Диспепсия немесе ас қорытудың бұзылуы – асқазан ауыруы, іш қату, асқазандағы жану сезімі сияқты симптомдармен сипатталатын денсаулық мәселесі. Ас қорытудың бұзылуы шамадан тыс тамақтану сияқты қарапайым себептерден туындауы мүмкін, сонымен қатар гастрит, өт тастары сияқты ас қорыту жүйесінің аурулары да ас қорытудың бұзылуына себеп болуы мүмкін. Ұзақ уақытқа созылған диспепсия жағдайында өз саласының маманы болып табылатын дәрігермен кеңесу маңызды.
Диспепсия дегеніміз не?
Диспепсия, халық арасында ас қорытудың бұзылуы деп аталатын жағдай, эпигастральды (іштің жоғарғы бөлігі) ауырсыну, асқазанның жануы, тамақтанғаннан кейінгі іштің кебуі немесе ерте тою сезімі сияқты симптомдардың біреуінің немесе бірнешеуінің болуы ретінде анықталуы мүмкін. Ас қорытудың бұзылуының өзі жеке денсаулық мәселесі болмағанымен, рефлюкс, гастрит, өт тастары сияқты көптеген денсаулық мәселелері диспепсияға себеп болуы мүмкін. Жүргізілген кейбір зерттеулер адамдардың шамамен 30-40%-ы әртүрлі себептермен ас қорытудың бұзылуы мәселесіне тап болатынын көрсетеді. Тамақтанғаннан кейін жүрек айнуы, іштің ауыруы сияқты симптомдардың болуы ас қорыту жүйесінің өз қызметін тиісті деңгейде атқармай жатқанының көрсеткіші болуы мүмкін. Дегенмен, бұл жағдай әрқашан денсаулық мәселесінен туындамайды. Майлы тағамдарды көп тұтыну, стресс, темекі және алкогольді қолдану сияқты көптеген сыртқы факторлар ас қорытудың бұзылуына себеп болуы мүмкін.
Әдетте тамақтанғаннан кейін пайда болатын ас қорытудың бұзылуы бірнеше минуттан бірнеше сағатқа дейін созылуы мүмкін. Осы уақыт ішінде ас қорытуға көмектесетін мүшелер болып табылатын ұйқы безі мен өт қабы ас қорытуды жеңілдету үшін өт және әртүрлі ферменттер бөледі. Осы ферменттердің көмегімен орташа есеппен 3-5 сағат ішінде тағамдар асқазаннан ішекке өткізіледі. Тағамдардың асқазаннан ішекке өту уақыты ұзарса, бұл жағдай ас қорытудың бұзылуы ретінде анықталуы мүмкін.
Диспепсия қалай пайда болады?
Диспепсия әдетте ауыр тамақтанғаннан кейін пайда болады. Мұның басты себебі – шамадан тыс тамақтанған кезде ас қорыту жүйесінің ас қорыту процесін аяқтау үшін көбірек жұмыс істеуге мәжбүр болуы. Ауыр тамақтанғаннан кейін асқазан, өт қабы және ұйқы безі сияқты ас қорыту жүйесінің мүшелері мен ас қорытуға көмектесетін мүшелер ас қорыту сұйықтықтарын бөлу үшін көбірек жиырылады. Бұл процесте бөлінетін күшті сұйықтықтар ас қорыту жүйесінде тітіркенуді, демек, ас қорытудың бұзылуын (диспепсияны) тудыруы мүмкін. Керісінше, созылмалы диспепсия, яғни ұзақ уақытқа созылатын жағдай басқа денсаулық мәселесіне байланысты дамуы мүмкін. Кейбір жағдайларда созылмалы ас қорытудың бұзылуының түсіндірілетін себебі болмауы мүмкін.
Диспепсия себептеріне қарай органикалық диспепсия және функционалдық диспепсия деп екі сыныпта зерттеледі. Органикалық диспепсия көбінесе асқазан сөлінің құрамында болатын асқазан қышқылымен байланысты. Қалыпты жағдайда асқазанның шырышпен қапталған қорғаныш тосқауылы асқазанды қышқыл тудыратын тітіркенуден қорғайды, бірақ кейбір жағдайларда H. pylori бактериялық инфекциясы және стероидты емес қабынуға қарсы дәрілерді шамадан тыс қолдану сияқты себептермен асқазанның қорғаныш тосқауылы тозуы мүмкін. Нәтижесінде асқазан қабығы зақымданып, қабынуы мүмкін. Диспепсияға себеп болатын ас қорыту жүйесінің негізгі мәселелері мыналар:
● Гастриттік ойық жара: Гастриттік ойық жара, яғни асқазан ойық жарасы ас қорытудың бұзылуының басты себептерінің бірі болып табылады. H. pylori бактериясының инфекциясы және ауырсынуды басатын дәрілерді (әсіресе стероидты емес қабынуға қарсы дәрілерді) ұзақ уақыт қолдану асқазан қабығының тозуына және асқазанда жараның пайда болуына әкелуі мүмкін. Асқазан ойық жарасының белгілері туралы айтқанда, ең алдымен асқазанның жануы мен ас қорытудың бұзылуы ойға келеді.
● Гастроэзофагеалды рефлюкс: Рефлюкс – асқазан қышқылының өңешке кері ағуын болдырмайтын, өңештің төменгі бөлігінде орналасқан сфинктер деп аталатын қақпақшаның әртүрлі себептермен бұзылуы нәтижесінде асқазан қышқылының кері ағуы. Аптасына екі реттен көп асқазанның жануы немесе ас қорытудың бұзылуы рефлюкстің белгісі болуы мүмкін.
● Өт қабының тастары: Өт қабында немесе өт жолдарында өт шөгінділерінің жиналып, кристалдануы өт жолдарын бітеп тастауы мүмкін. Әсіресе тамақтанғаннан кейін ас қорытудың бұзылуы, іштің кебуі және асқазанның ауыруы сияқты симптомдар пайда болуы мүмкін.
● Гастрит: Асқазанның қорғаныш қабығының инфекциялық аурулар, дәрі-дәрмекті шамадан тыс қолдану сияқты себептермен қабынуымен сипатталатын гастрит асқазанның ауыруы, диспепсия сияқты белгілермен көрінуі мүмкін.
● Панкреатит: Ұйқы безінің қабынуы деп те аталатын панкреатит, ең алдымен іштің ауыруы, тамақтанғаннан кейін пайда болатын ас қорытудың бұзылуы, іштің кебуі, тәбеттің болмауы, түсініксіз салмақ жоғалту, майлы нәжіс сияқты симптомдарға себеп болуы мүмкін.
● Тітіркенген ішек синдромы: Мазасыз ішек синдромы деп те аталатын тітіркенген ішек синдромы ішектің қажеттіліктен артық немесе кем жиырылуы нәтижесінде дамитын денсаулық мәселесі. Басты симптомдарының қатарында диспепсия, диарея және іш қату сияқты нәжіс шығару мәселелері бар мазасыз ішек синдромы көбінесе тамақтану әдеттерінде жасалған өзгерістермен бақылауға алынуы мүмкін.
Аталғандардан бөлек, глютенге төзбеушілік немесе лактозаға төзбеушілік сияқты тағамдық сезімталдықтар немесе асқазан обыры сияқты күрделі денсаулық мәселелері де ас қорытудың бұзылуына әкелуі мүмкін. Созылмалы диспепсия шағымы бар адамдар көбінесе тамақтану кезінде және одан кейін асқазанның ауыруы, іштің кебуі, асқазанның жануы, кекіру сияқты ойық жара симптомдарына ұқсас симптомдарды сезінуі мүмкін. Дегенмен, науқастардың тек үштен бірінде ойық жара бар екені, қалғандарында ас қорытудың бұзылуының себебі функционалдық диспепсия екені байқалады. Функционалдық диспепсия – белгілі бір денсаулық мәселесі болмаса да, ұзақ уақытқа созылатын және жиі қайталанатын ас қорытудың бұзылуы. Функционалдық диспепсияның басты себептері мыналар:
● Ішектегі зиянды бактериялар мен пайдалы бактериялар арасындағы тепе-теңдіктің бұзылуы,
● Гастроэнтерит, яғни асқазан тұмауы сияқты инфекциялық аурулар,
● H. pylori бактериясы,
● Темекі және алкоголь сияқты денсаулыққа зиянды әдеттер,
● Дұрыс емес тамақтану әдеттері.
Дүние жүзі бойынша адамдардың шамамен 20%-ы функционалдық диспепсия белгілерін сезінеді. Кейбір зерттеулер семіздік, қарқынды стресс деңгейі, жедел гастроэнтерит сияқты факторлар функционалдық диспепсия қаупін арттыруы мүмкін екенін көрсетеді.
Диспепсия белгілері қандай?
Диспепсия белгілері туралы айтқанда, ең алдымен іштің ауыруы мен іштің кебуі ойға келеді. Ас қорыту жүйесінің мүшелері мен ас қорытуға көмектесетін мүшелер тамақтанғаннан кейін қоректік заттарды қорыту тұрғысынан қиындыққа тап болса, ас қорытудың бұзылуы симптомдары пайда болуы мүмкін. Осыған сәйкес, диспепсияның басты белгілері мыналар:
● Асқазан орналасқан іштің жоғарғы бөлігіндегі ауырсыну,
● Асқазанның жануы, қыжылдауы,
● Ерте тою немесе ұзақ уақыт бойы тоқ сезіну,
● Іштің кебуі,
● Желдің жиналуы,
● Жүрек айнуы,
● Кекіру,
● Жұтылған тағамның асқазаннан кері ағуы.
Ас қорытудың бұзылуының себебі күрделі денсаулық мәселесі болған жағдайда, ас қорытудың бұзылуына қан аралас немесе қоңыр түсті құсу, түсініксіз салмақ жоғалту, қара немесе қара түске жақын нәжіс, жұтынудың қиындауы сияқты симптомдар қосылуы мүмкін. Диспепсияның дабыл симптомдары ретінде де жіктелетін түсініксіз салмақ жоғалту, жиі қайталанатын құсу, іштің жоғарғы бөлігінде қолға ілінетін ісік, қаназдық (анемия) және сарғаю сияқты белгілер байқалған жағдайда, ең қысқа мерзімде астында жатқан органикалық себепті анықтау және қажетті емдеуді жоспарлау маңызды.
Диспепсия диагнозы қалай қойылады?
Диспепсия ауруына диагноз қою кезінде мамандар науқасты алдымен физикалық тұрғыдан тексереді. Ас қорытудың бұзылуы жеңіл белгілермен өтсе және науқастарда түсініксіз салмақ жоғалту, жиі қайталанатын құсу сияқты симптомдар болмаса, мамандар қосымша тексерулерге жүгінбеуі мүмкін. Дегенмен, диспепсия салмақ жоғалту, қайталанатын құсу сияқты симптомдармен бірге байқалса және кенеттен басталса, мамандар басқа тексерулерді пайдалануы мүмкін.
Бұл кезеңде гастроэнтерология мамандары алдымен анемия, Helicobacter pylori бактериялық инфекциясы немесе басқа аурулардың бар-жоғын зерттеу үшін зертханалық тексерулерді қолданады. Сондай-ақ, H. pylori бактериясын зерттеу үшін тыныс алу тесті, нәжіс тесті сияқты тесттерді де пайдалануға болады.
Науқаста жылдам салмақ жоғалту, қан кету белгілері немесе жұтынудың қатты қиындауы сияқты дабыл белгілері болса, эндоскопия сияқты тереңдетілген диагностикалық әдістерге жүгінуге болады. Эндоскопияның көмегімен асқазан мен өңеш егжей-тегжейлі тексеріліп, ойық жара, рефлюкс немесе басқа құрылымдық мәселелер анықталуы мүмкін. Бұлардан бөлек, ішектің бітелуі сияқты денсаулық мәселесі ас қорытудың бұзылуына себеп болуы мүмкін деп күдіктенсе, рентген немесе компьютерлік томография сияқты бейнелеу әдістері де қолданылуы мүмкін. Жүргізілген тексерулерден кейін дәрігер берген есепте "k30 диспепсия" деген сөз тіркесі болса, бұл сөз тіркесі науқаста ас қорытудың бұзылуы мәселесі бар екенін білдіреді. Егер тексерулердің нәтижесінде ас қорытудың бұзылуына себеп болатын ешқандай денсаулық мәселесі табылмаса, бұл жағдайда мамандар функционалдық диспепсия диагнозын қоя алады.
Диспепсия қалай емделеді?
Диспепсияны емдеу мәселенің астында жатқан себепке қарай өзгереді. Диспепсияда тамақтану әдеттері маңызды рөл атқарады. Көбінесе тамақтану және өмір салты әдеттерінде жасалған кейбір өзгерістер симптомдардың жеңілдеуіне көмектесе алады. Диспепсия симптомдарын жеңілдетуге көмектесетін кейбір ұсыныстар мыналар:
● Майлы тағамдар бастапқы орында болуымен, ас қорытудың бұзылуына себеп болатын тағамдардан аулақ болу,
● Үлкен мөлшерде тамақтанудың орнына аз-аздан және жиі тамақтану,
● Алкоголь және темекі сияқты денсаулыққа зиянды әдеттерден аулақ болу,
● Кофеині бар сусындарды тұтынуды шектеу,
● Дәрігер ұсынбаған жағдайда ауырсынуды басатын дәрілерді қолдануды шектеу,
● Стресс пен мазасыздықты басқару үшін медитация сияқты әдістерді пайдалану.
Тамақтану және өмір салты әдеттерінде жасалған өзгерістер симптомдарды бақылауға алуға көмектеспесе, мамандар әртүрлі дәрі-дәрмектерді жазып беруі мүмкін. Диспепсияны емдеу кезінде астында жатқан денсаулық мәселесіне қарай кейбір дәрі-дәрмектер ұсынылуы мүмкін. Ас қорытудың бұзылуының себебі H. pylori инфекциясы болған жағдайда антибиотикпен емдеуге жүгінуге болады. Сондай-ақ, асқазанның тезірек босауына көмектесетін кейбір дәрі-дәрмектерді де пайдалануға болады.
Жиі қойылатын сұрақтар
Диспепсия көбінесе шамадан тыс тамақтану сияқты қарапайым себептен туындауы мүмкін, сонымен қатар кейбір жағдайларда асқазан обыры сияқты күрделі денсаулық мәселелері де ас қорытудың бұзылуының себебі болуы мүмкін. Кейбір зерттеулерге сәйкес, стресс жүргізілген тексерулердің көмегімен ойық жара, асқазан обыры, рефлюкс сияқты симптомдар жоққа шығарылған функционалдық диспепсияның басты себебі болып табылады. Емделмеген немесе төзімді диспепсия мәселесі себебіне де байланысты алдағы кезеңдерде күрделі асқынуларға әкелуі мүмкін. Мысалы, ас қорытудың бұзылуының себебі ұйқы безінің қабынуы сияқты денсаулық мәселесі болған жағдайда, емделмеген панкреатит ұйқы безінің обырына әкелуі мүмкін. Диспепсиямен ауыратын науқастар майлы тағамдар, қуырылған тағамдар, фаст-фуд және алкоголь сияқты асқазанды қинайтын тағамдардан аулақ болуы симптомдарды жеңілдетуге көмектесе алады. Олардың орнына диспепсия диетасы асқазанды мазаламайтын көкөністерден, тұтас дәнді дақылдардан және майы аз тағамдардан тұруы керек. Кейбір зерттеулер брокколи, шомыр, балдыркөк, зәйтүн майы және жаңғақтардың кейбір науқастарда симптомдарды қоздыруы мүмкін екенін көрсетеді. Бұлардан бөлек, жүйелі түрде су ішу де ас қорытуды жеңілдетуге көмектесе алады. Диспепсия әдетте терлеуге әкелмейді. Ас қорытудың бұзылуына терлеу, ентігу, кеудедегі қысым сезімі сияқты симптомдардың қосылуы инфаркт сияқты күрделі денсаулық мәселесін білдіруі мүмкін болғандықтан, уақыт жоғалтпай маман дәрігермен кеңесу маңызды. Ас қорытудың бұзылуы мәселесін бастан кешіріп жүргендер өз саласының маманы болып табылатын терапевтке немесе гастроэнтерология маманына жүгіне алады. Ақырын тамақтану, газдалған және кофеині бар сусындардан аулақ болу, зімбір, аскөк, жалбыз шайы сияқты сусындарды тұтыну, асқазан қышқылының аз болуы ас қорытудың бұзылуына себеп болған жағдайларда алма сірке суын пайдалану диспепсия симптомдарын жеңілдетуге көмектесе алады. Порцияларды кішірейту және стрессті басқару техникаларын пайдалану да диспепсия симптомдарын жеңілдетуі мүмкін. Диспепсиямен ауыратын науқастарға майлы және ащы тағамдар, алкоголь, газдалған сусындар, кофеин, шоколад, пияз сияқты рефлюкс симптомдарын қоздыруы мүмкін тағамдардан аулақ болу ұсынылады. Диспепсия әдетте жүрек айнуы, құсу, ерте тою немесе ұзақ уақыт бойы тоқ сезіну сияқты симптомдармен бірге пайда болады. Осы тұрғыдан қарағанда, диспепсия жанама түрде салмақ жоғалтуға әкелуі мүмкін. Диспепсия асқынса, асқазанның қорғаныш тосқауылындағы зақымдану асқынуы мүмкін. Бұл жағдай созылмалы ас қорыту жүйесінің ауруларына әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, диспепсия асқынған сайын жұтынудың қиындауы, қан аралас нәжіс, салмақ жоғалту сияқты күрделі асқынулар дамуы мүмкін.
Ұзақ уақыттан бері жалғасып келе жатқан асқазанның ауыруы, іштің кебуі, ерте тою немесе ас қорытудың бұзылуы шағымдарыңыз болса, астында жатқан себеп міндетті түрде зерттелуі керек.
Hisar Hospital Intercontinental Ішкі аурулар (терапия) бөлімінде диспепсияға әкелуі мүмкін барлық ас қорыту жүйесінің аурулары заманауи диагностикалық әдістермен бағаланады және жеке емдеу жоспарлары жасалады.
Сіз де асқазан денсаулығыңызды кейінге қалдырмаңыз, маман Ішкі аурулар (терапия) дәрігерлерінен кезекке жазылып, толық тексеруден өтіңіз.
Диспепсия (ас қорытудың бұзылуы) дегеніміз не? Белгілері, себептері және емдеу әдістері: дұрыс бағалаудан бастаңыз
Шағымдарыңызды маман дәрігерлерімізбен бөлісіңіз; сізге қолайлы диагностика мен емдеу жоспарын бірге анықтайық.
Ескерту
Шағымдарыңыз кенеттен басталса, тез үдесе немесе күнделікті өміріңізді айтарлықтай шектесе, уақыт жоғалтпай дәрігерге қаралыңыз.
Диспепсия (ас қорытудың бұзылуы) дегеніміз не? Белгілері, себептері және емдеу әдістері бойынша емделу жолыңызды мамандарымызбен жоспарлаңыз.
Емдеу нұсқалары, процесс және дайындық туралы білу үшін форманы толтырыңыз немесе қабылдауға жазылыңыз.
