Аутизм дегеніміз не? Белгілері, себептері, диагностикасы және емдеу процесі

Аутизм

Аутизм спектрінің бұзылуы (АСБ) адамдарда қарым-қатынаста, әлеуметтік өзара әрекеттесуде қиындықтар, қайталанатын мінез-құлықтар сияқты симптомдарға әкелетін нейродамулық ерекшелік болып табылады. Генетикалық және қоршаған орта факторларының әсерінен пайда болады деп есептелетін аутизм әртүрлі жолдармен көрінуі мүмкін. Аутизмді нақты емдеу жолы болмағанымен, ерте диагностика балалардың қарым-қатынас жасау және әлеуметтік өзара әрекеттесу дағдыларын дамыта алады. АСБ кең таралған пікірге қайшы, ауру емес, нейрологиялық ерекшелік болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, бұзылуды емдеудің орнына баланың өмірде кездесуі мүмкін қиындықтармен қалай күресетініне назар аудару маңызды.

Аутизм дегеніміз не?

Аутизм – қоғамдық өзара әрекеттесу мен қарым-қатынастағы жетіспеушілік, қайталанатын мінез-құлықтар және шектеулі қызығушылық аяларымен сипатталатын нейродамулық бұзылу. Бұзылудың түбінде баланың қоршаған ортасымен құратын қарым-қатынасын анықтауға жауапты ми бөлігінің қалыпты жағдайдағыдан өзгеше жұмыс істеуі жатыр. АСБ диагнозы кейбір жағдайларда ересек жаста да қойылуы мүмкін. Диагноздың кеш қойылуы бұзылу ата-аналардың нашар әрекеттері, балалар бастан кешкен психологиялық травмалар сияқты себептермен кейіннен де пайда болуы мүмкін деген түсінікке әкелуі мүмкін. Алайда, бұл синдромы бар адамдар нейродивергентті (нейроәртүрлілік) адамдар болып табылады, яғни АСБ бар адамдардың миы туылғаннан бастап қалыпты жағдайдағыдан өзгеше жұмыс істейді. Сондықтан аутизмі бар балалар құрдастарынан өзгеше салаларда табысты бола алаarken басқа мәселелерде көмекке мұқтаж болуы мүмкін.

DSM-5 бойынша (Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық анықтамалығы, Бесінші басылым) АСБ қазіргі уақытта немесе өткенде әлеуметтік қарым-қатынас пен өзара әрекеттесуде бірнеше салаларда тұрақты кемістіктерге әкелетін ми функцияларындағы айырмашылықтар ретінде анықталады. Зерттеулер бүкіл әлемде әр 100 баланың 1-інде АСБ барын және жағдайлардың төмен және орташа табысты елдерде көбірек болуы мүмкін екенін көрсетеді.

АСБ әлеуметтік, коммуникативтік және мінез-құлықтық қиындықтармен сипатталады. Дамитын қиындықтар адамның қажетті қолдауына байланысты жеңіл, орташа немесе ауыр деңгейлерде болуы мүмкін. DSM-5 көмегімен барлық әртүрлі аутизм түрлері АСБ тақырыбы астында қарастырылады. DMS-5 дейін жасалған ескі жіктемелерге сәйкес анықталған кейбір түрлер төмендегідей:

Аспергер синдромы: Спектрдің неғұрлым жеңіл шетінде орналасқан Аспергер синдромы әдетте жоғары интеллект, дамыған тілдік дағдылар және күнделікті өмірлік әрекеттерді тәуелсіз түрде жалғастыру қабілетімен өзін көрсетеді. DSM-5 дейін Аспергер жеке диагноз ретінде бағаланса, бүгінгі таңда АСБ астында қарастырылады. Әлеуметтену тұрғысынан кейбір қиындықтарды бастан кешсе де, Аспергер синдромы бар адамдар әсіресе қызықтыратын тақырыптарда терең білімге ие бола алады және бұл тақырыптар туралы ұзақ уақыт сөйлей алады.

Атиптік аутизм: Атиптік кең дамулық бұзылу ретінде де белгілі атиптік аутизм Аспергер синдромынан ауырлау, бірақ аутистік бұзылудан жеңілірек белгілерді көрсететін адамдарды сипаттау үшін қолданылады. Синдромның белгілері арасында әлеуметтік қарым-қатынастағы қиындық сияқты типтік белгілер байқалғанымен, қайталанатын мінез-құлықтар немесе шектеуші қызығушылық аялары байқалмауы мүмкін.

Аутистік бұзылу: Аутистік бұзылу Аспергер және атиптік аутизмге қарағанда ауыррақ белгілермен өзін көрсетеді.

Балалық шақтың дезинтегративтік бұзылуы (БШДБ): Хеллер синдромы ретінде де белгілі балалық шақтың дезинтегративтік бұзылуы бұзылудың ең сирек және ең ауыр бөлігінде орналасқан. Бұл бұзылу қалыпты даму көрсететін балалар 2-4 жас аралығына келгенде әлеуметтік өзара әрекеттесулерін, тілдік және ақыл-ой дағдыларын жылдам жоғалтуымен өзін көрсете алады. Сонымен қатар БШДБ бар сәбилер мен балаларда эпилепсия сияқты неврологиялық проблемалар да дамуы мүмкін.

Бүгінгі таңда жоғарыда аталған бұзылулардың барлығы АСБ тақырыбы астында қарастырылады. Сонымен қатар Түркияда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының диагностикалық критерийлері қолданылуына байланысты кейбір жағдайларда отбасылар балаларының денсаулық туралы есептерінен атиптік аутизм диагнозымен кездесе алады.

Аутизм қалай пайда болады?

Аутизм спектрінің бұзылуы тұқымқуалайтын және қоршаған орта факторларының әсерінен пайда болатын ерекшелік болып қабылданады. Нақты себебі толық белгісіз болғанымен, мидың дамуына әсер ететін әртүрлі факторлар бұзылуға әкелуі мүмкін деп есептеледі. Мысалы, жүктілік кезіндегі асқынулар, ата-ананың жасы, туу салмағының төмен болуы сияқты факторлар бұзылудың көріну қаупін арттыруы мүмкін. Осыған сәйкес АСБ ықтимал себептері төмендегідей тізбектелуі мүмкін:

Генетикалық факторлар: Генетикалық факторлар АСБ пайда болуында рөл атқаруы мүмкін. Кейбір жағдайлардың белгілі бір генетикалық синдромдармен немесе мутациялармен байланысты болуы мүмкін екенін көрсететін әртүрлі зерттеулер бар. Екінші жағынан, бұл ерекшелікке себеп болатын нақты ген немесе мутация бар деп айту қиын. АСБ әртүрлі гендердің әсерінен пайда болуы мүмкін. Генетикалық факторлар мидың дамуына, мидағы нейрондар арасындағы қарым-қатынасқа және белгілердің ауырлығына әсер етуі мүмкін. Ретт синдромы немесе нәзік X синдромы сияқты кейбір генетикалық бұзылулар нейродамулық ерекшелікке себеп болуы мүмкін.

Қоршаған орта факторлары: Зерттеулер вирустық жұқпалы аурулар, жүктілік кезінде қолданылатын кейбір дәрілер, жүктілік асқынулары және қоршаған орта ластаушыларының әсері сияқты факторлардың АСБ қаупін арттыруы мүмкін екенін алға тартады.

Саналғандардан басқа кейбір факторлар АСБ көріну қаупін арттыруы мүмкін. Осыған сәйкес негізгі қауіп факторлары төмендегідей тізбектелуі мүмкін:

Жынысы: Зерттеулерге сәйкес ұл балалар қыз балаларға қарағанда төрт есе көп АСБ қаупін арқалайды.

Отбасылық тарихы: Отбасында кез келген АСБ диагнозы бар балаларда бұзылудың көріну қаупі жоғары болуы мүмкін.

Шала туу: Әртүрлі зерттеулер 26 аптадан бұрын туылған нәрестелерде қауіптің артуы мүмкін екенін көрсетеді.

Ата-ананың жасы: Егде жаста ата-ана болуға байланысты қауіптің артқанын көрсететін кейбір зерттеулер бар.

Сонымен қатар соңғы жылдары жасалған әртүрлі зерттеулер балалық шақта қолданылатын екпелердің бұзылуға себеп болғанының ғылыми негізі жоқ екенін көрсетеді.

Аутизм белгілері қандай?

Аутизм спектрінің бұзылуына атауын берген спектр әртүрлілік дегенді білдіреді. Сондықтан белгілер де жасына және бұзылу түріне қарай өзгеріп отыруы мүмкін. Нәрестелердегі аутизм белгілері арасында көз байланысын орната алмау, өз атына жауап бермеу және бет әлпетінің тұйық болуы сияқты симптомдарды атауға болады. 6 айлық нәрестеде аутизм белгілері нақты түсінілмеуі мүмкін, бірақ нәресте өскен сайын симптомдар айқынырақ бола түседі. Мысалы, 1 жастағы аутизм белгілері ретінде дыбыстарға реакция бермеу немесе қоршаған ортаға қызығушылық көрсетпеу, 2 жастағы аутизм белгілері ретінде сөйлеудің кешігуі және қайталанатын мінез-құлықтар байқалуы мүмкін. Осыған сәйкес негізгі белгілер мыналар:

Әлеуметтік қарым-қатынас пен өзара әрекеттесудегі жетіспеушілік: АСБ бар балалар көз байланысын орнатуда немесе қарсы тараптың бет әлпетін түсіну нүктесінде қиындықтарды бастан кешуі мүмкін. Әдетте өз атымен шақырылғанда реакция бермейді және айналасындағы адамдарға немқұрайлы қалуы мүмкін. Сонымен қатар олар өз сезімдерін білдіруде және басқалардың сезімдерін түсінуде қиналады.

Тіл және қарым-қатынас проблемалары: Кейбір нәрестелер мен балаларда сөйлеудің кешігуі байқалуы мүмкін, тіпті кейбір балалар мүлдем сөйлемеуі мүмкін. Сөйлеу қабілеті бар балалар болса монотонды үнмен немесе робот тәрізді стильде сөйлей алады. Сөйлеу дағдылары дамығандардың өзі әңгімені бастау және жалғастыру нүктесінде қиындықтарды бастан кешіп, тек қажет болған жағдайда қарым-қатынас жасауды жөн көруі мүмкін. Екінші жағынан, Аспергер синдромы сияқты ерекшеліктері бар адамдарда сөйлеу және тіл дағдыларының өте жақсы дамығаны байқалуы мүмкін.

Қайталанатын мінез-құлықтар және тәртіптерге тәуелділік: Ерекшелігі бар адамдар қол шапалақтау, айналу немесе белгілі бір дыбыстарды қайталау сияқты жиі бірдей әрекетті қайталау мінез-құлқын көрсете алады. Күнделікті тәртіптерде ең кішкентай өзгерістің болуы бұл адамдардың қарқынды стресс пен мазасыздықты бастан кешуіне әкеледі. Сонымен қатар белгілі бір заттарға немесе тақырыптарға шамадан тыс қызығушылық көрсетуге бейім болуы мүмкін.

Сенсорлық сезімталдық: Бұзылуы бар кейбір поциенттер жарық, дыбыс немесе жанасу сияқты сенсорлық тітіркендіргіштерге әдеттен тыс реакциялар бере алады. Мысалы, кейбір балалар қатты дыбысқа немесе жарқын жарыққа шамадан тыс сезімтал болуы мүмкін, ал басқалары ауырсыну немесе жылу сияқты сезімдерге сезімсіз қалуы мүмкін

Саналған белгілер әр адамда әртүрлі деңгейлерде көрінуі мүмкін. Ерте диагностика және тиісті емдеу жоспарлауы арқылы симптомдардың ауырлығы жеңілдетілуі және адамның өмір сапасы айтарлықтай жақсартылуы мүмкін.

Аутизм диагнозы қалай қойылады?

Бүгінгі таңда диагноз үшін қолданыла алатын нақты аутизм тесті жоқ. Дегенмен, мамандар адамның әлеуметтік, коммуникативтік және мінез-құлықтық ерекшеліктерін егжей-тегжейлі бағалай отырып диагноз қоя алады. Сондықтан мамандар балалық шақта, әсіресе нәрестелер әлі 18 - 24 айлық кезінде АСБ скринингінен өтуін ұсынады. Мамандар пайдаланатын негізгі диагностикалық әдістер төмендегідей:

Дамулық скрининг: Диагноздағы алғашқы қадам – баланың даму процесін бағалау. Балалар рутиндік тексерулер кезінде дамулық кешігу белгілері тұрғысынан тексеріледі. Баланың танымдық, тілдік, әлеуметтік және моторлық дағдылары зерттелетін бұл процесте педиаторлар бала да нейродамулық ерекшеліктің барына күмәнданса, отбасыларды даму педиатриясы, балалар неврологы, психолог және логопед сияқты мамандарға бағыттай алады.

Мінез-құлықтық бақылау: Мамандар үшін балаларының ерте кезеңдегі даму ерекшеліктері, мінез-құлықтары және әлеуметтік өзара әрекеттесулері туралы отбасынан алынатын ақпарат маңызды. Балалардың әлеуметтік өзара әрекеттесулері, ойын ойнау түрлері және қоршаған ортамен құратын қарым-қатынастары туралы ақпарат алу диагностика процесіне көмектесе алады.

Қосымша тесттер: Кейбір жағдайларда белгілердің басқа неврологиялық немесе генетикалық бұзылудан туындап туындамағанын анықтау үшін генетикалық тесттер немесе неврологиялық скринингтер жасалуы мүмкін.

АСБ диагнозында мамандар DSM-5 (Психикалық бұзылулардың диагностикалық және статистикалық анықтамалығы) критерийлері бойынша бағалау жасайды. DSM-5 бойынша АСБ әлеуметтік өзара әрекеттесуде, тілдегі қиындықтарда және қайталанатын мінез-құлықтарда көрінетін айқын айырмашылықтар ретінде анықталады. Бұлардың бірі немесе бірнешеуінің болуы мамандардың АСБ күдіктенуіне әкеледі.

Аутизмді емдеу қалай жүргізіледі?

Бүгінгі таңда АСБ үшін нақты емдеу жолы болмағанымен, ерте кезеңнен бастап қолданылатын қолдаушы ем және оқытулар адамдардың әлеуметтік, коммуникативтік және мінез-құлықтық дағдыларын дамытуға көмектесе алады. Осылайша аутизмді емдеу процесі мультикадисциплинарлық тәсілді талап етеді. Емдеу процесінде мамандар жиі жүгінетін негізгі әдістер төмендегідей:

Мінез-құлық терапиялары: Қолданбалы мінез-құлық анализі терапиясы сияқты мінез-құлық терапиялары бұзылуы бар адамдардың әлеуметтік дағдыларды меңгеруіне және қайталанатын мінез-құлықтарды азайтуға көмектеседі. Белгілі бір мінез-құлықтар марапатталған кезде балалардың бұл мінез-құлықтарды қайталайтыны принципіне негізделген қолданбалы мінез-құлық анализі баланың қайталанатын мінез-құлықтардан бас тартуына көмектесе алады. Сонымен қатар логопедиялық терапия мен кәсіптік терапия да қарым-қатынас пен моторлық дағдылардың дамуына үлес қоса алады.

Дәрілік ем: АСБ үшін арнайы дәрі болмағанымен, кейбір жағдайларда жеке тұлғаның ұйқы проблемалары, мазасыздық, зейін тапшылығы немесе гиперактивтілік сияқты белгілерін басқару үшін дәрілер қолданылуы мүмкін.

Отбасын оқыту және қолдау бағдарламалары: Отбасылардың балаларының мінез-құлықтарын басқару, қарым-қатынас жасау және күнделікті өмірлік дағдыларын дамыту бойынша оқыту алуы бұзылуы бар балалардың дамуында маңызды рөл атқара алады.

Әлеуметтік дағдылар тренингі: Ересектерде аутизм белгілері байқалса, әлеуметтік дағдыларды арттыруға бағытталған арнайы оқыту бағдарламаларына жүгінуге болады. Бағдарламалар адамның қарым-қатынаста өзін білдіру, достық қатынастар құру және қоғамда оңғайрақ әрекет ету дағдыларын дамыта алады.

Сенсорлық терапия: Кейбір поциенттер үшін жанасу, дыбыс немесе жарық сияқты тітіркендіргіштер өте қолайсыз. Тітіркендіргіштерге қатысты симптомдары бар адамдарда тітіркендіргіштерге үйлесімдірек болуға көмектесетін сенсорлық интеграция терапиялары қолданылуы мүмкін.

Ерте кезеңде басталған бұл қолдаушы емдеу әдістері АСБ бар тұлғалардың тәуелсіз өмір сүру дағдыларын дамытулары және қоғамдық өмірге бейімделулері тұрғысынан маңызды.

Жиі қойылатын сұрақтар

Аутизмнің ішкі түрлерінің бірі болып табылатын атиптік аутизм Аспергер синдромынан ауыррақ, бірақ аутистік бұзылудан жеңілірек симптомдармен сипатталатын АСБ түрі болып табылады. Бұл адамдарда әлеуметтік қарым-қатынаста қиындықтар байқалғанымен, қайталанатын мінез-құлықтар және шектеулі қызығушылық аялары байқалмауы мүмкін. Отбасы мүшелерінде кез келген АСБ диагнозы бар адамдарда бұзылудың көріну қаупі жоғары болуы мүмкін. Сонымен қатар кейбір генетикалық аурулар да қауіпті арттырады. Дегенмен генетикалық факторлар нейродамулық ерекшеліктерді жалғыз өздері түсіндіре алмайды. АСБ балалық шақта басталатын және өмір бойы жалғасатын әлеуметтік өзара әрекеттесуде, қарым-қатынаста және мінез-құлықтарда айырмашылықтарға әкелетін нейродамулық ерекшелік болып табылады. DSM-5 бойынша АСБ түрлері бір шатыр астында анықталғанымен, ескі анықтамаларға сәйкес аутизм; Аспергер синдромы, атиптік аутизм, аутистік бұзылу және балалық шақтың дезинтегративтік бұзылуы сияқты ішкі санаттарға бөлінеді. Ең жеңіл АСБ әдетте Аспергер синдромы ретінде қабылданады. Аспергер синдромы бар адамдар әлеуметтік өмірде кейбір қиындықтарды бастан кешсе де, әдетте тәуелсіз түрде өмір сүре алады. Сонымен қатар бұл адамдардың тілдік және танымдық дағдыларында айқын кемістік байқалмайды. АСБ бар адамдардың өмір сүру ұзақтығы қоғамдағы басқа адамдарға ұқсас түрде жалпы денсаулық жағдайларына және басқаларға қаншалықты тәуелді екендіктеріне байланысты өзгереді. Бүгінгі таңда АСБ бар балалардың толығымен қалыпты жағдайға оралуын қамтамасыз ететін емдеу әдісі жоқ. Дегенмен ерте жаста басталған қолдаушы терапиялар балалардың дағдыларын дамытуға және әлеуметтік өмірге оңайырақ бейімделулеріне көмектесе алады. АСБ уақытша ерекшелік емес. Дегенмен көз байланысынан қашу, сөйлеудің кешігуі немесе әлеуметтік немқұрайлылық сияқты типтік белгілер дамулық кешігу немесе басқа себептермен пайда болуы мүмкін. Мамандар нақты диагноз қоймас бұрын балаға егжей-тегжейлі талдау жасайды. Бұзылудың дамуында генетикалық факторлар маңызды болғанымен, бүгінгі таңда аутизмге себеп болатыны белгілі бір ген туралы айту мүмкін емес. Нәтижесінде АСБ генінің кімнен берілетінін де айту қиын. Ауыр аутизм белгілері арасында сөйлеудегі қиындық, кейбір жағдайларда мүлдем сөйлей алмау, көз байланысынан қашу, қарқынды қайталанатын мінез-құлықтар, дыбыс және жарық сияқты тітіркендіргіштерге күшті реакциялар беру сияқты симптомдарды атауға болады.

Аутизм белгілері бар деп ойласаңыз, ерте бағалау үлкен айырмашылық жасайды.

Дұрыс диагноз және жеке қолдау бағдарламалары үшін Балалар және жасөспірімдер психологиясы мамандарымыздан қабылдауға жазыла аласыз.