Қант диабеті деген не? Белгілері, түрлері, диагностикасы және емдеу әдістері

Қант диабеті

Қант диабеті — дүние жүзінде миллиондаған адамға әсер ететін және өмір бойы созылатын метаболизмдік бұзылыс. Бұл жағдай заманауи өмір салты мен генетикалық факторлардың бірігуіне байланысты барған сайын кеңінен таралуда. Сондықтан қант диабетін түсіну, оны ерте анықтау және тиімді басқару жеке денсаулық та, қоғам денсаулығы үшін де үлкен маңызға ие.

Қант диабеті деген не?

Қант диабеті — ағзаның глюкоза алмасуын реттейтін инсулин гормонының жеткіліксіз өндірілуі немесе тиімсіз пайдаланылуының салдарынан туындайтын созылмалы ауру. Инсулин — ұйқы безі өндіретін және жасушаларға қан айналымындағы қантты энергия ретінде пайдалануға мүмкіндік беретін маңызды гормон. Ағза өндірілген инсулинді тиімді пайдалана алмаған кезде немесе ұйқы безі жеткілікті деңгейде инсулин өндіре алмаған кезде қант диабеті пайда болады. Бұл жағдай қандағы қант деңгейінің көтерілуіне (гипергликемияға) әкеледі.

Диабеттің түрлері қандай?

Диабеттің көптеген түрі бар, алайда олардың басым бөлігін 1-тип және 2-тип қант диабеті жағдайлары құрайды.

1-тип қант диабеті

Көбіне балалар мен жас ересектерде кездеседі. Инсулин жетіспеушілігінің салдарынан, әсіресе 30 жастан бастап, өмірді сақтап қалу үшін инсулинді сыртқы жолмен (инъекция арқылы) қабылдау қажет болатын ауру. Өмір бойы қолдануды қажет ететін инсулинді елемеу жағдайында қант комасы және одан кейінгі ауыр өмірлік қауіптер туындауы мүмкін.

2-тип қант диабеті

Қоғамда жиі кездесетін қант диабетінің түрі. Соңғы жылдары бұл ауруға шалдығу деңгейі едәуір өсті. Қимылсыздық, fast food секілді дайын тағамдарды тұтыну және тәртіпсіз тамақтану 2-тип қант диабетінің негізгі себептері болып табылады.

2-тип диабет 1-типтен айырмашылығы инсулин жетіспеушілігіне емес, инсулиннің артық болуына байланысты пайда болады. Алайда инсулинге қарсы төзімділік байқалады; яғни ағзада инсулин өндіріледі, бірақ әсер ете алмайды. Тіндер деңгейінде инсулинге төзімділік дамығандықтан, таблетка емімен; сондай-ақ уақыт өте келе қажет болса, инъекция арқылы инсулин беру арқылы науқастардың қан қантын бақылауға алу қажет.

Екінші жағынан, 2-тип қант диабеті семіздікпен тығыз байланысты және көптеген ауыр аурулармен бірге жүреді.

Осы аурулардың негізгілері мыналар:

Гипертония

Жүрек-қан тамыры аурулары

Жоғары холестерин

Инсульт

Сал ауруы

Қатерлі ісік

2-тип қант диабеті науқастарының көпшілігі семіз; бірақ бұл әрбір 2-тип диабет науқасының семіз екенін білдірмейді. Семіз емес 2-тип диабет науқастары да бар. Бұл ауру тек семіздерде емес, генетикалық тегі болғандықтан қалыпты салмақтағы адамдарда да кездесуі мүмкін. Яғни тамақтану әдеттері, өмір салты, қоршаған орта және генетикалық факторлар қант диабетін туғыза алады.

Диабеттің белгілері қандай?

Диабеттің белгілері ауру түріне және ауырлығына байланысты өзгеруі мүмкін, дегенмен кейбір жалпы симптомдар ауруды ерте анықтауда маңызды рөл атқарады. Бұл белгілерді төмендегідей тізбектеуге болады:

Жиі зәр шығару: Ең жиі кездесетін қант диабеті белгілерінің қатарында жиі зәр шығару (полиурия) бар. Қандағы қанттың жоғары деңгейі бүйректердің артық суды ағзадан шығаруға тырысуына себеп болады, бұл жиі зәр шығару қажеттілігін туғызады.

Шектен тыс шөлдеу: Қант диабетінің белгілерінің бірі — ағзадағы су жоғалтуына байланысты пайда болатын шектен тыс шөлдеу (полидипсия) жағдайы болып табылады.. Бұл жағдай жиі ауыз құрғауына әкеліп, адамды үнемі су ішуге итермелейді.

Түсініксіз салмақ жоғалту: Бұл, әсіресе 1-тип диабетте айқын белгі. Ағза энергия үшін май және бұлшықет тінін өртей бастағандықтан, науқас салмақ жоғалтады.

Үздіксіз шаршау және әлсіздік сезімі: Бұл диабеттің тағы бір жиі кездесетін белгісі. Жасушалар жеткілікті энергия ала алмағандықтан, адам өзін үнемі шаршаған сезінеді.

Жара жазылуының кешігуі және жиі инфекциялар: Жоғары қант деңгейі иммундық жүйені әлсіретіп, инфекцияларға қарсы төзімділікті азайтады және жара жазылу процесін баяулатады.

Диабеттің қауіп факторлары қандай?

Қант диабетінің дамуы бірнеше қауіп факторының бірігуі арқылы пайда болады. Осы қауіп факторларын түсіну ауруды алдын алу және ерте анықтау тұрғысынан маңызды. Қант диабетінің қауіп факторлары мыналай тізбектеледі:

Генетикалық: Генетикалық бейімділік қант диабеті үшін маңызды қауіп факторы болып табылады. Отбасында диабет тарихы бар адамдарда ауру пайда болу қаупі жоғары.

Семіздік: Бұл, әсіресе 2-тип қант диабеті үшін ең маңызды қауіп факторларының бірі.

Қимылсыздық: Физикалық белсенділіктің жетіспеуі де диабет қаупін арттырады.

Қарттық: Қарттық қант диабеті үшін маңызды қауіп факторы. 2-тип диабет қаупі, әсіресе 45 жастан кейін артады.

Жоғары қан қысымы: Жоғары қан қысымы және қалыпты емес холестерин деңгейі (әсіресе жоғары триглицеридтер және төмен HDL холестерин) да диабет қаупін арттыратын факторлар қатарына жатады.

Стресс: Созылмалы стресс ағзадағы кортизол деңгейін көтеріп, инсулинге төзімділікке себеп бола алады.

Дәрі-дәрмек қолдану: Стероидтер немесе кейбір психиатриялық дәрілер сияқты кейбір дәрілерді ұзақ уақыт қолдану диабет қаупін арттыруы мүмкін.

Диабет диагнозы қалай қойылады?

Диабетті диагностикалау әртүрлі қан қантын тексеру тесттері арқылы жүргізіледі. Бұл тесттер қандағы глюкоза деңгейін өлшеу арқылы қант диабеті немесе преддиабет жағдайын анықтайды. Қант диабетінің диагнозы мына түрлерде қойылуы мүмкін:

Ашқарын плазма глюкозасы тесті: Ең көп қолданылатын тесттердің бірі — ашқарын плазма глюкозасы (АПГ) тесті. Бұл тест үшін науқас кем дегенде 8 сағат аш болуы тиіс. Бұл тестте АПГ мәні 126 mg/dL немесе одан жоғары болса, адамға қант диабеті диагнозы қойылады.

Ауыз арқылы глюкоза толеранттылық тесті (OGTT): Бұл тест те жиі қолданылатын басқа диагностикалық әдіс. Глюкоза толеранттылық тестінде адамға 75 грамм қант ерітіндісі ішкізіледі және 2 сағаттан кейін қан глюкозасының мәні өлшенеді. 2 сағаттан кейінгі қан қанты мәнінің 200 mg/dL немесе одан жоғары болуы қант диабеті диагнозы үшін жеткілікті.

Гемоглобин тесті: Гемоглобин A1c (HbA1c) тесті соңғы 2-3 айдағы орташа қан қанты деңгейін көрсетеді. HbA1c мәнінің %6.5 немесе одан жоғары болуы қант диабетін диагностикалайды.

Кездейсоқ плазма глюкозасы тесті: Бұл кез келген уақытта жасалатын қан қантын өлшеу. Осы өлшеудің 200 mg/dL немесе одан жоғары шығуы адамның қант диабеті екенін көрсетеді.

Диабетті емдеу қалай жүргізіледі?

Қант диабетін емдеу ауру түріне, ауырлығына және науқастың жалпы денсаулық жағдайына байланысты жеке бейімделген тәсілді талап етеді. Емдеудің негізгі мақсаты — қант деңгейін қалыпты диапазонда ұстау және мүмкін болатын асқыныстардың алдын алу. Қант диабетін емдеу әдістері мыналай тізбектеледі:

Инсулин алмастыру: Бұл емдеуде науқастар күнделікті инсулин инъекциялары немесе инсулин помпасы арқылы ағзаларына қажет инсулинді алады.

Өмір салтындағы өзгерістер: 2-тип диабетте емдеу әдетте өмір салтындағы өзгерістермен басталады. Дұрыс тамақтану, тұрақты жаттығу және салмақты бақылау қан қантын басқаруда маңызды рөл атқарады.

Дәрілік емдеу: 2-тип диабетті емдеуде дәрілер де маңызды рөл атқарады. Бұл дәрілер бауырдың глюкоза өндіруін азайтады, жасушалардың инсулинге сезімталдығын арттырады және инсулин әсерін күшейтеді.

Қан қантын үнемі бақылау: Қант диабетін емдеудің маңызды бөлігі — қан қантын үнемі бақылау. Науқастар үйде глюкоза өлшеу құрылғыларын қолданып, қан қанттарын өлшейді және нәтижелеріне сай емдеуін реттейді.

Асқыныстарды бақылау: Қант диабетін басқаруда асқыныстардың алдын алу және оларды емдеу де маңызды. Көзді тексеру, бүйрек функциясы сынақтары, аяқ күтімі және кардиоваскулярлық қауіпті бағалау үнемі жүргізілуі тиіс.

Диабет қаупін азайтатын факторлар қандай?

Қант диабетінің қаупін азайту үшін жасалатын көптеген қадам бар. Дұрыс диета ұстану осы қадамдардың басында тұрады. Талшықты тағамдар, толық дәнді астықтар, көкөністер мен жемістерді тұтыну қан қанты деңгейінің теңелуіне көмектеседі. Қантты және өңделген тағамдардан аулақ болу да маңызды. Үнемі дене белсенділігі инсулин сезімталдығын арттырады және салмақты бақылауға көмектеседі. Темекіні тастау диабет қаупін азайтумен қатар жалпы денсаулық үшін де маңызды. Отбасында диабет тарихы болса, абай болу және өмір салтындағы өзгерістерді ерте бастау қажет болуы мүмкін.

Диабет түрлері қандай?

Диабеттің негізгі үш түрі бар. Олар 1-тип қант диабеті, 2-тип қант диабеті және гестациялық диабет. 1-тип қант диабеті — аутоиммундық ауру, және иммундық жүйе инсулин өндіретін бета жасушаларға шабуыл жасап, оларды жояды. Сондықтан науқастардың өмір бойы инсулинмен емделуге қажеттілігі бар. 2-тип қант диабеті — ең көп таралған диабет түрі. Бұл жағдайда ағза жеткілікті деңгейде инсулин өндіре алмайды немесе инсулинді тиімді пайдалана алмайды (инсулинге төзімділік). Гестациялық диабет — жүктілік кезінде дамитын диабет. Әдетте босанғаннан кейін жазылатын диабет түрі.

Қант диабетінің асқыныстары қандай?

Қант диабеті ұзақ мерзімде көптеген ауыр асқыныстарға әкелуі мүмкін. Кардиоваскулярлық аурулар қант диабетінің ең ауыр асқыныстарының бірі болып табылады. Диабет науқастары жүрек шабуылы, инсульт және перифериялық артерия ауруы сияқты жүрек-қан тамыры мәселелеріне қатысты жоғары қауіп тобында. Жоғары қан қанты деңгейі уақыт өте келе бүйрек функцияларын бұзып, тіпті бүйрек жетіспеушілігіне әкелуі мүмкін. Сонымен қатар көздегі қан тамырларының зақымдалуына әкеледі, бұл жағдай соқырлыққа дейін дамуы мүмкін.

Тағы бір асқыныс — диабеттік нейропатия. Диабеттік нейропатия жүйке зақымдалуына себеп болып, қол мен аяқта сезімнің жоғалуына немесе ауыруға әкеледі. Нейропатия мен нашар қан айналымына байланысты пайда болатын аяқ жаралары жазылуы қиын және кеш жағдайларда ампутацияға әкелуі мүмкін ауыр мәселе болып табылады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Сау өмір салтын ұстану диабет қаупін азайтуда өте тиімді. Бұған тұрақты жаттығу, жеміс, көкөніс және толық дәнді астықтарға бай теңгерімді диета және сау салмақты сақтау кіреді. Қант пен қаныққан май қабылдауды шектеу, темекіден аулақ болу және алкоголь тұтынуды бақылау да маңызды рөл атқарады. Қант диабеті кез келген жаста пайда болуы мүмкін, бірақ оның әртүрлі түрлері әртүрлі өмір кезеңдерінде дамиды. 1-тип қант диабеті әдетте балаларда және жас ересектерде анықталса, 2-тип қант диабеті әдетте 45 жастан асқан ересектерде дамиды, бірақ балалар семіздігінің өсуімен бірге 2-тип диабет жас адамдарда да таралып келеді. Қант диабеті жалпы алғанда ағза қан қанты деңгейін дұрыс реттей алмағанда пайда болады. Диабеттің түріне байланысты пайда болу тәсілі әртүрлі, бірақ жалпы генетикалық бейімділік, өмір салты факторлары және қоршаған орта тітіркендіргіштері диабеттің дамуында рөл атқарады. Жас кезде басталған қант диабетінің әртүрлі себептері болуы мүмкін. Генетикалық факторлар, қоршаған орта тітіркендіргіштері және аутоиммундық реакциялар диабеттің дамуына ықпал етеді. Семіздік көрсеткіштерінің өсуі, нашар тамақтану және физикалық белсенділіктің жетіспеуіне байланысты 2-тип қант диабеті барған сайын көбірек жас адамдарға әсер етуде. Бақыланбаған қант диабеті әртүрлі денсаулық асқыныстарына әкелуі мүмкін. Олардың арасында кардиоваскулярлық аурулар, бүйрек зақымдалуы (нефропатия), жүйке зақымдалуы (нейропатия), көз мәселелері (ретинопатия), аяқ мәселелері, тері аурулары және инфекция қаупінің артуы бар. Ұзақ мерзімді жоғары қан қанты деңгейі ағзадағы әртүрлі мүшелер мен жүйелерге әсер етуі мүмкін. Бұл асқыныстардың алдын алу немесе кейінге ысыру үшін қант диабетін дұрыс басқару өте маңызды. Диабеттілер тиісті басқаруымен қалыпты өмір сүре алғанымен, кейбір сақтық шаралары қажет. Диабет науқастары артық қант және қарапайым көмірсу тұтынудан, темекіден және артық алкоголь тұтынудан аулақ болуы тиіс. Тамақ өткізіп жіберу, дәрі ішпеу, қан қанты деңгейін елемеу және қимылсыз өмір салты да олар үшін қауіпті болуы мүмкін. Қант диабеті бар науқастар тұрақты бақылау, дәрілерді қабылдау тәртібі және теңгерімді диета арқылы тұрақты қан қанты деңгейін сақтауға назар аударуы тиіс. Тұрақты тексерулер арқылы аяқ денсаулығына, көз күтіміне және кардиоваскулярлық денсаулыққа көңіл бөлулері керек. Стрессті басқару, физикалық тұрғыдан белсенді болу және қант диабетін басқару туралы ақпарат алу да өте маңызды.

Қант диабеті — өмір бойы бақылауды және тұрақты емдеуді қажет ететін созылмалы ауру. Ерте диагноз, дұрыс емдеу жоспары және тұрақты бақылау арқылы қант диабетінің туғызуы мүмкін ауыр асқыныстардың алдын алуға болады.

Hisar Hospital Intercontinental клиникасында Эндокринология және метаболизм аурулары, Ішкі аурулар және Тамақтану мен диетология бөлімдерінің бірлескен жұмысымен қант диабетін диагностикалау, емдеу және ұзақ мерзімді бақылау көпсалалы тәсілмен жүзеге асырылады.

Егер қант диабетінің белгілерін байқасаңыз немесе қауіп тобында болсаңыз, Hisar Hospital мамандарынан қабылдауға жазылып, денсаулығыңызды қамтамасыз ете аласыз.