Серотониндік синдром дегеніміз не? Белгілері, себептері және емі

Серотониндік синдром

Серотониндік синдром – бұл мидағы серотонин деңгейінің шамадан тыс жоғарылауынан туындайтын күрделі медициналық жағдай. Ол әдетте кейбір дәрі-дәрмектерді бірге қолдану нәтижесінде дамиды және уақтылы шара қолданылмаса, өмірге қауіп төндіруі мүмкін. Жүйке жүйесіне тікелей әсер ететін бұл синдром физикалық және психикалық белгілермен көрінуі мүмкін.

Серотониндік синдром дегеніміз не?

Серотониндік синдром – ағзадағы серотонин деңгейінің қалыпты көрсеткіштен әлдеқайда жоғарылауы нәтижесінде дамитын орталық жүйке жүйесінің уыттану жағдайы. Серотонин «бақыт гормоны» деп те аталады. Бұл нейротрансмиттер қалыпты жағдайда көңіл-күй, ұйқы, тәбет және ауырсынуды сезіну сияқты өмірлік маңызды функцияларды реттейді, бірақ оның концентрациясы критикалық деңгейге жеткенде ағза үшін зиянды болуы мүмкін.

Бұл синдром алғаш рет 1960-жылдары сипатталғанымен, антидепрессанттарды кеңінен қолданумен бірге оның кездесу жиілігі артты. Синдром серотонинергиялық дәрілерді жеке өзін жоғары дозада қабылдағанда немесе бірнеше серотонинергиялық дәрілерді бір уақытта қолданғанда дамиды. Ол жеңіл түрлерінен бастап өмірге қауіп төндіретін ауыр жағдайларға дейінгі кең спектрде көрінуі мүмкін. Серотониндік синдром жасына және жынысына қарамастан кез келген адамға әсер ете алады, бірақ әсіресе психиатриялық дәрілерді қабылдайтын адамдар қауіп тобында. Синдромның дамуында жеке сезімталдық та маңызды рөл атқарады. Кейбір адамдар қалыпты дозада да синдромды дамытуы мүмкін, ал басқалары жоғары дозаларға төзімділік таныта алады.

Серотониндік синдромның белгілері қандай?

Серотониндік синдромның белгілері әдетте дәріні қабылдағаннан кейінгі алғашқы бірнеше сағат ішінде басталып, тез үдейді. Белгілері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбір адамдарда тек жеңіл мазасыздық пен діріл байқалса, басқаларында қатты бұлшықет тартылуы, дене қызуының көтерілуі және естен тану жағдайлары дамиды. Симптомдар көбінесе орталық жүйке жүйесіне, тірек-қимыл аппаратына және вегетативті жүйке жүйесіне әсер етеді.

Нейробұлшықеттік белгілерге миоклонус (бұлшықеттің секіруі), гиперрефлексия, ригидтілік және тремор жатады. Әсіресе төменгі аяқтарда байқалатын миоклонус – серотониндік синдромның ең тән белгілерінің бірі. Науқастарда бақылаусыз бұлшықет тартылуы, тепе-теңдіктің бұзылуы және үйлесімсіздік байқалады. Сонымен қатар, серотониндік синдромда тершеңдік пен қызба сияқты вегетативті жүйке жүйесінің белгілері де көрінеді.

Психикалық жағдайдың өзгеруі қозу, шатасу, делирий және галлюцинация түрінде көрініс береді. Серотониндік синдромды бастан кешіп жатқандар мазасыздық, үрей және ашушаңдық сезінуі мүмкін. Ауыр жағдайларда естен тану және кома дамуы мүмкін. Вегетативті тұрақсыздық гипертензия, тахикардия, гипертермия және диафорезбен сипатталады.

Асқазан-ішек жолдарының белгілері де жиі кездеседі; жүрек айну, құсу, диарея және іштің ауыруы науқастың жалпы жағдайын одан әрі нашарлатуы мүмкін. Қарашықтың кеңеюі, тахипноэ және гипертермия сияқты физикалық белгілер де байқалуы мүмкін. Серотониндік синдром белгілерінің ауырлығы серотонин деңгейінің жоғарылығымен және науқастың жалпы денсаулық жағдайымен тікелей байланысты.

Серотониндік синдром қалай пайда болады?

Серотониндік синдром жалпы алғанда серотонинергиялық дәрілерді қолдануға байланысты болады. Ең жиі кездесетін себептерге SSRI (серотониннің кері қармалуын таңдамалы тежегіштері), SNRI (серотонин мен норадреналиннің кері қармалуын тежегіштері), МАО тежегіштері және үш циклді антидепрессанттар жатады. Бұл дәрілерді жеке өзін жоғары дозада қолдану немесе әртүрлі серотонинергиялық дәрілерді үйлестіру синдром қаупін арттырады.

Дәрілердің өзара әрекеттесуі – синдромның ең маңызды себептерінің бірі. Мысалы, МАО тежегішін қабылдап жүрген науқасқа SSRI тағайындау немесе трамадол сияқты ауырсынуды басатын дәрілерді антидепрессанттармен үйлестіру қауіпті нәтижелерге әкелуі мүмкін. Сонымен қатар, бас сақинасын (мигрень) емдеуде қолданылатын триптан тобындағы дәрілер, кейбір ауырсынуды басатын дәрілер, жөтелге қарсы шәрбаттарда болатын декстрометорфан сияқты заттар және орталық жүйке жүйесіне әсер ететін басқа да дәрілер серотонин деңгейін арттыруы мүмкін. Заңсыз заттардан MDMA (экстази), LSD және кокаин де серотониндік синдромның себептері қатарына жатады. Бұл заттарды бір уақытта немесе қысқа аралықпен қабылдаған жағдайда серотонин деңгейі қысқа уақытта жоғарылайды.

Кейбір шөптік өнімдер мен тағамдық қоспалар да қауіп төндіреді. St. John's Wort (сары шайқурай), триптофан және 5-HTP сияқты табиғи өнімдер рецепт бойынша берілетін дәрілермен әрекеттесіп, синдромның дамуына ықпал етуі мүмкін. Тағамдық қоспалар мен рецепт бойынша берілетін дәрілер арасындағы өзара әрекеттесу көбінесе назардан тыс қалады, бұл маңызды қауіп факторы болып табылады. Синдромның дамуында генетика да үлкен рөл атқаруы мүмкін. Серотонин метаболизміне жауапты ферменттердегі генетикалық вариациялар адамдардың әртүрлі сезімталдық танытуына әкеледі. Бауыр мен бүйрек функциясының бұзылуы да дәрілердің ағзадан шығарылуына әсер етіп, синдром қаупін арттырады.

Серотониндік синдром диагнозы қалай қойылады?

Серотониндік синдромның диагнозы науқастың симптомдары мен дәрілік тарихын ескере отырып қойылады. Бұл синдром үшін арнайы қан анализі немесе бейнелеу әдісі жоқ. Сондықтан дәрігер адамның қандай дәрілерді қолданып жүргенін және белгілердің қашан басталғанын егжей-тегжейлі сұрайды. Диагностикада ең жиі қолданылатын критерийлердің бірі – Hunter серотониндік уыттану критерийлері. Бұл критерийлер серотонинергиялық дәрілерді қолдану тарихы бар адамдарда белгілі бір физикалық белгілердің болуына негізделген.

Дәрігер науқастың дене қызуын, тамыр соғысын, қан қысымын, бұлшықет тонусын және рефлекстерін бағалайды. Қажет болған жағдайда басқа да ықтимал ауруларды жоққа шығару үшін зертханалық сынақтар тағайындалады, бірақ бұл сынақтар серотониндік синдромға тән нәтижелер бермейді. Дифференциалды диагностикада эпилепсиялық ұстамалар, нейролептикалық қатерлі синдром, инфекциялық қызба аурулары және дәрілік уыттанулар да ескерілуі керек. Диагноз қою кезінде тез әрекет ету маңызды, өйткені синдром тез үдеуі мүмкін. Дұрыс диагноздың арқасында емді ерте бастап, күрделі асқынулардың алдын алуға болады.

Серотониндік синдром қалай емделеді?

Серотониндік синдромды емдеудің ең негізгі қадамы – бұл жағдайға әкелген дәрілерді тоқтату. Егер синдром жеңіл деңгейде болса, тек дәріні тоқтату және науқастың жағдайын бақылау арқылы да белгілер 24-72 сағат ішінде басылуы мүмкін. Алайда орташа және ауыр жағдайларда медициналық араласу қажет. Мұндай жағдайларда науқас ауруханаға жатқызылады және белгілеріне қарай симптоматикалық ем жоспарланады.

Науқаста қозу, бұлшықет түйілуі немесе ұстама сияқты белгілер болса, тыныштандыратын және бұлшықет босаңсытатын дәрілер қолданылуы мүмкін. Әдетте бензодиазепин тобындағы дәрілер таңдалады. Дене қызуы көтерілген жағдайда дене суытылады, көп мөлшерде сұйықтық беріліп, сұйықтық-электролиттік тепе-теңдік қамтамасыз етіледі. Жүрек соғысы мен қан қысымының көрсеткіштері мұқият бақыланады, қажет болса, қан қысымын түсіретін немесе көтеретін дәрілер беріледі. Тыныс алудың қиындауы немесе тыныс алу жеткіліксіздігі дамыса, оттегімен қолдау көрсетіледі, өте ауыр жағдайларда жансақтау бөлімінің көмегі қажет болуы мүмкін.

Кейбір жағдайларда серотонин рецепторларын бөгейтін дәрілер де қолданылуы мүмкін. Ауыз арқылы қабылданатын бұл дәрілер серотонин рецепторларына байланысып, серотониннің әсерін азайтады. Алайда әр науқас үшін жарамды болмауы мүмкін болғандықтан, оны дәрігердің бақылауымен қолдану қажет.

Ерте байқалып, тиісті ем басталған серотониндік синдром жағдайларында сауығу процесі өте жылдам жүреді. Кеш қалған жағдайларда бүйрек жеткіліксіздігі, тыныс алудың тоқтауы, жүрек ырғағының бұзылуы сияқты күрделі асқынулар дамуы мүмкін. Сондықтан дәрілерді мұқият қолдану, дәрігердің кеңесінсіз дозаны өзгертпеу және жаңа дәрі қабылдағанда ықтимал өзара әрекеттесулерді білу өте маңызды.

Жиі қойылатын сұрақтар

Серотониндік синдромға күдік болса, адам серотонин деңгейін арттыратын дәрілерді дереу тоқтатып, шұғыл медициналық көмекке жүгінуі керек. Ауруханаға барып, симптомдардың бағалануын қамтамасыз ету қажет. Емдеу әдетте демеуші күтім, сұйықтық толтыру, қажет болса, тыныштандыратын және қызу түсіретін дәрілермен жүргізіледі. Ауыр жағдайларда жансақтау бөлімі қажет болуы мүмкін. Жеңіл жағдайларда серотонинергиялық дәріні тоқтатумен бірге белгілер 1-3 күн ішінде өздігінен басылуы мүмкін. Бұл процесс міндетті түрде дәрігердің бақылауында болуы керек. Орташа және ауыр жағдайларда медициналық араласу міндетті. Оның өздігінен өтіп кетуін күтпей, уақыт жоғалтпастан медициналық мекемеге жүгіну керек. Серотонин тапшылығын қан анализімен тікелей өлшеу мүмкін емес, бірақ кейбір белгілер оған ишара етеді. Үнемі көңіл-күйдің болмауы, үрей, ұйқының бұзылуы, энергияның төмендеуі, тәбеттің өзгеруі және депрессияға бейімділік болса, серотонин тапшылығына күдік туындауы мүмкін. Бұл жағдайда психиатр маманға жүгініп, бағалаудан өту керек. Серотониндік синдром әдетте дәріні тоқтатқаннан кейін 24-72 сағат ішінде басыла бастайды. Жеңіл жағдайларда бұл уақыт қысқарақ болуы мүмкін, ал ауыр жағдайларда белгілер бірнеше күнге созылуы мүмкін. Жансақтау бөліміне мұқтаж жағдайларда сауығу уақыты ұзағырақ болуы мүмкін. Процесс науқастың жалпы денсаулық жағдайына байланысты өзгереді. Серотонин деңгейін арттыратын дәрілердің қатарына антидепрессанттар (SSRI, SNRI, MAOI), бас сақинасына қарсы дәрілер (триптандар), кейбір ауырсынуды басатын дәрілер (трамадол), жөтелге қарсы шәрбаттар (декстрометорфан) және кейбір заңсыз заттар (MDMA, LSD) жатады. Бұл дәрілер дәрігердің бақылауымен қолданылуы керек және бірге қабылданғанда өзара әрекеттесу қаупі ескерілуі тиіс. Серотонин тағамдарда тікелей кездеспейді, бірақ оның ізашары болып табылатын триптофан кейбір тағамдарда бар. Сүт өнімдері, жұмыртқа, күркетауық еті, лосось балығы, банан, сұлы және жаңғақтар триптофанға бай. Бұл тағамдар ағзадағы серотонин өндірісін жанама түрде қолдай алады. Серотонин ағзаның әртүрлі жерлерінде өндірілсе де, оның үлкен бөлігі ас қорыту жүйесіндегі энтерохромафиндік жасушаларда жасалады. Қалған бөлігі ми мен жүйке жүйесінде өндіріледі. Мида өндірілетін серотонин жүйке жасушалары арасында сигнал беруге жауапты болса, ас қорыту жүйесіндегі түрі ішек қозғалысын реттейді. Серотонин деңгейін өлшейтін серотониндік синдром тесті сияқты талдаулар кейбір зертханаларда жасалуы мүмкін, бірақ олар күнделікті тестілер қатарына жатпайды. Бұл тестілер әдетте зәрдегі немесе қандағы серотонин немесе оның метаболиті болып табылатын 5-HIAA деңгейін тексеру арқылы жасалады. Алайда мидағы серотонин деңгейін тікелей өлшеу мүмкін емес; клиникалық бағалау маңыздырақ.

Серотониндік синдром – ерте байқалмаған жағдайда өмірге қауіп төндіретін күрделі жағдай. Сізде немесе жақыныңызда кенеттен пайда болған мазасыздық, бұлшықет тартылуы, қызба немесе естен тану сияқты белгілер болса, уақыт жоғалтпастан медициналық мекемеге жүгініңіз. Қолданып жүрген дәрілеріңіз туралы дәрігеріңізге міндетті түрде хабарлаңыз және дәрілерді өзгертуді маманның бақылауымен жасаңыз.

Серотониндік синдром туралы толық ақпарат алу немесе қабылдауға жазылу үшін басыңыз.