Назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік синдромы

Назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысы соңғы он жыл ішінде отбасылардың балалар психиатриясы клиникаларына жүгіну себептерінің басында тұр. Балалар психиатрлары тарапынан да ең көп зерттелетін тақырыптардың біріне айналып, пайда болу себептері, белгілері, ұзақ мерзімде қалай дамитыны, басқа аурулармен байланысы және емі ең көп зерттелген аурулардың бірі болып табылады.

Назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысы шамадан тыс қозғалғыштық, назар мәселелері және тілектерді кейінге қалдыра алмау (импульсивтілік) белгілерімен көрінетін психиатриялық бұзылыс. Америка психиатриялық қауымдастығының жарияланымдарында мектеп жасындағы балалардың % 3-5 інде кездесетіні хабарланады.

Баланың, жасөспірімнің және ересектің назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік (НАЖГ) бар деп айтылуы үшін бұл белгілердің жеті жасқа дейін басталуы, кем дегенде 6 ай бойы жалғасуы қажет. Бұл белгілер қалыпты баладағыдан қатты болуы керек және баланың мектеп, үй және құрбылар арасындағы қарым-қатынас сияқты көптеген салада бар болып, күнделікті өмірін әсер ететіндей деңгейде болуы керек.

Мысалы, егер балаңыз үйде ұстай алмайтындай және өте қозғалғыш болса, ал мектепте орнында отыра алса, бұл жағдай бізге үй ішінде өтетін ішкі динамиканы, мысалы шекара қоя алмау мәселелерін ойландыруы мүмкін. Белгілердің ерте өмір кезеңдерінде басталуы және балаңыздың кірген орталарынан ішінара әсер алуы — бұл жағдайдың құрылымдық және назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысы тұрғысынан міндетті түрде зерттелуі қажет жағдай екендігі туралы сізді алаңдатуы тиіс.

Назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысының белгілерін ескере отырып, үш шағын топта қарастыруға болады.

Гиперактивті импульсивті түрі

Назар аудару жетіспеушілігі

Аралас түрі

Гиперактивтілік белгілері жиі өмірдің алғашқы жастарынан бастап байқала бастайды. Кейбір ата-аналар баланың ана құрсағында жүргенде де қозғалыстарының көптігін еске түсіре алады. Әдетте бәбектік кезеңде тыныштықсыз, тамақтануда мәселесі бар, ұйқы бұзылыстары бар және ашулану шабуылдарын бақылауға алу сіздер тарапынан қиын болатын балалар болады. Ең алдымен ажыратылуы керек нәрсе — әрбір қозғалғыш бала гиперактивті емес. Кейбір балалардың туғаннан қозғалғыштық деңгейі жоғары болуы мүмкін.

Гиперактивті емес қозғалғыш баланың қозғалысы үйлесімді, мақсатқа бағытталған және тұрақты қозғалыс. Назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысында болса еріксіз қозғалыс байқалады. Бір ана балasын былай сипаттаған: футбол матчында ең көп жүгіретіні — ол, бірақ допның соңынан емес. Орта неғұрлым шектеуші болып, назарды шоғырландыру қажет болған сайын баланың қозғалысы соншалықты артады.

Назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысының ең маңызды белгілерінің бірі — ойланбай әрекет ету. Мысалы, допның соңынан көшеге жүгіру, сұрақты аяқтамай жауабын айтып салу, сөзін бөлу, алғашқы ойына келгенін айту сияқты. Бұл балаларды тәрбиелеу қиынырақ. Сіздер айтқанын тыңдай алмайтындықтан, олардан не талап етілгенін де білмейді. Жеткілікті ақпарат жинамай, ақпаратты қайта қарауға уақыт бөлмей шешім қабылдауға тырысады. Нәтижесінде шешімдері мен жауаптарында сәтсіздікке ұшырайды. Бұл олардың ақыл-ойының жеткіліксіз болуына емес, назар мен сабырдың жетіспеуіне байланысты.

Мектеп жасына дейінгі балада ата-аналар балаларының ешқашан орындарында тұра алмайтынын, үнемі жүгіріп жүретінін және оларды тоқтатудың өте қиын екенін айтады. Ата-аналар бұл балалармен көбіне өзін жеткіліксіз сезініп, өз ашуын бақылауда қиындық көруі мүмкін. Шын мәнінде, жаман мінезінен гөрі құрылымдық қиындықтарынан, көптеген өмірлік жағдайда оң кері байланыс алудан айырылған бұл балалардың өзін жеткіліксіз сезіну негіздері кішкентай жаста қалыптаса бастайды және кішкентай жаста ата-аналарының ашуымен танысады. Бұл ашу болашақтағы жеке өмірлеріне де көшеді. Бұл балалар топ ішіндегі және ережелі ойындарда одан да қозғалғыш, агрессивті және ойынды бұзатын болуы мүмкін.

Олар өз мінез-құлқының салдарын жиі бағалай алмайды. Яғни, істегендерінен сабақ алуда қиындық көреді. Мысалы, кезекті күту, бөлісу сияқты әлеуметтік құбылыстарда қиналады, жеңілуге төзбейді, қалағаны болмаса ойынды тастап кетуі немесе төбелесуі мүмкін. Мінез-құлықтық импульсивтіліктен (өзін бақылай алмаудан) өздері жиі апатқа ұшырауы мүмкін, сондай-ақ айналасындағы адамдарға зиян келтіруі мүмкін. Дүрткілерін тежеудегі қиындықтары құрбыларының оларды шеттетуіне, ойынға қоспауына себеп болады, сол кезде баланың өзіне деген сенімі біртіндеп азаяды және бұл жағдай депрессияға негіз жасауы мүмкін. Мінез-құлқының әлеуметтік-адамгершілік салдарына мән бермеуі, басқалардың сезімдері мен заттарына құрметтемеуі — бейқам көрінісінің астында шын мәнінде дұрысты бұрыстан ажырата алмаумен байланысты.

Назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысының жиі ерте балалық кезеңде байқалмай қалатын және мектеп жылдарында өзін көбіне сабақ оқуға немқұрайлылықпен және соған ілесетін сәтсіздікпен көрсететін белгісі — назар аудару жетіспеушілігі. Ата-аналар жиі айтатын нәрсе: қызығатын салаларда баланың қабылдауы өте жақсы, бірақ сабаққа келгенде бұлай емес. Сондықтан бұл балаларды еріншек, жауапсыз деп айыптауға болады. Көбіне ата-аналар шын мәнінде тырыспайды деп ойлап, балаларына ашуланады. Мұндай жағдайда алдымен істелетін нәрсе — баланың бұл салада қиналып жатқанын анықтау. Баланың қарсы реакциясы ретінде өзін «сәтсіздікке ұшырадым» деп сезінуі, баланың еңсеруі тиіс қосымша мәселе ретінде жағдайды одан әрі ауырлатады. Ойынның ләззатты жерінен сабақ отырғыштарына өткен балаларыңыздың жұмысы енді қиындай түскен. Енді олардан ақпаратты қабылдап, сақтап, қажет уақытта және жерде шығара алуы талап етіледі.

Сыныпта отыру, назарын жинау, ережелерге бағыну, ішкі реактивті мінез-құлықты тежеу, тәртіптілік, құрбыларымен көмектесу және жақсы қарым-қатынас орнату сияқты баланың мектепке бейімделуі мен табысы үшін қажетті қасиеттердің көбі назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысы бар балаларда құрылымдық түрде жетіспейді.

Ақпаратты қабылдау үшін алдымен соған назар аудару қажет болғанда, мұның ел жағдайында тығыз сыныптарда жүргізілуі олар үшін одан да үлкен кедергі. Назар мәселесі бар балалар бұл жағдайды одан да үлкен қиындықпен бастан кешіреді, себебі құрылымдық түрде естігеніне, көргеніне назар аудару өте қиын. Алайда олардан күтулер жоғары. Сондықтан осы қиындықпен сабаққа деген қызығушылықтарының аз болуы өте түсінікті жағдай. Сыныптар жоғарылаған сайын жұмыстар одан да күрделене түседі.

Бұл балалар назарын белгілі бір тақырыпқа шоғырландыруда қиналатындықтан, назар аударуға тырысқанда басқа ойлар, бейнелер, дыбыстар оларды алаңдатады. Балаңызға бір тақырыпты түсіндіріп жатқанда, оның көбіне қатысы жоқ бір тақырып туралы сұрақ қойғанын байқауыңыз мүмкін.

«Назарыңды жина» десеңіз, көбіне пайдасы болмайды. Үй тапсырмаларын орындауда қиналады. Сабақ басталғаннан кейін орнынан тұру үшін әртүрлі себептері болуы мүмкін. Мектепте заттарына иелік ете алмайды және жиі заттарын жоғалтады. Уақытты ұйымдастыруда мәселе көруі мүмкін және көбіне бір жұмысты аяқтау өте қиын әрі ұзақ уақыт алады. Қол жазуы бұзылуы мүмкін, жазу кезінде жиі емлелік қате, толық жазбау, әріп араластыру байқалуы мүмкін

Танымдық тұрғыдан оқу жағынан басқа балалардан ақыл-ой айырмашылығы жоқ, бірақ назар талап ететін іс-әрекеттерде сәтсіз. Олардың есту жадысы көру жадына қарағанда жеткіліксіз болуы мүмкін, сондықтан командаларды бірнеше рет қайталау қажет болуы мүмкін. Назар аудару жетіспеушілігі белгілері көбіне мұғалімдері тарапынан үнемі кешігетін, ұйымдастыра алмайтын, заттарын жоғалтатын, қиялға беріліп кететін, жұмыстарын аяқтай алмайтын, сабақты қадағалай алмайтын, тәртіпсіз, сабақ түсіндірілгенде сөйлейтін немесе басқа нәрселермен айналысатын балалар болып сипатталады.

Дүрткіліктің қатар жүретін назар аудару жетіспеушілігін ең үлкен және талантты суретшілермен толы оркестрге ұқсатуға болады, бірақ басшысы жоқ, бақылаудан шыққан оркестр. Жарқын ойлар болуы мүмкін, бірақ процестің жалғасуы мен аяқталуы қиын. Балаңыз сіздерден және айналасынан кері байланыс алып, өмірін тәжірибе арқылы өсіп, өмірге деген көзқарасы мен қарасы қалыптасады. Әке мен шеше ретінде алдымен жасауыңыз керек нәрсе — бір жерде мәселе болуы мүмкін екенін ерте байқау. Біз өткен өмір тәжірибемізбен, үйренгенімізбен, сезінгенімізбен бүгінге, болашаққа қараймыз.

Ерте балалық жылдарымызда ата-аналарымызбен, достарымызбен қарым-қатынасымыз бүгінгі қарым-қатынасымыздың негізін құрайды. Қазіргі жұмыс өміріміздің іздері мектеп жылдарында қалыптасады. Осы салада жүргізілген зерттеулер болашақ жылдарда басқа психиатриялық мәселелердің пайда болу ықтималдығы сау топтармен салыстырғанда әлдеқайда жиі екенін көрсетті. Мысалы, назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысы бар балалардың үштен бірінде болашақ жылдарда алкогольді және психоактивті заттарды қолдану бұзылысы, антисоциалды тұлға ерекшеліктері, депрессия және алаңдаушылық бұзылыстары байқалған. Егер сіз балаңызда назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік бұзылысы немесе мінез-құлық мәселелері бар ма деп күмәндансаңыз, «жақын арада өтіп кетер ме?» деп өзіңізді алдамаңыз. Бұл белгілерді балаңызда байқасаңыз, балалар және жасөспірімдер психиатрына жүгініңіз. Себебі уақыт балаларымыз үшін шынымен маңызды.

Сабақ сәтсіздігі туралы

Мен айтпасам, сабақтар ойына да келмейді

Сәтсіз

Жауапсыз

Ықылассыз

Қаласа жасайды, бірақ қаламайды

Бұл сөздер кейбір үйлерде жиі айтылады. Шын мәнінде, осының бәрін айтпас бұрын ескерілуі керек нәрсе — кейбір жерлерде мәселелер болуы мүмкін екендігі. Мектеп партасында оқу процесінде миымыздың көптеген бөлімі белсенді түрде жұмыс істейді.

Тақырыпқа назар аударылады және ақпарат назар елегінен өтіп қабылданады. (Назар жүйесі)

Қабылданған ақпарат кейінірек еске түсіру үшін сақталады. (Есте сақтау жүйесі)

Сақталған ақпарат ауызша және жазбаша түрде айтылады. (Тіл жүйесі)

Моторлық жүйе арқылы саусақтар қаламды ұстай алады.

Жоғары ойлау жүйесі арқылы ми қойылған сұрақты қабылдайды, пайымдау процесінен өтеді, бар білім қорынан сәйкес жауаптар шығара алады, қабылданған ақпарат іс жүзіне асады.

Осының барлығының нәтижесінде отбасынан, достар ортасынан, мұғалімнен келген кері байланыс ынталандыру көзі болады.

Осы тұрғыдан қарасақ, шын мәнінде оңай емес. Әрбір жүйе қабілеттердің дамуы және жүйенің үздіксіздігі үшін жұмыс істейді. Бірақ кез келген жүйеде мәселе болса, өнімділік төмендейді. Бала қиналса, оқуға құштарлығы азаяды. Қиналып жүрген бала тағы отбасы тарапынан жауапсыздықпен айыпталса, ынтасы да соған ілесіп азаяды.

Оқу профилінің қалыптасуында;

Ақыл-ой деңгейі,

Құрылымдық бұзылыстар (назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік, арнайы оқу қиындығы),

Отбасылық өмір және стресс деңгейі,

Мәдени факторлар — жетістікке берілетін мән,

Құрбылар — топ ішінде орын алу,

Денсаулық (көру, есту ақаулары және т.б.),

Сезімдер (мұңдылық, алаңдаушылық деңгейі),

Білім беру ортасы маңызды орын алады

​Балалар және жасөспірімдер психиатриясы бұл қиындықтың неден туындауы мүмкін екенін зерттейді.

Ең жиі кездесетіндер;

Назар аудару жетіспеушілігі гиперактивтілік синдромы

Арнайы оқу қиындығы

Ақыл-ой кемістігі

Major депрессия

Алаңдаушылық бұзылыстары.