Түспеген аталық без дегеніміз не? Неліктен пайда болады? Емі қалай жүргізіледі?

Аталық бездің қалыпты орнында болмауымен сипатталатын түспеген аталық без шамамен әрбір 25 баланың бірінде кездесетін жиі балалық ауру болып табылады. Түспеген аталық без мәселесімен туылған әрбір балаға ем қажет емес. Кейбір жағдайларда аталық бездер бірнеше ай ішінде өздігінен тиісті орнына түсуі мүмкін. Алайда туғаннан кейінгі бірнеше ай ішінде аталық бездердің түспеуі кейінгі кезеңдерде кейбір асқынулардың пайда болуына себеп бола алады. Ерте диагноз қою және ем жүргізу түспеген аталық бездердің ұзақ мерзімді асқынуларынан сақтануға көмектесе алады.

“Түспеген аталық без неліктен пайда болады?”, “Қалай анықталады, диагностика әдістері қандай?” Сол сияқты түспеген аталық без мәселесіне қатысты сұрақтар мақаланың жалғасында толық қарастырылған.

Түспеген аталық без дегеніміз не?

Ер адам анатомиясының маңызды бөліктерінің бірі — аталық бездердің маңызды міндеттерінің бірі гормон және сперма өндіру. Қалыпты жағдайда ер нәрестелер екі аталық безбен дүниеге келеді, ал аталық бездер нәресте әлі ана құрсағында жатқанда-ақ дами бастайды. Туғанға дейін немесе туғаннан қысқа уақыт өткен соң аталық бездер пениске астында орналасқан мошонка деп аталатын қапшыққа түседі. Ерлердің көбею жасушасы — спермасының өндірілуі үшін белгілі бір температура диапазоны қажет. Адам ағзасының температурасы — 37 градус — спермаөндіру үшін қолайлы орта қамтамасыз етпейді. Сондықтан ерлерде сперма өндіруге жауапты аталық бездер ағзаның сыртқы бөлігінде орналасқан мошонка ішінде болып, сонда сақталуы тиіс.

Мошонканың ең маңызды міндеттерінің бірі — аталық бездерді 35,5–36 градус температурада ұстау. Алайда кейбір жағдайларда аталық бездер мошонкаға түсу процесін тиісінше аяқтай алмайды. Түспеген аталық без жағдайларының көпшілігінде аталық бездің тек біреуі ғана мошонкаға түспейді, ал кейбір жағдайларда екеуі де мошонка ішінде болмауы мүмкін. Медициналық әдебиеттерде крипторхизм деп те аталатын түспеген аталық без мәселесі нәрестелердің шамамен %3’ында кездесетін туа біткен ауытқу болып табылады. Жүргізілген зерттеулер бұл көрсеткіштің мерзімінен бұрын туылған нәрестелерде жоғарырақ болуы мүмкін екенін көрсетеді.

Түспеген аталық без белгілері қандай?

Түспеген аталық бездің ең маңызды белгісі — мошонка ішінде аталық бездің көрінбеуі немесе сипалмауы. Түспеген аталық без жағдайларының шамамен %80’і дәрігердің қолмен жасаған физикалық тексеруі кезінде анықталады. Қалыпты жағдайда аталық бездер шап каналының соңында, пениске екі жағынан, мошонка деп аталатын қапшықтың ішінде орналасады. Түспеген аталық бездің болған жағында мошонка әдетте басқа жаққа қарағанда кішірек көрінеді.

Түспеген аталық без неліктен пайда болады?

Аталық бездердің дұрыс түрде мошонкаға түсуін қамтамасыз ететін процесті аталық бездің түсуі деп атайды. Аталық бездің түсу процесі әдетте екі кезеңде жүреді. Бірінші кезеңде аталық бездің мошонкада қалуын қамтамасыз ететін INSL3 гормоны іске қосылады. Екінші кезеңде тестостерон гормоны арқылы аталық бездің мошонкаға қарай түсуін қамтамасыз ететін пептидтерден болатын CGRP'нің бөлінуі ынталандырылады. Аталық бездердің мошонкаға түсуінде тестостерон мен CGRP'нің өзара әрекеттесуі маңызды.

Аталық бездің түсу процесі қалыпты аяқталмаса, түспеген аталық без мәселесі туындайды. Гендердегі мутациялар немесе өзгерістер аталық бездің түсу процесінің бұзылуына және аталық бездің мошонкаға түспей, іш қуысында қалуына себеп болуы мүмкін. Алайда кейбір ғылыми зерттеулер гендердегі мутацияның түспеген аталық безге сирек жағдайда себеп болатынын көрсетеді. Сонымен қатар түспеген аталық без мәселесінің пайда болуында қоршаған орта факторларының рөл атқаратыны ойластырылады. Қоршаған орта факторларының эндокриндік жүйені бұзуы, яғни гормоналдық бұзылулар, хромосомалық ауытқулар сияқты себептер түспеген аталық бездерге әкелуі мүмкін.

Кейбір ғылыми зерттеулерге сәйкес туғандағы салмақ түспеген аталық бездің ең маңызды себептерінің бірі болып табылады. Мерзімінен бұрын туылған нәрестелерде қалыпты мерзімде туылған нәрестелермен салыстырғанда түспеген аталық без мәселесімен жиі кездесуі туғандағы салмақтың аталық бездің түсу процесіне әсерін көрсетеді. Қалыпты мерзімде туылған нәрестелерде де крипторхизм мәселесі кең таралған денсаулық проблемасы болғанымен, мерзімінде туылған нәрестелерде мәселенің қайнар көзі көп жағдайда дәл анықталмайды. Қосымша ретінде отбасында түспеген аталық без жағдайы бар адамдарда да крипторхизм пайда болу қаупі жоғарырақ болуы мүмкін. Осы мәліметтерге сүйене отырып, түспеген аталық бездің негізгі себептерін төмендегідей саралауға болады:

Ерте туылу (туылудың аталық бездердің түсуі үшін жеткілікті уақыт болмай тұрып орын алуы),

Туғандағы салмақтың төмен болуы,

Эндокриндік жүйеге әсер ететін химиялық заттармен жанасу,

Ананың семіз болуы,

Ананың қант диабеті ауруы болуы,

Пестицидтермен жанасу,

Жүктілік кезінде алкоголь тұтыну (аптасына 5 стақан және одан көп алкогольді сусын қауіпті қаупін 3 есе арттыруы мүмкін),

Ананың жүктілікке дейін және жүктілік кезінде темекі шегуі,

Отбасында түспеген аталық без тарихының болуы,

Косметикалық өнімдерді қолдану,

Ананың жүктілік кезеңінде ибупрофен құрамды дәрілерді қабылдауы,

Преэклампсия (жүктіліктің улануы),

Даун синдромы, Прадер-Вилли синдромы сияқты туа біткен ауытқулар.

Түспеген аталық бездер кейінгі кезеңдерде, әсіресе репродуктивтік проблемалар сияқты, әртүрлі денсаулық мәселелеріне себеп болуы мүмкін. Ерте диагноз қою және ем жүргізу кейінгі кезеңдерде пайда болуы ықтимал асқынуларды алдын алуға көмектесе алады. Сондықтан балаңыздың денсаулығы үшін осы салада маманданған дәрігерге жазылуды және тұрақты медициналық тексерулерден өтуді елемеңіз.

Түспеген аталық без қалай анықталады, диагностика әдістері қандай?

Түспеген аталық без әдетте жоспарлы физикалық тексерулер кезінде медицина қызметкерлері арқылы оңай анықталады. Маман дәрігер тексеру барысында мошонканы, түсіп үлгермеген аталық безді, шап аймағын, қасаға төмпешігін және шап каналын мұқият тексеріп, түспеген аталық безді анықтай алады. Сонымен бірге жағдайлардың шамамен %30’ында түспеген аталық без физикалық тексеру арқылы анықталмауы мүмкін. Түспеген аталық безді көзбен немесе қолмен тексеру арқылы анықтау мүмкін болмаған жағдайда УДЗ, КТ немесе МРТ сияқты бейнелеу әдістерін пайдалануға болады. Ерте диагноз қою түспеген аталық безді емдеуде маңызды. Балаңызда түспеген аталық без мәселесі бар деп күдіктенсеңіз, уақытты босқа өткізбей, маман дәрігерге жазылуды елемеңіз.

Түспеген аталық без операциясы қалай өтеді?

Түспеген аталық безді емдеудің мақсаты — аталық безді мошонкадағы дұрыс орнына көшіру. Түспеген аталық безді емдеуде негізінен хирургиялық әдістер қолданылады. Хирургиялық әдістермен қатар кейбір жағдайларда гормонды ем, аталық без протезін қолдану сияқты емдеу нұсқалары да таңдалуы мүмкін. Крипторхизм ерте кезеңде емделмесе, кейінгі кезеңдерде одан да ауыр денсаулық мәселелеріне себеп болуы мүмкін. Сондықтан әдетте хирургиялық ем нәресте 18 айға толмай тұрып жүргізілуі ұсынылады. Ата-аналар үшін балаларының кішкентай болса да хирургиялық операция өткізуі алаңдатуы мүмкін. Саланың маман дәрігерлері стерильді ортада жүргізген хирургиялық емнен кейін жағдайлардың басым көпшілігінде аталық без дұрыс орнына орналастырыла алады.

Енді орхиопексия деп те аталатын түспеген аталық без операциясы қалай жасалады? Орхиопексияға дейін маман дәрігер баланың жалпы денсаулық жағдайын бағалау үшін кейбір тексерулер жүргізуі мүмкін. Операцияға дейін дәрігер баланың қанша уақыт ашығып, сусыз қалуы керектігі туралы ата-аналарға ақпарат береді. Сонымен бірге инфекция қаупін азайту үшін операцияға дейін баланың шап аймағын ата-аналар тазалауы пайдалы болуы мүмкін. Операция жалпы анестезия аясында жүргізіледі. Кейбір денсаулық сақтау мекемелері қауіпті мейлінше азайту үшін анестезия кезінде аз дәрі қолданады. Ата-аналардың алаңдаушылығы болса, олар бұл туралы сұрақтарын мамандарға бере алады.

Операция кезінде маман хирург баланың шап аймағына кішкентай кесік жасап, аталық безге жетеді. Содан кейін аталық бездің сау-сау еместігін тексереді. Аталық без сау емес жағдайда дәрігер ата-аналардың да келісімін алып, аталық безді алып тастап, оның орнына аталық без протезін орналастыруы мүмкін. Аталық безде қандай да бір денсаулық мәселесі болмаған жағдайда, аталық без ерігіш тігістердің көмегімен, ұстағыш құрал арқылы мошонка ішіне орналастырылады.

Маман дәрігер рұқсат берген жағдайда операциядан шамамен 2 сағаттан кейін бала үйіне қайта алады. Операциядан кейін дәрігер ұсынған мерзім бойы ауырсынуды басатын қасиеті бар дәрілерді қабылдау баланың өзін жайлы сезінуіне көмектесуі мүмкін. Сонымен қатар дәрігер операция жасалған жердегі инфекция қаупін азайту үшін кейбір дәрілер жазуы мүмкін.

Операциядан кейін ата-аналар үйде де балаға күтім жасауға мән беруі керек. Операция аймағына қол тигізбес бұрын қолды сумен және сабынмен жуу инфекция қаупінің алдын алуға көмектесе алады. Операциядан кейін баланың секіру, жүгіру, кувырок жасау сияқты әрекеттерден біраз уақыт алыс болуы ұсынылады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Түспеген аталық без мәселесі ер балаларда ең жиі кездесетін туа біткен ауытқулардың бірі болып табылады. Ерте кезеңде диагноз қою және ем жүргізу арқылы кейінгі кезеңдерде пайда болуы мүмкін асқынулардың алдын алу мүмкін болуы ықтимал. Түспеген аталық бездерге байланысты жиі сұралатын сұрақтардың кейбірі төменде толық берілген. Түспеген аталық без операциясының да басқа операциялар сияқты кейбір қаупі бар. Алайда осы саланың маман дәрігерлері жүргізген операциялардың басым көпшілігі сәтті аяқталады. Қауіптерге қарсы операцияны жаңа туған нәрестелер реанимациясы мен балалар реанимациясы бар денсаулық сақтау мекемелерінде жүргізу ұсынылады. Сәтті өткен операциядан кейін әдетте сол күні науқастар ауруханадан шығарыла алады. Қажет болған жағдайда кейбір жағдайларда бір түн ауруханада жатуға тура келуі мүмкін. Баланың жалпы денсаулық жағдайы қолайлы болған жағдайда балалар хирургиясы саласының маман дәрігерлері түспеген аталық без операциясы мен сүндеттеуді бір сеанста жүргізе алады. Балаларда түспеген аталық бездермен қатар аталық без ісінуі де кең таралған мәселе болып табылады. Аталық без ісінуі әдетте шап пен мошонка арасындағы байланыстың жабылмауынан, соған байланысты іш қуысындағы сұйықтықтың мошонкаға өтуі нәтижесінде пайда болады. Гидроцеле, халық арасында «су грыжасы» деген атпен белгілі, кейбір жағдайларда өздігінен жазылуы мүмкін. Өздігінен жазылмайтын жағдайларда ісінген аталық бездің емі хирургиялық әдістермен мүмкін. Аталық бездердің бірінде мәселе болып, ол өздігінен жазылмаған жағдайда, толық жабдықталған ауруханада саланың маман дәрігерлері операция жасауы қажет болуы мүмкін. Түспеген аталық без мәселесі жиі кездесетін туа біткен ауытқу болып табылады. Балаңызда түспеген аталық без мәселесі бар деп ойласаңыз да, уақытты босқа өткізбей, маман дәрігерге жазылып, тексерулерден өтуді елемеңіз.