Тағамдық улану дегеніміз не?

Тағамдық улану – тағам немесе сусындар арқылы таралатын ауру. Ластану (контаминация) азық-түліктің ауру тудыратын микроорганизмдерге ұшырауы ретінде сипатталады. Бұл әсер тағамды өндіруден бастап тұтынуға дейінгі аралықта, оны өсіру, өңдеу, сақтау немесе тұтынуға дайындау барысында пайда болуы мүмкін. Ластанған тағамдарды тұтыну ас қорыту жүйесінде инфекция және тітіркену сияқты жағымсыз асқынуларға әкеледі. Ластанған тағамдар мен сусындарды тұтыну жыл сайын көптеген адамдардың тағамнан улануына себеп болады. Ең жиі кездесетін тағамдық улану белгілеріне диарея, жоғары қызу, құсу, асқазан түйілуі және жүрек айнуы жатады. Кейбір тағам топтарының тағамдық улануды тудыру қаупі жоғарырақ болады. Тағамдық улану денсаулық сақтау жүйелеріне салмақ түсіріп, ұлттық экономикаға, туризмге, денсаулық сақтау саласына және саудаға зиянын тигізу арқылы әлеуметтік-экономикалық дамуға нұқсан келтіреді. Сондықтан тағамдық улану қоғамдық денсаулық сақтау мәселесіне айналды. Осыған байланысты тағамдарды қауіпсіз өндіру және тұтыну жолдарын жақсы білу өте маңызды.

Тағамдық улану – бактериялар, паразитер, вирустар немесе осы патогендер шығаратын токсиндері бар тағамдар мен сусындарды тұтынған кезде дамитын аурудың түрі. Медициналық әдебиеттерде «тағам арқылы таралатын ауру» ретінде де белгілі. Уланулардың үлкен бөлігі Стафилококк, Сальмонелла немесе E. coli сияқты жиі кездесетін бактерия түрлерінен туындаса да, кейбір зиянды химиялық заттар да улануға әкелуі мүмкін.

Тағамдық уланулар көбінесе жедел түрде өтеді, яғни тез пайда болады және бір аптадан аз уақыт ішінде жазылады. Алайда кейбір адамдар үшін тағамдық улану ұзаққа созылып, күрделі асқынуларға әкелуі мүмкін. Әсіресе егде жастағы ересектердің, иммундық жүйесі әлсіз адамдардың, созылмалы аурулары барлардың, жүкті әйелдердің, нәрестелер мен балалардың күрделі асқынуларды бастан кешіру ықтималдығы жоғары. Адамның ластанған тағамдарды тұтынғаннан кейін ауырып қалу ықтималдығы ластануды тудырған микроорганизмнің түріне, ағзаға түскен микроорганизм мөлшеріне, адамның жасына және жалпы денсаулық жағдайына байланысты болады.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша жыл сайын шамамен 600 миллион адам, яғни әрбір 10 адамның 1-і ластанған тағамды тұтынғаннан кейін ауырады және 420 мың адам қауіпсіз тағам тұтынбағандықтан қайтыс болады. 5 жас және одан кіші балалар тағам арқылы таралатын аурулардың 40%-ын көтеретіні және жыл сайын 125 мың өлім жағдайы орын алатыны анықталды. Әсіресе табысы төмен және орташа елдерде қауіпсіз емес тағамдарды тұтынудың салдарынан айтарлықтай қаржылық және медициналық шығындар пайда болады.

Тағамдық уланудың белгілері қандай?

Тағамдық уланудың белгілері ағзаға түскен патогеннің түріне байланысты өзгеруі мүмкін. Бұл белгілер жеңіл асқынулармен қатар, анағұрлым күрделі денсаулық мәселелеріне де әкелуі мүмкін. Тағамдық уланудың алғашқы белгілері бірнеше сағат یاки бірнеше күн ішінде пайда болуы мүмкін. Тағамдық уланудың ең жиі кездесетін белгілерін төмендегідей тізбектеуге болады:

Жүрек айнуы және құсу,

Диарея, қан және шырыш аралас нәжіс,

Асқазанның ауыруы, түйілу, кебу және газының артуы,

38° градустан жоғары қызу және қалтырау,

Әлсіздік және бұлшықет ауырулары,

Салмақ жоғалту және тәбеттің болмауы,

Көз бен беттің ішке кіріңкіреуі,

Бас ауруы.

Тағамдық уланулар сирек болса да жүйке жүйесіне әсер етіп, күрделі симптомдардың дамуына әкелуі мүмкін. Бұл симптомдар мыналарды қамтуы мүмкін:

Көру қабілетінің өзгеруі, бұлдырау немесе қосарланып көріну,

Қабақтың түсуі және көзді қозғалтудың қиындауы,

Қатты бас ауруы,

Дене мүшелерінің қызметінің бұзылуы,

Жұтыну мәселелері,

Сананың шатасуы,

Тепе-теңдікті жоғалту және құрысулар,

Шεке (желке) бұлшықеттерінің түйілуі (желке сіресуі),

Терінің қышынуы, ұюы және жәндік жүргендей сезіну,

Дауыс ырғағының өзгеруі және сөздің анық шықпауы.

Тағамдар тудыратын кейбір инфекциялар өмірге қауіп төндіретін басқа да денсаулық мәселелерін тудыруы мүмкін:

Менингит,

Бүйрек зақымдануы,

Бүйрек жеткіліксіздігіне әкелуі мүмкін гемолитикалық-уремиялық синдром,

Артрит,

Тыныс алудың қиындауы,

Гийен-Барре синдромы,

Сепсис (иммундық жүйенің ауруға қарсы тым күшті жауап беруіне байланысты дене тіндерінің зақымдану жағдайы),

Жүктілік кезінде түсік тастау, өлі туу, мерзімінен бұрын босану немесе жаңа туылған нәресте инфекциясы,

Ми және жүйке жүйесінің зақымдануы.

Тағамдық улану қалай пайда болады?

Тағамдық улануға ұшыраған адамдар көбінесе тағам мен сусындарды қауіпсіз түрде сақтамағандықтан немесе дайындамағандықтан ауырады. Кейбір жағдайларда микроорганизмдердің ластануы тағамды өндіру және өңдеу процесінде орын алуы мүмкін. Гигиенаның болмауы улануды тудыратын микробтық инфекциялардың дамуына әкеледі. Тағамдық уланудың себептерін толығырақ төмендегідей тізбектеуге болады:

Тағамды жеткізу және өндіру кезінде акриламид, этил карбамат, фуран, 4-Метилимидазол, 3-Монохлоропропан-1,2-диол және глицидил эфирлері сияқты заттардың пайда болуы,

Жеміс-жидек пен көкөністердің тиісті температурада сақталмауына байланысты бұзылулар,

Пастерленбеген сүт пен жеміс шырынын тұтыну,

Біркелкі піспеген шикі ет пен тауық етін тұтыну,

Мұздатылған балық, ет және тауық еті сияқты тағамдарды толық ерітпей пісіру,

Пісірілген тағамдарды бөлме температурасында қалдыру немесе жоғары температурада қайта қыздыру,

Жаңа піскен тағамдарды ыстық күйінде тоңазытқышқа салу,

Айқас ластану (кросс-контаминация) деп аталатын шикі және піскен тағамдардың өзара жанасуы,

Шикі тағаммен жанасқан беттерді, пышақ және ұқсас жабдықтарды мұқият тазаламау,

Тамақ тұтыну және дайындау кезінде қол гигиенасын сақтамау,

Тамақ дайындалатын ортаның таза болмауы,

Тағамдардың патоген тасымалдау ықтималдығы бар кеміргіштермен және зиянкестермен жанасуы,

Тағамдарды лас сумен жуу,

Қабығы сынған немесе нәжіс жұққан жұмыртқаларды тұтыну,

Ішу суын сенімсіз көздерден алу,

Мұздатылған тағамдарды еріткеннен кейін қайтадан мұздату,

Тамақ дайындау барысында азық-түліктің қолдағы жаралармен және кесілген жерлермен жанасуы,

Тамақ дайындаушы адамның науқас болуы,

Жарамдылық мерзімі өткен тағамдар мен сусындарды тұтыну,

Тағамдарды ылғалдылығы жоғары орталарда немесе бактериялардың өсуіне қолайлы температурада (5-65°C) сақтау.

Тағамдық улану диагнозы қалай қойылады?

Тағамдық улану диагнозы белгілерге сүйене отырып қойылады. Әсіресе науқастың денесінде пайда болатын қатты сұйықтық жоғалту белгілері тағамдық уланудың белгісі болуы мүмкін. Дәрігерлер бұл кезеңде уланудың себебін түсіну үшін түрлі сұрақтар қоюы мүмкін. Нәжіс үлгілеріне әртүрлі тесттер жасауды талап ете алады. Алайда бұл тесттер арқылы улану себебі әрқашан анықтала бермеуі мүмкін. Ауыр жағдайларда сигмоидоскопия жасалуы мүмкін. Бұл диагноз қою әдісінде ұшында жарығы мен камерасы бар жұқа түтік қолданылады. Анус арқылы енгізіліп, тік ішек пен сигма тәрізді ішекке қарай ақырын жылжытылады. Осылайша қан кетуді немесе инфекцияны тудыратын фактор анықтауға тырысады. Белгілі бір паразиттер мен бактериялардың бар-жоғын анықтау үшін қан анализі де қолданылуы мүмкін.

Тағамдық улануды емдеу жолдары қандай?

Науқастардың көпшілігі ем қажет етпей-ақ бірнеше күн ішінде сауығып кетеді. Тағамдық улануды емдеу симптомдарды жеңілдетуді және ағзада жоғалтылған сұйықтықты қалпына келтіру процедураларын қамтиды. Сұйықтықтар мен электролиттер ағзадағы сұйықтық тепе-теңдігін сақтайды. Электролиттер құрамына натрий, калий және кальций сияқты минералдар кіреді. Бұл минералдар ағзадағы судың жоғалуын болдырмау қасиетіне ие. Құсу және диареядан кейінгі ауыр дегидратацияны жою үшін бұл сұйықтықтар мен электролиттер тікелей қан айналымына берілуі мүмкін.

Аурудың бактериялардан туындағаны анықталған жағдайда әртүрлі антибиотиктер, ал паразиттерден туындағаны анықталған жағдайда антипаразитарлық дәрі-дәрмектер тағайындалуы мүмкін. Сонымен қатар дәрігерлер тағамдық улануды бастан өткерген науқастарға пробиотиктерді қолдануға кеңес бере алады. Пробиотиктер ас қорыту жүйесіндегі пайдалы бактериялардың санын көбейту арқылы сауығу процесіне үлес қосады. Тағамдық уланудың алдын алу үшін қауіпсіз тағам өндіру, тұтыну және тағам гигиенасы мәселелеріне көбірек көңіл бөлу қажет.

Жиі қойылатын сұрақтар

Тағамдық улану көбінесе ластанған тағамды тұтынғаннан кейін 2-6 сағат өткен соң басталады. Алайда кейбір жағдайларда бұл уақыт бірнеше күнді құрауы мүмкін. Тағамдық уланулар әдетте емді қажет етпей, бірнеше күн ішінде өзінен-өзі өтеді. Алайда жүкті, егде жастағы, созылмалы ауруы бар, нәресте және балалар тобындағы науқастарда сауығу процесі бірнеше күннен ұзаққа созылуы мүмкін. Бұл жағдай улануды тудырған микробқа және науқастың ағзасының қарсы тұру қабілетіне байланысты өзгереді. Бала емізу кезеңінде тағамдық улануға ұшырау әдетте үлкен мәселе емес. Мұндай жағдайларда ана баласын емізуді жалғастыра алады. Дегенмен, кез келген ықтимал жағдайды ескере отырып, дәрігермен кеңескенге дейін бала емізуді уақытша тоқтата тұру ұсынылады. Тағамдық уланулар әдетте симптомдар арқылы өзін білдіреді. Алайда кейбір жағдайларда бұл симптомдар асқазан тұмауымен шатастырылуы мүмкін. Күдікті тағамның тұтынылғанын білу немесе бірге тамақ ішкен адамның да осындай белгілер көрсетуі адамның тағамнан уланғанын түсінуге көмектеседі. Иә, қарапайым тағамдық уланулар өздігінен өтіп кетуі мүмкін. Бұл кезеңде ағзаны сусыз қалдырмау және қауіпсіз түрде тамақтану өте маңызды. Сауығу процесінде улануды тудыруы мүмкін ықтимал тағамдарды тұтынудан аулақ болу керек. Тағамдық уланулар әдетте емді қажет етпей өзінен-өзі өтеді. Алайда қанды диарея, үш күннен артық созылған диарея, жоғары қызу, сұйықтық іше алмайтындай жиі құсу, зәр шығара алмау, орнынан тұрғанда бас айналу, ауыз бен тамақтың құрғауы сияқты күшті симптомдар байқалған кезде міндетті түрде дәрігерге қаралу қажет. Әсіресе жүкті, созылмалы ауруы бар, егде жастағы және кіші жастағы адамдардың симптомдар байқалған бойда дәрігердің бақылауына жүгінуі ұсынылады. Дәрігерлер бұл кезеңде әртүрлі сұрақтар қою арқылы белгілерді және белгілердің себебін түсінуге тырысады. Содан кейін қажет деп тапса, қан талдауын немесе қосымша диагноз қою әдістерін қолдана алады. Улану жағдайы расталған кезде сұйықтықты толтыруды (регидратацияны) қамтамасыз ету және инфекцияның алдын алу үшін әртүрлі медициналық әдістерге жүгіне алады. Бірнеше күндік тынығуды және мол сұйықтық ішуді ұсына алады. Тауық етінен улану белгілері әдетте тағамды тұтынғаннан кейін бірнеше сағат өткен соң пайда болады. Алайда бұл уақыт адамнан адамға өзгеруі мүмкін. Қатты сұйықтық жоғалту жағдайы орын алса, сұйықтық жоғалтудың алдын алу үшін капельница (система) қойылуы мүмкін. Сонымен қатар инфекция мен жүрек айнуын бақылауға алу үшін әртүрлі дәрі-дәрмектер дәрігердің бақылауымен берілуі мүмкін. Балықтан улану белгілері басқа тағамдық улануларға ұқсас түрде пайда болады. Алғашқы белгілердің қатарына жүрек айнуы мен түйілулер, қызудың көтерілуі, құсу және әлсіздік кіреді. Иә, тағамдық улану кезінде сұйықтық пен минералдардың орнын толтыруды қамтамасыз ету үшін капельница (система) тағылуы мүмкін.

Егер сізде тағамдық улану белгілері байқалса, уақыт жоғалтпастан денсаулық сақтау маманына жүгінуіңіз өте маңызды. Hisar Hospital Intercontinental клиникасында тәжірибелі Ішкі аурулар дәрігерлерімізбен бірге диагноз қою және емдеу процестеріңіз қауіпсіз түрде жоспарланады. Толық ақпарат алу және жазылу үшін бізбен байланыса аласыз.