Тыныс алу жеткіліксіздігі дегеніміз не? Белгілері қандай? Емі қалай жүргізіледі?

Адамдарда тыныс алу-шығару процесінің жүзеге асуы және тіндердің өмір сүруі үшін оттегі-көмірқышқыл газы айналымының қажет болуы тыныс алу жүйесінің механизмін түсіндіреді. Тыныс алғанда оттегі өкпеде орналасқан альвеола қаптарына барады және осы жерде қан тамырларына өтеді. Қан арқылы оттегі тіндер мен мүшелерге жетеді. Қан жасушалары оттегіні берген соң тіндерден көмірқышқыл газын алады және тыныс шығару арқылы сыртқа шығарылады. Көмірқышқыл газы — қалдық зат, және қанда тым көп жиналса, оттегінің тасымалдануы бұзылады. Сондықтан көбірек оттегіге орын босату мақсатында қалдық көмірқышқыл газын шығару қажет. Тіндер мен мүшелердің дұрыс жұмыс істеуі үшін бұл айналым жүйелі жүруі керек. Жүйедегі кез келген ақау немесе бұзылыс тыныс алу жеткіліксіздігі сияқты ауыр жағдайға әкелуі мүмкін. Қанда көмірқышқыл газының артуы ағзаға оттегінің кіруіне кедергі жасайды, тіндер мен мүшелерге зақым келтіруі мүмкін.

Тыныс алу жеткіліксіздігі — өкпенің қанға оттегі жүктеуінде немесе көмірқышқыл газын шығаруында туындайтын ақаулық процесін сипаттайды. Қандағы оттегі мөлшерінің азаюымен немесе көмірқышқыл газы мөлшерінің артуымен сипатталады. Жедел басталуы және қысқа мерзімді болуы мүмкін, сонымен қатар ұзақ уақыт сақталуы да ықтимал. Жүрек, өкпе, ми және жұлын аурулары немесе жарақаттары, химиялық заттармен жанасу, тәуелділік туғызатын заттарды тұтыну сияқты факторлар тыныс алу жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін.

Тыныс алу жеткіліксіздігі дегеніміз не?

Тыныс алу жүйесі өкпе мен тыныс орталығы және тыныс алу бұлшықеттері арасындағы импульстерді қамтамасыз ететін сорғы жүйесінен тұрады. Өкпеде немесе сорғы жүйесінің кез келген буынында ақау пайда болса, тыныс алу жеткіліксіздігі дамиды. Тыныс алу жеткіліксіздігі тіндерде оттегі жеткіліксіз болғанда немесе қанда көмірқышқыл газы тым көп болғанда пайда болады. Кейбір жағдайларда екеуі де байқалуы мүмкін. Сондықтан тыныс алу жеткіліксіздігі екі негізгі түрге бөлінеді:

1-типті тыныс алу жеткіліксіздігі (гипоксия): Тыныс алу жүйесінің ағзаны жеткілікті оттегімен қамтамасыз ете алмауы жағдайы. «Гипоксиялық тыныс алу жеткіліксіздігі» деп те аталады. Өкпе және жүрек проблемалары ең жиі кездесетін себептердің бірі болып табылады.

2-типті тыныс алу жеткіліксіздігі (гиперкапния): Тыныс алу жүйесінің ағзадан жеткілікті көмірқышқыл газын шығара алмауы жағдайы. Көмірқышқыл газы ағзадан шығарылмаған кезде қан жасушаларында оттегін тасымалдайтын орын болмайды. «Гиперкапниялық тыныс алу жеткіліксіздігі» деп те аталады. Өкпе, жүрек, бұлшықет, ми және жұлын аурулары ең жиі кездесетін себептердің бірі болып табылады.

Тыныс алу жеткіліксіздігі жедел және созылмалы болып бөлінеді. Жедел тыныс алу жеткіліксіздігі кенеттен пайда болады және шұғыл жағдай болып табылады. Созылмалы тыныс алу жеткіліксіздігі ұзақ мерзімді жағдай болып табылады және тұрақты бақылау мен күтімді талап етеді. Жедел де, созылмалы да тыныс алу жеткіліксіздігі уақтылы анықталмаса, өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Нәтижесінде тыныс алудың тоқтауы, кома немесе өлім орын алуы мүмкін. Сондықтан тыныс алу жеткіліксіздігін толық анықтау және бақылау ауруды басқаруда шешуші маңызға ие.

Тыныс алу жеткіліксіздігінің белгілері қандай?

Тыныс алу жеткіліксіздігінің белгілері төмен оттегі (гипоксемия), жоғары көмірқышқыл газы (гиперкапния) немесе екеуінің де болуына байланысты дамиды. Тыныс алу жеткіліксіздігін көрсететін белгілер негізінен мыналар:

Жеткілікті ауа ала алмау сезімі және тыныс қысылуы

Жылдам немесе тым баяу тыныс алу-шығару

Жүрек соғуының жиілеуі (жүрек дүрсілі)

Көгілдір тартқан тері, тырнақ және ерін

Бозғылт тері

Сана бұлыңғырлығы, дұрыс ойлай алмау

Тым шаршау, мазасыздық

Бас ауыруы

Тым көп терлеу

Көру бұлыңғырлығы

Қанды немесе қанды-шырышты түкіруі, жөтел

Ұйқышылдық немесе есінен танып қалу түрінде болады.

Тыныс алу жеткіліксіздігі шұғыл медициналық араласуды талап ететін клиникалық көрініс болып табылады. Емі уақытылы жасалмаса, өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Белгілердің бірнеше немесе көпшілігін байқасаңыз, уақыт жоғалтпай тиісті денсаулық сақтау мекемесіне хабарласыңыз.

Тыныс алу жеткіліксіздігіне не себеп болады?

Тыныс алу жеткіліксіздігі қанға оттегінің түсуі немесе қаннан көмірқышқыл газының шығарылуы тоқтауының нәтижесінде пайда болады. Түрлі аурулар, жарақаттар және жағдайлар оттегі-көмірқышқыл газы тепе-теңдігін бұзуы мүмкін. Бұл жағдайға себеп болуы мүмкін факторлар мынадай түрде берілуі мүмкін:

Өкпеге баратын қан мен ауа ағынының тежелуі

Өкпеде бітелу, сұйықтықтың жиналуы

Кеуде мен қабырғалардағы жарақат

Темекі шегу, түтін, шаң және асбестті тыныс алу, ауа ластануы

ӨСОА, кистозды фиброз, демікпе, өкпе қабынуы, өкпе эмболиясы және өкпе фиброзы сияқты өкпе аурулары

Қан және айналым жүйесінің аурулары (жүрек жеткіліксіздігі, жүрек ұстамасы, туа біткен жүрек аурулары т.б.)

Ми мен тыныс алу жүйесіне әсер ететін алкогольдің және есірткінің артық дозасы

Тыныс алу жүйесіне әсер етуі мүмкін сколиоз, ALS (амиотрофиялық латеральді склероз), Гийен-Барре синдромы сияқты жүйке мен бұлшықеттерге әсер ететін аурулар

Жұлын жарақаттары, инсульт сияқты жағдайлардан туындайтын жүйке мен бұлшықеттің зақымдануы

Анестезия мен седацияны (ұйықтату әдісін) қажет ететін хирургиялық операциялар

Жаңа туған нәрестелер, мерзімінен бұрын туылған нәрестелер және 65 жастан асқан ересектер тыныс алу жеткіліксіздігі тұрғысынан жоғары қауіп тобында тұр.

Тыныс алу жеткіліксіздігінің емі қалай жүргізіледі?

Емдеу нұсқалары тыныс алу жеткіліксіздігінің ауырлығына, ұзақтығына және көзіне байланысты өзгереді. Емдеу барысында негізгі себепті анықтау және бақылау, көбірек оттегі беру және қалыпты жағдайға қайта оралу үшін механикалық вентиляцияны қолдану қажет болуы мүмкін. Тыныс алу жеткіліксіздігін емдеуде қолдануға болатын дәрі-дәрмектер мен процедуралар тізбеленсе:

Оттегі терапиясы: Тыныс алу маскасы немесе мұрынға салынатын түтік көмегімен қосымша оттегі беріледі. Үйде немесе ауруханада қолданылатын, тасымалданатын құрылғы болып табылады.

Вентилятор (тыныс алуды қолдау аппараты): Адам өз бетімен тыныс ала алмаған кезде тыныс алуды қолдайтын аппаратқа мұқтаж болады. Вентилятор — ауаның өкпеге кіріп-шығуы үшін қолданылатын тыныс алу машинасы. Ауа өкпеге үрленеді және қажетті оттегінің алынуын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар көмірқышқыл газы деңгейін төмендетуге көмектеседі.

Трахеостомия: Мойынға немесе тыныс түтікке тесік ашып, түтік салу. Тыныс алуды жеңілдетеді. Ұзақ уақыт вентилятор емі қажет болса, бұл трахея түтіктері қолданылуы мүмкін.

Негізгі себепке бағытталған ем: Тыныс алу жеткіліксіздігін туғызған жағдайды емдеу. Өкпе қабынуына антибиотиктер, қан ұйындыларына арналған ұйынды ерітетін дәрілер, жарақат жағдайында қосымша ауаны немесе қанды шығару үшін кеуде түтігі сияқты емдеулерді қамтиды.

ECMO (Экстракорпоральды мембраналық оксигенация): Қанға оттегі қосу және көмірқышқыл газын шығару үшін қан жасанды өкпе арқылы айдалады. Тыныс алуында ауыр проблемалары бар адамдарда қолданылады.

Тыныс алу жеткіліксіздігі бар әр науқас үшін әр ем қолайлы болmauы мүмкін. Емдеу мәселенің көзіне, ұзақтығына және ауырлығына байланысты өзгеретіндіктен, ең қолайлы ем үшін дәрігеріңізге жүгініңіз.

Тыныс алу жеткіліксіздігіне әкелетін инфекциялар қандай?

Тыныс алу жеткіліксіздігі әртүрлі инфекциялардың салдарынан пайда болуы мүмкін. Ми немесе жұлынға орналасқан инфекциялар (менингит сияқты), өкпеде орналасқан ӨСОА, кистозды фиброз және өкпе қабынуы сияқты инфекциялар тыныс алу жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Бактериялар, вирустар, саңырауқұлақтар, безгек сияқты әртүрлі патогендердің туғызған сепсисті өкпе қабынуы немесе сепсиссіз өкпе қабынуы жедел тыныс алу жеткіліксіздігімен байланысты негізгі жағдайлардың бірі болып табылады. Қоғамдық жолмен пайда болған ауыр өкпе қабынуы және ӨСОА инфекцияларының асқынулары ересек науқастарда жедел тыныс алу жеткіліксіздігін туғызады. Вирустық инфекциялар кейінгі бактериялық инфекцияны жеңілдетуі және тыныс алу жолдарында болатын патогендердің үлесін арттыруы мүмкін. Сонымен қатар вирус тудырған инфекциялардың емі болмағандықтан, тыныс алу жеткіліксіздігін емдеу ұзаққа созылуы мүмкін. Әсіресе иммун жүйесі әлсіреген адамдар инфекцияларға және сол арқылы тыныс алу жеткіліксіздігі қаупіне қарсы абай болуы керек.

Жиі қойылатын сұрақтар

Тыныс алу жеткіліксіздігі көптеген әртүрлі себептерге байланысты дамитын шұғыл жағдай. Диагноз қою және ем жүргізу процесінде білу қажет нәрселерді және тыныс алу жеткіліксіздігіне қатысты ең көп сұралатын сұрақтардың жауаптарын көру үшін мәтіннің жалғасын оқи аласыз. Тыныс алу жеткіліксіздігі қанда оттегі жеткіліксіз болуының немесе көмірқышқыл газының тым көп болуының нәтижесі болып табылады. Ағзаның тіндері мен мүшелеріне жетпеген оттегі кейбір өзгерістер мен зақымға әкелуі мүмкін. Теріде, тырнақ пен ерінде көгілдір реңк, бозғылт көрініс, жүрек дүрсілі, тым шаршау, тыныс қысылуы, ұйқышылдық сияқты белгілер тыныс алу жеткіліксіздігін көрсетеді. Кейбір жағдайларда осы белгілерге қосымша бас ауыруы, бас айналуы, тым көп терлеу және көру бұлыңғырлығы байқалуы мүмкін. Тыныс алу жеткіліксіздігі өкпе, ми, жұлын инфекцияларының нәтижесінде де пайда болуы мүмкін. Инфекцияның көзіне және симптомдарына сәйкес тиісті емді жүргізу маңызды. Емделмеген бактериялық, вирустық немесе саңырауқұлақ тектес инфекциялар тіндер мен мүшелерге зақым келтіруі мүмкін. Инфекцияны бақылай алмау тыныс алу жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар тыныс алу жеткіліксіздігін басқара алмау одан да ауыр асқынуларды туғызуы мүмкін. Жедел тыныс алу жеткіліксіздігі — ауыр жағдайдағы науқастардың қарқынды терапия бөліміне жатқызылуының кең таралған себептерінің бірі. Қарқынды терапия бөлімінде ұзақ уақыт жату қажет болғанымен, кейбір науқастар үшін бұл мерзім қысқарақ болуы мүмкін. Қарқынды терапия бөліміндегі науқастардың шамамен %40-65-і механикалық вентиляцияға мұқтаж. Тыныс алу жеткіліксіздігін жақсы басқару арқылы қарқынды терапия мерзімі қысқаруы мүмкін. Тыныс алу жеткіліксіздігін емдеу астарында жатқан мәселелерге байланысты. Сондықтан тыныс алу жеткіліксіздігін туғызған факторлардың емдеуіне байланысты сауығу мерзімдері өзгереді. Оттегі беретін құрылғылар, антибиотик сияқты дәрілер және басқа да емдеу нұсқаларын қоса алғанда, әртүрлі ем процестері сауығу барысында айырмашылықтар көрсетуі мүмкін. Сізге ең қолайлы емдеу нұсқасы туралы ақпарат алу үшін дәрігеріңізге кеңесіңіз. Қоршаған орта жағдайлары мен әртүрлі астарлы аурулар салдарынан пайда болуы мүмкін тыныс алу жеткіліксіздігі бақылауға алынуы қажет жағдай болып табылады. Дәрігерлердің процестерді жеке назар аудара отырып бақылауы маңызды. Біздің ауруханамызда тәжірибелі дәрігерлер құрамымен қатар, жетілдірілген құрылғылар мен жабдықтар арқылы процесс мұқият бақыланады. Сонымен қатар ересектер мен балалар қарқынды терапия бөлімдері мен дәрігерлердің бөлек болуы адамдарға арналған арнайы емдеуді қамтамасыз етуге бағытталған. Тыныс алу жеткіліксіздігінің белгілері немесе күдігі болса, міндетті түрде тиісті денсаулық сақтау мекемесіне хабарласыңыз.