Көп ағзалы жеткіліксіздік дегеніміз не? Қалай күресуге болады?

Көп ағзалы жеткіліксіздік – бүкіл әлем бойынша көптеген адамдардың өміріне қауіп төндіретін, прогрессивті және ауыр денсаулық мәселесі. Бір-бірінен тәуелсіз бірнеше ағзаның қызметінің бұзылуымен сипатталатын көп ағзалы жеткіліксіздік, яғни көп ағзалы жеткіліксіздік, көбінесе өкпе, бүйрек, бауыр сияқты ағзаларға әсер етіп, әдетте прогрессивті денсаулық мәселелерінің салдарынан пайда болады. Көп ағзалы жеткіліксіздік ағзаның қалыпты қызметтерін атқаруында елеулі мәселелерге әкеліп, ақырында адам өміріне қауіп туғызуы мүмкін. Сондықтан ең алдымен көп ағзалы жеткіліксіздікке себеп болуы мүмкін факторларды емдеу және ағза жеткіліксіздігі дамымас бұрын оның алдын алу қажет. Сонымен бірге ағза жеткіліксіздігінің пайда болуын болдырмау мүмкін болмаған жағдайда да, ерте кезеңде диагноз қойып, процесті бақылауда ұстау мүмкін болуы ықтимал. Көп ағзалы жеткіліксіздік дегеніміз не, оның белгілері қандай? Ауруды диагностикалау және емдеу қалай жүргізіледі? Осыған ұқсас көп ағзалы жеткіліксіздікке қатысты қызықтыратын сұрақтар мақаланың жалғасында берілген.

Көп ағзалы жеткіліксіздік дегеніміз не?

Көп ағзалы жеткіліксіздік, басқаша атауы көп ағзалы жеткіліксіздік, екі немесе одан да көп ағзаның қызметі бір мезгілде бұзылған жағдайды білдіретін денсаулық мәселесі. Зардап шеккен ағзаларда жеңілден ауырға дейін өзгеретін ауқымда жеткіліксіздік байқалуы мүмкін. Сонымен бірге жеңіл дәрежеде болса да, көп ағзалы жеткіліксіздік – ауыр денсаулық мәселесі және шұғыл араласуды талап етеді.

Көп ағзалы жеткіліксіздік әдетте бастапқы кезеңде жеңіл болады, бірақ уақыт өте жеткіліксіздік күшейіп, өмірге қауіп туғызуы мүмкін. Көп ағзалы жеткіліксіздігі бар науқастардың басым бөлігі қарқынды емдеу қолдауына мұқтаж болады. Кейбір зерттеулер көп ағзалы жеткіліксіздік дамыған науқастардың шамамен %40-50-сінің өмірінен айырылуы мүмкін екенін алға тартады. Сондықтан ағза жеткіліксіздігі бар науқастарда қарқынды емдеу қолдауы маңызды орын алады.

Көп ағзалы жеткіліксіздік дамыған науқастарда емдеу процесін толық жабдықталған денсаулық сақтау мекемесінде сала маманы дәрігерлер жүргізуі емдеудің сәттілік мүмкіндігін арттыруы мүмкін. Ағза жеткіліксіздігі жедел, яғни кенет басталуы мүмкін болғандай, әртүрлі факторлардың әсерінен уақыт өте келе де дамуы мүмкін. Жүрек, өкпе, бүйрек, бауыр сияқты ағзалардың қажетті түрде жұмыс істеуі өмірлік маңызды қызметтердің жалғасуы үшін қажет. Өкпе, жүрек, бүйрек, бауыр сияқты ағзалардың екі немесе одан көбінің қажетті түрде жұмыс істемеуі жағдайында көп ағзалы жеткіліксіздік туралы айтуға болады.

Көп ағзалы жеткіліксіздік көптеген себептерге байланысты пайда болуы мүмкін. Ауыр инфекциялар, септикалық шок, травмалар, ірі хирургиялық операциялардан кейін дамитын кейбір асқынулар сияқты әртүрлі денсаулық мәселелері көп ағзалы жеткіліксіздіктің пайда болуын тудыруы мүмкін. Ғылыми зерттеулерге сәйкес ағза жеткіліксіздігінің негізгі себептерін төмендегідей тізбектеуге болады:

Сепсис: Кейбір жағдайларда ағзада жайылған инфекция болғанда иммундық жүйе инфекцияға шамадан тыс жауап беруі мүмкін. Иммундық жүйенің берген шамадан тыс қабыну жауабына байланысты кейбір тіндер мен ағзалар зақымдалуы мүмкін. Ағзалардың бірі немесе бірнешеуі зардап шеккен, сепсис деп те аталатын бұл денсаулық мәселесі зерттеулерге сәйкес көп ағзалы жеткіліксіздіктің негізгі себептерінің бірі болып табылады.

Жарақат және травма: Қалыпты жағдайда иммундық жүйе жарақат немесе травма сияқты жағдайға тап болғанда, жараны жазу үшін қабыну жауабын дамытады. Ауыр травма немесе елеулі жарақат сияқты жағдайларда ағзада шамадан тыс қабыну жауабы дамуы мүмкін. Иммундық жүйенің шамадан тыс реакциясының салдарынан кейбір тіндер мен ағзалар зақымдалуы мүмкін. Бұл жағдай ағза жеткіліксіздігіне себеп болуы мүмкін.

Күйіктер: Ауыр дәрежедегі күйіктер де инфекция мен жарақаттардағыдай ағзада елеулі тін зақымына, соған байланысты жайылған қабынуға себеп болуы мүмкін. Бұл жағдайда ағзаларға келетін қан ағымы азаюы мүмкін және көп ағзалы жеткіліксіздік дамуы ықтимал.

Гипоперфузия: Ағзаларға жеткілікті қан ағымының болмауы, яғни гипоперфузия салдарынан тіндер мен ағзаларға жеткілікті мөлшерде оттегі жеткізілмейді. Соның нәтижесінде ағза жеткіліксіздігіне әкелетін жағдай пайда болуы мүмкін. Әсіресе ауыр қан кетулер немесе жүрек жеткіліксіздігі сияқты жағдайларда гипоперфузияға байланысты көп ағзалы жеткіліксіздік пайда болуы мүмкін.

Дәрі-дәрмектер: Әсіресе ұзақ уақыт қолданғанда немесе шамадан тыс дозада қабылдағанда кейбір дәрілер бүйрек, бауыр сияқты ағзаларда зақымға және қызмет бұзылысына себеп болуы мүмкін.

Созылмалы аурулар: Бар болған созылмалы бүйрек, бауыр немесе жүрек аурулары ең алдымен болмақ, кейбір созылмалы аурулар ағзалардың уақыт өте келе қызметтерін жоғалтуына және көп ағзалы жеткіліксіздікке әкелуі мүмкін.

Хирургиялық операциялар: Ірі хирургиялық операциялар ағзада қабынуға, соған байланысты тін және ағза зақымына себеп болып, көп ағзалы жеткіліксіздікті тудыруы мүмкін.

Генетикалық факторлар: Кейбір адамдарда генетикалық бейімділігі себебінен көп ағзалы жеткіліксіздік дамуының қаупі жоғарырақ болуы мүмкін.

Көп ағзалы жеткіліксіздік әдетте бірнеше факторының бірігуі арқылы пайда болатын күрделі денсаулық мәселесі. Көп ағзалы жеткіліксіздіктің нақты себебі әлі толық белгісіз болғанымен, жоғарыда аталған факторлардың бір немесе бірнешесі ағзаларда зақымға және қызмет бұзылысына әкеліп, көп ағзалы жеткіліксіздіктің дамуына себеп болуы мүмкін.

Көп ағзалы жеткіліксіздіктің белгілері қандай?

Көп ағзалы жеткіліксіздік белгілері зардап шеккен ағзаларға қарай өзгеріп отырғанымен, шаршау, зейінді шоғырландыру қиындығы, тәбеттің болмауы сияқты белгілер көп ағзалы жеткіліксіздігі бар науқастарда жиі кездеседі. Көп ағзалы жеткіліксіздік өмірлік маңызды ағзалардың екі немесе одан көбінің қызметін қажетті түрде орындай алмауымен сипатталатын денсаулық мәселесі болғандықтан, жағдайлардың басым бөлігінде тыныс алу жүйесі, жүрек-қан тамыр жүйесі, асқорыту және зәр шығару жүйесінде кейбір мәселелер пайда болуы мүмкін. Көп ағзалы жеткіліксіздіктің негізгі белгілерін мынадай түрде тізбектеуге болады:

Тыныс алу қиындығы, теріде түс өзгерісі, жылдам тыныс алу сияқты тыныс алу жүйесі мәселелері,

Аяқ пен аяқта ісіну, төмен қан қысымы, ырғақсыз жүрек соғуы сияқты жүрек-қан тамыр жүйесі мәселелері,

Бүйректердің қажетті түрде жұмыс істемеуіне байланысты зәр шығару азаюы, шамадан тыс сусау сезімі, сұйық-электролит тепе-теңдігінің бұзылуы,

Бауырдың зардап шегуі жағдайында сарғаю, құрсақта сұйықтық жиналуы, ALT-AST сияқты бауыр функциясы сынамаларындағы ауытқулар,

Тәбеттің болмауы, жүрек айну, құсу, ішінің өтуі (диарея) және іш қатуы сияқты асқорыту жүйесі мәселелері.

Көп ағзалы жеткіліксіздік кенет басталуы мүмкін болғандай, уақыт өте келе біртіндеп те пайда болуы мүмкін. Бұл жағдай бастапқы кезеңде ағза жеткіліксіздігі белгілерінің толық байқалмауына себеп болуы мүмкін. Сондықтан, сіз де жоғарыда аталған симптомдардың бірін немесе бірнешеуін өзіңізде байқасаңыз, сала маманы дәрігерден қабылдауға жазылуды және қажетті тексерулерден өтуді ұмытпаңыз.

Көп ағзалы жеткіліксіздікті диагностикалау қалай жүргізіледі?

Ағза жеткіліксіздігінің диагнозы сала маманы дәрігер жүргізетін кейбір зертханалық тексерулер мен бейнелеу әдістері арқылы оңай қойылуы мүмкін. Ағза жеткіліксіздігін диагностикалауда қолданылатын негізгі диагностикалық әдістер мынадай:

Қан және зәр үлгілерін талдау арқылы бауыр денсаулығы бағаланатын, ферменттер деңгейі зерттелетін ALT, AST, GGT сияқты бауыр функциясы сынамалары,

Қан және зәр сынамалары арқылы бүйрек жұмысы бағаланатын, бүйректің сүзу қабілеті мен қалдық заттар деңгейі өлшенетін EGFR сияқты бүйрек функциясы сынамалары,

Жүрек функцияларын бағалауға көмектесетін EKG, EKO сияқты бейнелеу әдістері,

Тыныс алу жүйесінің жұмысқа қабілеттілігін, өкпе сыйымдылығын және қан оттегі деңгейін бағалау үшін тыныс алу функциясы сынамалары және/немесе өкпе рентгені,

Жоғарыда аталғандардан басқа, ультрасонографиялық бейнелеу әдістері көп ағзалы жеткіліксіздікті диагностикалауда маңызды орын алады.

Көп ағзалы жеткіліксіздікті емдеу қалай жүреді?

Көп ағзалы жеткіліксіздікті емдеу процесі науқастың жағдайына және ағза жеткіліксіздігінің ауырлығына байланысты өзгереді. Емдеу сатылары әдетте мынадай:

Шұғыл араласу: Сала маманы топ ағза жеткіліксіздігін емдеуде ең алдымен тыныс алуды қолдау, сұйық-электролит тепе-теңдігін сақтау, оттегімен емдеу, қан қысымын реттеу сияқты емдеу әдістері арқылы науқастың жағдайын тұрақтандыруды және оның өмірлік маңызды қызметтерін қолдауды мақсат етеді.

Жетіспеушілік жағдайындағы ағзаны сыртқы қолдау: Бүгінгі күнде дамып отырған технологияның көмегімен диализ аппараты (бүйрек жеткіліксіздігі бар науқастарда), механикалық вентилятор (тыныс алу қиындығы бар науқастарда) сияқты арнайы сыртқы құрылғылармен жасалатын араласулар ағзалардың қызметтерін қолдай алады.

Негізінде жатқан денсаулық мәселесін емдеу: Науқастың жағдайы тұрақтанғаннан кейін мамандар бірінші кезекте көп ағзалы жеткіліксіздіктің негізгі себебін анықтап, емдеуді бастайды. Мысалы, ағза жеткіліксіздігі инфекциядан туындаған болса, алдымен инфекцияны емдеу қажет.

Қолдаушы күтім: Науқастың жалпы денсаулығын сақтау үшін тамақтану қолдауы, ауырсынуды басқару, инфекциядан сақтану сияқты мәселелерде науқасқа да, науқастың туыстарына да ақпарат беріледі. Бұл процесте науқастың қарқынды емдеуге қажеттілігі болса, 7/24 қарқынды емдеу мейіргерлерінің бақылауы мен қадағалауында процестің жүруі маңызды.

Реабилитация: Ағза жеткіліксіздігінен кейін науқастың күнделікті өміріне оралуын қамтамасыз ету үшін реабилитация бағдарламалары қолданылады. Реабилитация барысында физикалық емдеу, сөйлеу терапиясы сияқты әдістер қолданылуы мүмкін.

Көп ағзалы жеткіліксіздікті емдеу процесінде әрбір науқас үшін оған арнайы емдеу жоспары дайындалады. Емдеудің қанша уақытқа созылатыны жеткіліксіздіктің ауырлығына және науқастың жалпы денсаулық жағдайына байланысты өзгереді. Емдеу кезінде және одан кейін дәрігерлер ұсынған тәртіппен тұрақты тексерулерден өткен дұрыс. Емдеу процесінде науқас пен дәрігерлердің бірлесіп әрекет етуі маңызды. Сіз де көп ағзалы жеткіліксіздікке қарсы күресіп жатсаңыз, сала маманы дәрігерден қабылдауға жазылуды және тұрақты тексерулеріңізден өтуді ұмытпаңыз.

Жиі қойылатын сұрақтар

Екі немесе одан да көп ағзаның қызметінің бұзылуымен көрінетін ауыр денсаулық мәселесі болып табылатын көп ағзалы жеткіліксіздікке байланысты жиі қызықтыратын сұрақтардың кейбірінің жауаптары төменде егжей-тегжейлі берілген. Көп ағзалы жеткіліксіздік бірнеше ағзаға әсер ететін денсаулық мәселесі болғандықтан, көпсалалы тәсілді талап етеді. Сондықтан ең алдымен терапия (ішкі аурулар), кардиология, гастроэнтерология, көкірек аурулары мамандары бастаған әртүрлі бағыттағы дәрігерлер аурудың диагнозы мен емдеуімен тығыз байланысты. Ағза жеткіліксіздігінің алғашқы белгілері арасында күнделікті жұмыстарды орындау кезінде қиналу, шаршау, тәбеттің болмауы сияқты белгілер саналуы мүмкін. Көп ағзалы жеткіліксіздіктің негізгі себептерінің бірі – жұқпалы аурулар. Ұзақ уақыт кетпейтін вирустық инфекциялар уақыт өте келе тіндер мен ағзаларға зақым келтіріп, ағза жеткіліксіздігінің дамуына себеп болуы мүмкін. Ағза жеткіліксіздігі – ауыр денсаулық мәселесі. Көп ағзалы жеткіліксіздік дамыған науқастарда тыныс қиындығы, тез шаршау сияқты симптомдарға байланысты күнделікті өмір теріс әсер алуы мүмкін. Қарқынды емдеу барысында ең алдымен науқастың тыныс алу, айналым, ас қорыту сияқты өмірлік маңызды қызметтерін қолдауға бағытталған емдеу бағдарламасы ұсталады. Науқастың өмірлік қызметтеріне қажет болған жағдайда араласа алу үшін қарқынды емдеу мейіргерлері 7/24 бақылайды. Көп ағзалы жеткіліксіздіктің дамуында генетикалық факторлардың әсері болғанымен, көбінесе жұқпалы аурулар, қолданылатын дәрілер, созылмалы аурулар сияқты себептермен кейін ағза жеткіліксіздігі дамуы мүмкін. Ағза жеткіліксіздігі ерте кезеңде диагнозы мен емі жасалмаса, өмірге қауіп төндіретін ауыр денсаулық мәселесі. Кейбір жағдайларда үнемі жүргізілетін скрининг тесті ағза жеткіліксіздігін бастапқы кезеңде анықтауға көмектесе алады. Сондықтан сіз де сала маманы дәрігерден қабылдауға жазылып, тұрақты тексерулеріңізден өтуді ұмытпаңыз.