Бронхит дегеніміз не? Белгілері, себептері және емдеу әдістері

Бронхит — өкпеге ашылатын ауа жолдарында қабыну пайда болуы. Өкпеде бронхиолаларды құрайтын бронх түтіктері тыныс алмасудың маңызды элементі болып табылады. Темекі, химиялық заттар, уыттар, түтін т.б. қоршаған орта факторлары бронхтарда тітіркенуге және шырыш өндірілуіне себеп болуы мүмкін. Тітіркенген бронх астары ісініп, көбірек шырыш өндіре бастауы және қабыну дамуы мүмкін. Типтік симптомы — түсі өзгеруі мүмкін қақырық пен жөтел. Бронхит кенеттен басталуы және қысқа мерзімді болуы мүмкін. Керісінше, баяу дамып, созылмалы, төзімді сипат көрсетуі мүмкін. Әдетте басқа тыныс алу жолдары ауруларынан әсер етуі мүмкін және бір уақытта пайда болуы мүмкін. Үй жағдайындағы күтім ұсыныстары мен дәрілік емдеу арқылы жедел түрі бақылауға алынуы мүмкін, бірақ созылмалы түрі жақсармайтындықтан тек симптомдарға бағытталған араласуды қажет етеді.

Бронхит дегеніміз не?

Бронхит — трахеяның (кеңірдектің) және бронхтардың толық немесе ішінара қабынуы. Мұрын арқылы жұтылған ауа кеңірдектен өтіп бронхтарға жетеді. Екіге бөлінген бронх түтіктерінен бронхиолаларға таралған ауа өкпеге толады. Өкпедегі қан тамырларында оттегі мен көмірқышқыл газы алмасқаннан кейін сол жолдармен өткен ауа сыртқа шығарылады. Бронх түтіктерінің қалыпты ішкі беті шырышты қабықпен қапталған. Бұл қабық бөлшектерге, микроорганизмдерге және тітіркендіргіш заттарға қарсы тосқауыл қызметін атқарады және тыныс алу жолдарын қорғауға көмектеседі. Алайда әртүрлі себептерге байланысты бронхтардағы шырышты қабат тітіркеніп, қабынып, шырыштың артық мөлшерде бөлінуі байқалуы мүмкін. Сондықтан оның ең тән белгілеріне шырышты жөтел және кеудедегі бітеліп қалу сезімі жатуы мүмкін.

Химиялық, физикалық немесе инфекциялық факторлар бронх түтіктерінде қабынуға әкелуі мүмкін. Қабыну мен тітіркену жедел немесе созылмалы түрде өтуі мүмкін. Кенет және жылдам басталатын, қысқа мерзімді қабыну жедел бронхит деп аталады. Баяу және ұзақ уақыт дамитын бронх қабынуы созылмалы түр болып табылады. Созылмалы бронхит шырышты қабықтың ұзақ уақыт қабынуына байланысты тұрақты зақым келтіруі мүмкін. Жедел және созылмалы бронхиттің емі әдетте симптомдарға бағытталған жүргізілуі мүмкін. Сонымен бірге кейбір қауіп факторларын жою арқылы жақсарту қамтамасыз етілуі мүмкін (3).

Бронхит белгілері қандай?

Жедел және созылмалы бронхит белгілері әдетте ұқсас симптомдар көрсетеді, бірақ олар адамнан адамға да өзгеруі мүмкін. Жедел түрі жиі 3 аптадан аз уақытқа созылуға бейім. Жедел бронхит белгілерінің арасында жиі мыналар кездесуі мүмкін:

Құрғақ немесе шырышты жөтел,

Лайлы немесе мөлдір, сары, жасыл немесе қоңыр қақырық,

Тамақ ауруы,

Қызу және дірдек,

Мұрынның бітелуі,

Тыныс жетіспеушілігі,

Қырылдау,

Бас ауруы,

Кеудедегі ауырсыну немесе қысылу,

Шаршау және әлсіздік.

Симптомдар адамдарда әртүрлі қарқынмен байқалуы мүмкін. Әдетте бұл белгілер бір аптаның ішінде өздігінен жазылады, ал жөтел бірнеше апта бойы сақталуы мүмкін. Созылмалы түр 8 аптадан ұзаққа созылатын төзімді жөтелмен байланысты болуы мүмкін. Сонымен қатар созылмалы бронхит белгілерінің арасында:

Тахикардия (жүрек соғуы),

Кеудедегі жайсыздық сезімі,

Шаршау сезімі болуы мүмкін.

Кейбір жағдайларда созылмалы бронхитке қосымша жедел инфекциялар пайда болуы мүмкін. Адамдарда жоғары қызу, қанды жөтел, нашарлайтын тыныс жетіспеушілігі, бозғылт тері, көгілдір тырнақ және ерін, шоғырлану қиындығы сияқты қосымша симптомдар байқалғанда міндетті түрде тиісті денсаулық сақтау мекемесіне хабарласу керек. Нәрестелерде бронхит белгілеріне қызу, тыныс жетіспеушілігі, мазасыздық жатуы мүмкін (2, 4, 5, 6).

Бронхит қалай дамиды?

Жедел және созылмалы бронхит әртүрлі қауіп факторларынан туындауы мүмкін. Физикалық және химиялық заттар, биологиялық агенттер т.б. тітіркенуге себеп бола алатын факторлар шырышты қабаттың қабынуына әкелуі мүмкін. Жедел бронхит жағдайлары әдетте вирустардан туындауы мүмкін. Influenza (грипп), суық тию, RSV немесе COVID-19 сияқты көптеген түрлі вирус жедел түр туғызуы мүмкін. Жоғарғы тыныс жолына әсер ететін бұл вирустар жұқпалы және бронх шырышты қабатында қабынуға себеп болуы мүмкін. Жұқтырған адамдар сөйлеген, түшкірген немесе жөтелген кезде ауаға тамшылар таралады. Ауада таралатын және ілулі тұра алатын тамшылар жұтылғанда вирустар тыныс жолына енуі мүмкін. Сонымен қатар жұқтырылған заттарға қолмен тигеннен кейін қолды ауызға, көзге және мұрынға апарған кезде микроорганизмдер жұғуы мүмкін. Сонымен бірге Streptococcus сияқты бактериялар да жедел бронхит дамуына ықпал ете алатын микроорганизмдер болып табылады.

Созылмалы бронхит клиникасының ең жиі себебі — темекі шегу және оның түтініне ұшырау. Сондықтан ӨСОА, демікпе, кистозды фиброз және эмфизема т.б. денсаулық мәселелерімен қатар пайда болуы мүмкін. Ұзақ мерзімді түр сонымен қатар ауаның ластануы, белгілі бір шаң бөлшектері, түтін немесе химиялық газдарға ұшырау салдарынан дамуы мүмкін. Қауіп факторларына ұзақ уақыт ұшырау бронх түтіктерінде тұрақты қабынудың басталуына әкелуі мүмкін. Созылмалы түрде шырышты қабаттың қалыңдауы ауа жолдарының тарылуына және шырыштың артық мөлшерде бөлінуіне себеп болуы мүмкін. Шырышты қабаттың қайталанып тітіркенуі салдарынан туындаған бұл зақым бактериялардың көбеюін ынталандыруы мүмкін. Бұл жағдай қайталанатын бронхитке әкелуі мүмкін (2, 3, 7).

Бронхит диагнозы қалай қойылады?

Бронхит диагнозы үшін қолданылатын нақты бір тест жоқ. Сондықтан бірнеше диагностикалық әдіс қолданылуы мүмкін және басқа тыныс алу жолдары аурулары жоққа шығарылуы мүмкін. Әсіресе тұмау (грипп), демікпе, ӨСОА және пневмония бронхит белгілеріне ұқсас көрініс беруі мүмкін, сондықтан нақты диагнозды қою маңызды. Диагноз қою кезінде отбасылық анамнез, медициналық тарих, дәрі қолдану, жұмыс және қоршаған орта жағдайларын бағалау қажет болуы мүмкін. Симптомдардың бар-жоғын және олардың қарқынын бағалау мақсатында физикалық тексеру қажет болуы мүмкін. Физикалық тексеруде өкпе мен тыныс алмасуды тыңдау үшін стетоскоптың көмегі алынады. Қанда немесе тыныс жолында қабыну бар-жоғын, өкпеге әсер ететін басқа денсаулық мәселелерінің болуын анықтау үшін басқа диагностикалық әдістер таңдалуы мүмкін. Бұл диагностикалық әдістер мыналар болуы мүмкін:

Жағынды сынамасы: Тұмау, COVID-19 т.б. тыныс жолдары аурулары және микроорганизмдерді анықтау үшін мұрыннан немесе жұтқыншақтан жұмсақ ұшы бар таяқша көмегімен сынама алынуы мүмкін.

Қақырық тесттері: Адамдардан жөтел арқылы алынған қақырық үлгілері вирустар, бактериялар сияқты патогендер тұрғысынан зерттелуі мүмкін. Қақырық аллергиялық бронхит үшін де тексерілуі мүмкін.

Қан тесттері: Жалпы денсаулық жағдайы және ағзада инфекция бар-жоғының көрсеткіші ретінде қан үлгілері алынуы мүмкін.

Кеуде рентгені: Жөтелге себеп болуы мүмкін басқа аурулардың диагностикасы үшін кеуде рентгені ұсынылуы мүмкін. Әсіресе темекі шегумен байланысты ауыр денсаулық мәселелері осы әдіспен жоққа шығарылуы мүмкін.

Өкпе функциясы тесті: Көбінесе созылмалы бронхит пен эмфизема диагнозында таңдалуы мүмкін. Өкпенің ауа ұстау және шығара алу қабілеті спирометр деп аталатын құрылғы арқылы өлшенуі мүмкін.

Отбасында тұқым қуалайтын аурулар мен тыныс жолдары аурулары тарихы бар адамдар дәрігерді хабардар етуі керек (8, 9).

Бронхит емі қалай жүргізіледі?

Бронхит емі симптомдарды бақылауға алуға және астарында жатқан басқа себептерді емдеуге бағытталған. Әсіресе вирустардан туындаған жағдайлар антибиотиктер немесе басқа дәрілермен емделмейді. Оның орнына емдеу процесін жеделдетуге көмектесетін және белгілерді жеңілдетуді қолдайтын емдеу әдістері таңдалуы мүмкін. Жалпы алғанда бронхит емі үшін қолданылатын нұсқалар мыналар:

Антивирустық дәрілер: Вирустар туғызған қабыну жағдайында белгілерді жеңілдету мақсатында тағайындалуы мүмкін дәрілер.

Антибиотиктер: Бактериялардан туындаған жағдайларда инфекцияны жоюда таңдалатын дәрілер. Мұндай дәрілер вирустар туғызған бронхит үшін тағайындалмайды.

Қабынуға қарсы дәрілер: Қабынуды азайту мақсатында кортикостероидтар және басқа дәрілер ұсынылуы мүмкін.

Бронходилататорлар: Ауыр симптомдары бар адамдарға ауа жолын ашуға көмектесетін дәрілер тағайындалуы мүмкін.

Антитуссивтік дәрілер: Төзімді жөтелді жеңілдету немесе жою мақсатында рецептпен немесе рецептсіз қолданылуы мүмкін дәрілер.

Демікпе-ӨСОА емі: ӨСОА, демікпе т.б. денсаулық мәселелерімен бірге созылмалы бронхит дамуы мүмкін болғандықтан қосымша дәрілер мен тыныс алу емдеу әдістері таңдалуы мүмкін.

Балаларда бронхит емі қызу, жөтел, бас ауруы және тыныс жетіспеушілігіне арналған дәрілерді қамтуы мүмкін. Сонымен бірге буламен ылғалдандырғыштар, жылы және көп сұйықтық ішу, бал қолдану т.б. үйдегі күтім ұсыныстары бар, бірақ 1 жасқа дейінгі нәрестелерде бронхит емі үшін балды тұтынудан аулақ болу керек. Нәрестелерде бронхит емі кейбір рецептілі дәрілерді және ингаляторды қамтуы мүмкін (8, 10).

Жиі қойылатын сұрақтар

Бронхит әдетте құрғақ немесе балғамды жөтел, кеуде ауырсынуы, әлсіздік, жеңіл қызу, ысқырықты тыныс алу және тыныс жетіспеушілігі сияқты белгілермен көрінеді. Жедел бронхитте бұл симптомдар қысқа мерзімді болады, ал созылмалы бронхитте ұзақ мерзімді жалғасады. Жедел бронхит әдетте 1-ден 3 аптаға дейін өздігінен жазылады. Бірақ жөтел ұзағырақ созылуы мүмкін. Созылмалы бронхит болса тұрақты және ұзақ мерзімді емдеу мен бақылауды қажет етеді. Вирустық бронхитте антибиотик қолданылмайды; симптомдарды жеңілдету үшін жөтел сироптары, қақырық шығарушы дәрілер және ауырсыну басатын/қызу түсіретін дәрілер таңдалады. Бактериялық бронхитте дәрігер қажет деп тапса антибиотик тағайындауы мүмкін. Созылмалы бронхитте емдеуде бронходилататорлар, ингаляциялық стероидтар және өмір салтындағы өзгерістер маңызды. Иә, әсіресе темекі шегетін, аллергиясы бар адамдарда немесе созылмалы өкпе ауруы бар адамдарда бронхит жиі қайталануы мүмкін. Бұл жағдай созылмалы бронхиттің дамуы қаупін арттырады. Созылмалы бронхит — ӨСОА-ның (Созылмалы обструктивті өкпе ауруы) бір түрі. Әрбір созылмалы бронхит науқасында ӨСОА бола бермейді, бірақ ӨСОА бар адамдарда созылмалы бронхит жиі кездеседі. Екеуінде ұқсас симптомдар болғанымен, ӨСОА ауру топтарын кеңірек қамтиды.