен қатар ұйқы проблемалары, қолмен білінетін ісік және әйелдердегі етеккір кезеңдерінің бұзылуы да қалқанша безінің қызметі туралы түсінік бере алады. Мұндай жағдайларда қалқанша гормон деңгейлерін бақылау ұсынылады. Қалқанша безінің аурулары ерлермен салыстырғанда әйелдерде жиірек кездеседі. Бұның себебі әйелдерге тән гормон жүйесі мен оның өзгеруі деп қабылдануы мүмкін. Әсіресе балиғат кезеңі мен менопауза аралығындағы әйелдерде қалқанша безі аурулары жиі кездеседі. Әйелдерде болатын эстроген гормоны қандағы қалқанша гормондарының деңгейін төмендетіп, гипотиреозы бар әйелдерде қалқанша гормонына деген қажеттілікті арттыруы мүмкін. Етеккір кезеңдеріндегі эстроген және басқа гормондар деңгейінің толқуы әртүрлі жан күйлерін туғызуы және депрессиямен байланысты болуы мүмкін. Әсіресе босанған әйелдерде гормон деңгейлерінде өзгерістер байқалады, және бұл гормондық бұзылыстар депрессия процесіне әкелуі мүмкін. Тым белсенді қалқанша безі адамның салмақ жоғалтуын туғызады, ал гормон деңгейлері салмақ жоғалтудың ауырлығына әсер етеді. Салмақ жоғалтудың артуы гипертиреоздың ауырлығымен тікелей байланысты. Қалқанша безінің қабынуы және жоғары дозалы қалқанша гормоны дәрілері де салмақ жоғалтуға себеп болуы мүмкін. Салмақтың қосылуы көбінесе қалқанша безінің жеткіліксіз жұмысынан туындайды. Ауыр гипотиреозы бар адамдарда салмақтың қосылуы көбірек байқалуы мүмкін. Гипотиреозда қосылған салмақ әдетте тым көп тұз бен судың жиналуынан туындайды және емдеу арқылы салмақ жоғалту күтіледі. Қалқанша безі ауруларын емдеу барысында салмақты бақылауды қамтамасыз ету үшін дәрігеріңіз және диетологыңызбен бірге тамақтану жоспарын құру жылдам нәтижеге қол жеткізуге көмектесуі мүмкін. Егер адамның қалқанша гормондары бақылауда болмаса, дене жаттығуын жасау кезінде кейбір бұзылыстар туындауы мүмкін. Мысалы, аутоиммундық ауру болып табылатын Грейвс ауруы туғызатын гипертиреоз дене жаттығуы кезінде ағзаның тым қызып кетуіне әкелуі мүмкін. Нәтижесінде алаңдаушылық немесе ашушаңдық сезімі, қызару, терлеу және ұйқыдағы проблемалар туындауы мүмкін. Гипотиреозға себеп болатын аутоиммундық ауру Хашимото болса, жеткілікті жұмыс істемейтін қалқанша безіне байланысты жүрек соғуының баяулауына себеп болуы және жүрек дүрсілі, шаршау мен мұңды жан күйін туғызуы мүмкін. Қалқанша безі емдеулері арқылы гормон деңгейлері қалыпты деңгейге келгенде, дене жаттығуы қауіпсіз болады. Жеңіл жаттығулар, йога сияқты әрекеттер салмақты бақылау, іш қату және шаршау сияқты симптомдарды жақсартуға көмектесуі мүмкін. Сізге ең қолайлы жаттығу жоспарын анықтау үшін дәрігеріңізге жүгініңіз. Қалқанша безі дәрілері жеткілікті өндірілмейтін қалқанша гормондарының орнын басуды қамтамасыз етеді. Физикалық және психикалық белсенділікті денсаулыққа зиянсыз ұстап тұру үшін ағзада қалқанша гормондарының жеткілікті деңгейі қажет. Әсіресе балаларда өсу мен даму үшін қалқанша гормоны аса маңызды. Сондықтан дәрігер ұсынған қалқанша безі дәрілерін тұрақты түрде қабылдау және бақылаулардан өту керек. Қалқанша безі дәрілері кейбір жағдайларда қалаусыз жанама әсерлерге әкелуі мүмкін. Шаршау, ыстыққа төзбеушілік, көкірек ауыруы немесе бұзылысы, зәр шығарудың азаюы, жұту мен тыныс алудағы қиындық, ашушаңдық, етеккір кезеңінің бұзылысы, теріде қышыну және қызару осы жанама әсерлер қатарына жатқызылуы мүмкін. Қалқанша безі аурулары басқа мүшелердің жұмысына да әсер етуі мүмкін. Сондықтан гипотиреоз, гипертиреоз және түйін сияқты ауруларды бақылауды қамтамасыз ету өте маңызды. Қалқанша безі проблемалары бар екенін ойласаңыз, тексерістерден өтуді елемеңіз.
Қалқанша безі дегеніміз не? Проблемалары мен емдеу әдістері қандай?: дұрыс бағалаудан бастаңыз
Шағымдарыңызды маман дәрігерлерімізбен бөлісіңіз; сізге қолайлы диагностика мен емдеу жоспарын бірге анықтайық.
Ескерту
Шағымдарыңыз кенеттен басталса, тез үдесе немесе күнделікті өміріңізді айтарлықтай шектесе, уақыт жоғалтпай дәрігерге қаралыңыз.
Қалқанша безі дегеніміз не? Проблемалары мен емдеу әдістері қандай? бойынша емделу жолыңызды мамандарымызбен жоспарлаңыз.
Емдеу нұсқалары, процесс және дайындық туралы білу үшін форманы толтырыңыз немесе қабылдауға жазылыңыз.
