Тамақ рефлюксі қалай емделеді? Белгілері, диета және дәрі-дәрмек нұсқалары

Тамақ рефлюксі

Күнделікті өмірде тамақтың ашуы, дауыстың қарлығуы немесе басылмайтын жөтел сияқты шағымдар көптеген адамда кездеседі. Бұл белгілер көбінесе суық тиюмен шатастырылғанымен, оның астарында басқа себептер жатуы мүмкін. Осындай жағдайлардың бірі – тамақ рефлюксі. Ас қорыту жүйесіне қатысты мәселе сияқты көрінгенімен, тамақты, дауыс шымылдығын және жоғарғы тыныс алу жолдарын зақымдайтын бұл жағдай өмір сапасын айтарлықтай төмендетуі мүмкін.

Тамақ рефлюксі дегеніміз не?

Тамақ рефлюксі – асқазан құрамының өңештен өтіп, тамаққа, тіпті мұрын-жұтқыншақ пен дауыс шымылдығына дейін жетуінен туындайтын денсаулық мәселесі. Медицинада «ларингофарингеальды рефлюкс» (ЛФР) деп аталады. Бұл жағдай классикалық асқазан рефлюксінен өзгеше. Себебі, әдетте қыжыл немесе кеудедегі ауырсыну сияқты типтік рефлюкс белгілері болмауы мүмкін. Сондықтан оны «үнсіз рефлюкс» деп те атайды. Тамақ рефлюксі мен асқазан рефлюксі арасындағы негізгі айырмашылық – тамақ рефлюксі көбінесе жоғарғы тыныс алу жолдары мен тамақ тіндеріне әсер етеді, ал асқазан рефлюксі әдетте өңеште сезіледі.

Тамақ рефлюксінде асқазан қышқылы, өт және ас қорыту ферменттері тамаққа жетіп, ондағы сезімтал тіндерді зақымдайды. Бұл уақыт өте келе тамақтың ашуына, дауыстың қарлығуына, созылмалы жөтелге және жұтынудың қиындауына әкеледі. Рефлюкс тек ас қорыту жүйесіне ғана емес, тыныс алу жолдары мен дауыс сапасына да әсер ететіндіктен, дұрыс диагноз қою өте маңызды. Тамақ рефлюксі мен асқазан рефлюксі арасындағы айырмашылықты осы жерден нақты ажыратуға болады.

Тамақ рефлюксінің белгілері қандай?

Тамақ рефлюксінің белгілері өте әртүрлі және көбінесе науқастар тарапынан басқа аурулармен шатастырылады. Бұл жағдай диагноз қою процесін қиындатады және аурудың созылмалы сипат алуына себеп болуы мүмкін.

Дауыстың қарлығуы: Тамақ рефлюксі жиі дауыстың қарлығуына әкеледі. Науқастар әсіресе таңертең оянғанда дауыстарының қарлыққанын және күн ішінде түзелетінін байқайды. Бұл жағдай түн бойы дауыс шымылдығының қышқылмен жанасуы нәтижесінде пайда болған ісіну мен қабынудан туындайды. Тамақ рефлюксіне байланысты дауыстың қарлығуы кейде бірнеше күнге созылып, сөйлеуді қиындатады. Сонымен қатар, тамақ рефлюксі мұрын бітелуі сияқты жағдайларға да себеп болуы мүмкін.

Тамақтың ауыруы және ашу сезімі: Тамақтың ауыруы мен ашу сезімі рефлюкс кезінде жиі кездесетін шағымдар. Науқастар тамағында үнемі ауырсыну мен тітіркену сезімін бастан кешіреді. Бұл ауырсыну әсіресе жұтынған кезде күшейеді. Сондай-ақ, тамақ рефлюксі құлақтың ауыруына да әкелуі мүмкін. Тамақтағы ашу сезімі көбінесе қышқыл немесе ащы тағамдарды тұтынғаннан кейін айқынырақ болады.

Жөтел: Созылмалы жөтел – тамақ рефлюксінің ең мазалайтын белгілерінің бірі. Бұл жөтел әдетте құрғақ сипатта болып, әсіресе түнде және жатқан кезде күшейеді. Науқастар осы жөтелдің салдарынан ұйқы сапасының бұзылуын бастан кешіреді және айналасындағыларды да мазалайды. Жөтел кейде соншалықты қатты болғандықтан, құсу рефлексін тудыруы мүмкін.

Қақырық сезімі: Тамақ рефлюксі қақырық сезіміне және тамақты үнемі тазарту қажеттілігіне себеп болуы мүмкін. Науқастар тамағында жабысқақ зат бар сияқты сезінеді және тамағын үнемі тазарту қажеттілігін сезеді. Сонымен қатар, тамақ рефлюксі кекіру сияқты жағдайларға да себеп болуы мүмкін. Бұл жағдай әсіресе әлеуметтік ортада ыңғайсыздық тудырады және науқас үшін ұятты болуы мүмкін.

Жұтынудың қиындауы: Жұтынудың қиындауы аурудың асқынған кезеңдерінде байқалады. Науқастар әсіресе қатты тағамдарды жұтынғанда қиналады және кейде тағам тамаққа тұрып қалғандай сезімде болады. Бұл жағдай тамақтану әдеттерін өзгертуге және салмақ жоғалтуға әкелуі мүмкін.

Тыныс алудың қиындауы: Тамақ рефлюксі ентігу мәселесіне де әкелуі мүмкін. Тыныс алудың қиындауы мен тұншығу сезімі әсіресе түнде пайда болуы мүмкін. Науқастар ұйқы кезінде тыныс алуда қиналады және тұншығып жатқандай сезініп оянады. Бұл жағдай ұйқы сапасын айтарлықтай бұзады және күндізгі шаршауға әкеледі.

Тамақ рефлюксі қалай пайда болады?

Тамақ рефлюксі асқазан құрамы әдетте тек асқазанның ішінде қалуы керек болса да, жоғары қарай ағып, дауыс шымылдығы мен тамаққа дейін жетуінен пайда болады. Бұл жағдайдың негізгі себебі – өңештің төменгі және жоғарғы бөліктерінде орналасқан бұлшықеттердің (өңеш сфинктерлері) жеткілікті түрде тығыз жабылмауы.

Пайда болу сатыларында алдымен асқазан ас қорытуды жеңілдету үшін қышқылды орта қалыптастырады. Әдетте бұл қышқыл асқазан қабырғасынан аспайды. Алайда, төменгі өңеш қақпақшасы (төменгі өңеш сфинктері) бос болса, қышқыл жоғары көтеріліп, классикалық рефлюкс белгілері пайда болады. Жоғарғы өңеш қақпақшасы да әлсіз болса, қышқыл одан да жоғары көтеріліп, тамаққа, мұрын-жұтқыншаққа, дауыс шымылдығына және синустарға әсер етуі мүмкін. Бұл жағдайда асқазан қышқылы тікелей тамақ тіндеріне тиіп, тітіркенуді тудырады.

Тамақ рефлюксінің себептері көп. Тамақтану әдеттері ең маңызды факторлардың бірі болып табылады. Қышқылды тағамдар, ащы тағамдар, шоколад, кофеин, алкоголь және темекі шегу сфинктер бұлшықеттерін босаңсытады. Сонымен қатар, артық тамақтану, тамақтанғаннан кейін бірден жату және газдалған сусындар да рефлюксті қоздырады.

Анатомиялық факторлар да маңызды рөл атқарады. Хиатальды грыжа, семіздік, жүктілік және қартаю процесінде болатын өзгерістер рефлюкс қаупін арттырады. Хиатальды грыжада асқазанның бір бөлігі диафрагманың үстінде орналасады және төменгі өңеш сфинктерінің қызметі бұзылады. Гормоналды өзгерістер, әсіресе әйелдерде рефлюкстің кездесу жиілігіне әсер етеді. Жүктілік кезеңінде прогестерон гормонының артуы сфинктер бұлшықеттерін босаңсытады. Сондай-ақ, өсіп келе жатқан нәресте асқазанға қысым жасап, рефлюксті қоздырады.

Кейбір дәрі-дәрмектер де рефлюкстің дамуын жеңілдетеді. Антидепрессанттар, қан қысымына арналған дәрілер, бронхолитиктер және ауырсынуды басатын дәрілер сфинктер қызметін бұзуы мүмкін. Науқастар бұл дәрілерді қолданған кезде дәрігерлерін хабардар етуі керек және қажет болған жағдайда баламалы емдеу нұсқалары қарастырылуы тиіс. Стресс және психологиялық факторлар рефлюкстің дамуында жанама рөл атқарады. Стресс асқазан қышқылының өндірілуін арттырады және сфинктер бұлшықеттерінің үйлесімділігін бұзады. Сонымен қатар, стресстік кезеңдерде адамдар көбірек тамақтануға, темекі шегуге және алкоголь қолдануға бейім болады. Бұл да рефлюксті қоздырады.

Тамақ рефлюксіне қалай диагноз қойылады?

Тамақ рефлюксіне диагноз қою кейде қиын болуы мүмкін. Себебі аурудың белгілері әдетте спецификалық емес және басқа аурулармен оңай шатастырылуы мүмкін. Әсіресе фарингит пен тамақ рефлюксін ажырату диагностикасын мұқият жүргізу керек. Сондықтан науқастың егжей-тегжейлі тарихын жинау, шағымдарын мұқият тыңдау және дұрыс диагностикалық тесттерді қолдану өте маңызды. Диагноз келесі әдістермен қойылуы мүмкін:

Клиникалық бағалау: Дәрігер науқастың шағымдарын тыңдап, симптомдардың ұзақтығы, қарқындылығы және қашан пайда болғаны туралы ақпарат алады. Әсіресе дауыстың қарлығуы, тамақтағы қышыну және жұтынудың қиындауы сияқты белгілер мұқият бағаланады.

Эндоскопиялық тексеру (ларингоскопия): Тамақ рефлюксін эндоскопия арқылы анықтауға болады. Құлақ-мұрын-тамақ (ҚМТ) маманы жіңішке камераның көмегімен тамақ пен дауыс шымылдығын тікелей тексереді. Бұл әдіс арқылы қызару, ісіну, тітіркену немесе шырыштың жиналуы бар-жоғы тексеріледі.

pH мониторингі: Өңешке орналастырылған жіңішке түтіктің көмегімен асқазан қышқылының жоғары қарай ағып-ақпағаны өлшенеді. 24 сағаттық бұл тест тамақ рефлюксін диагностикалаудағы ең сенімді әдістердің бірі болып табылады.

Эмпирикалық емдеу (сынақ емі): Кейбір жағдайларда диагноз қою үшін тікелей рефлюкс дәрілері беріледі. Егер науқастың шағымдары осы дәрілермен басылса, диагноз тамақ рефлюксі ретінде нақтыланады.

Диагноздың дәлдігі емдеудің сәттілігіне тікелей әсер ететіндіктен, науқастар бұл процесте шыдамды болуы керек.

Тамақ рефлюксі қалай емделеді?

Тамақ рефлюксін емдеу аурудың ауырлығына, науқастың өмір сапасына әсеріне және жеке факторларға байланысты жоспарланады. Емдеу тәсілі өмір салтын өзгертуді, медициналық емдеуді және қажет болған жағдайда хирургиялық араласуды қамтиды. Өмір салтын өзгерту емдеудің негізі болып табылады. Тамақ рефлюксін тамақтану әдеттерін реттеу арқылы айтарлықтай алдын алуға болады. Әсіресе рефлюксті қоздыратын тағамдарды шектеу және тамақтану уақытын реттеу үлкен маңызға ие. Тамақ рефлюксі диетасы аясында науқастар қышқылды тағамдарды, ащы тағамдарды, шоколадты, кофеинді және алкогольді тұтынуды азайтуы керек.

Порцияны бақылау және тамақтану уақыты да маңызды факторлар болып табылады. Үлкен порциялардың орнына кішігірім және жиі тамақтануды таңдау керек. Тамақтанғаннан кейін кем дегенде 3 сағат күтіп жату рефлюкс қаупін азайтады. Сондай-ақ, тамақтану кезінде көп су ішу және баяу шайнау да пайдалы.

Салмақты бақылау, әсіресе семіздігі бар науқастарда маңызды. Артық салмақ ішкі қысымды арттырып, рефлюксті қоздырады. Тұрақты жаттығулар мен теңгерімді тамақтану арқылы идеалды салмаққа жету белгілерді айтарлықтай азайтуы мүмкін. Ұйқы позициясы мен төсек орналасуы да емдеудің бір бөлігі. Төсектің бас жағын 15-20 см көтеру гравитация әсерімен қышқылдың жоғары көтерілуіне жол бермейді. Сол жақ бүйірге жату позициясы асқазан анатомиясына байланысты рефлюксті азайтуы мүмкін.

Медициналық емдеуде протонды помпа ингибиторлары (ППИ) бірінші таңдалатын дәрілер болып табылады. Бұл дәрілер асқазан қышқылының өндірілуін айтарлықтай азайтады және рефлюкс белгілерін бақылауда ұстайды. Басылмайтын тамақ рефлюксі жағдайларында, медициналық емге жауап бермейтін науқастарда тамақ рефлюксі операциясы қарастырылуы мүмкін. Фундопликация операциясы асқазан айналасында манжет құру арқылы рефлюкстің алдын алуға көмектеседі. Алайда, бұл операция тек таңдаулы науқастарда және тәжірибелі хирургтар тарапынан жасалуы керек. Емдеу процесінде тұрақты бақылау және мониторинг қажет. Науқастар белгілеріндегі өзгерістерді дәрігерлеріне хабарлауы керек және дәрі дозалары қажет болған жағдайда реттелуі тиіс. Көптеген науқаста тиісті еммен белгілер 4-8 апта ішінде бақылауға алынады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Асқазан рефлюксінде асқазан қышқылы әдетте өңешке дейін көтеріліп, кеудедегі ашу сияқты типтік белгілерді тудырады. Тамақ рефлюксінде болса, қышқыл өңештен де өтіп, тамаққа, мұрын-жұтқыншаққа және дауыс шымылдығына жетеді. Сондықтан тамақ рефлюксі «үнсіз рефлюкс» деп аталады және көбінесе қыжылсыз пайда болады. Сонымен қатар, тамақ рефлюксі бас ауруы сияқты белгілерге де себеп болуы мүмкін. Тамақ рефлюксі дауыс шымылдығын тітіркендіріп, дауыстың қарлығуына әкелуі мүмкін. Әсіресе таңертең дауыстың бұзылуы, қиын ашылуы немесе күн ішінде дауыстың шаршауы тамақ рефлюксінің типтік белгілерінен болып табылады. Бұл жағдай жиі қайталанса, құлақ-мұрын-тамақ (ҚМТ) маманына жүгіну керек. Тамақ рефлюксі ұзақ уақыт емделмесе, тамақ пен дауыс шымылдығында созылмалы тітіркенуге әкелуі мүмкін. Алайда, тікелей қатерлі ісікке әкелетіні ғылыми тұрғыдан нақты емес. Дегенмен, ұзақ мерзімді рефлюкс салдарынан жасуша құрылымдарында өзгерістер дамуы мүмкін. Сондықтан тұрақты бақылау мен емдеуді елемеуге болмайды. Тамақ рефлюксіне күдіктенген науқастар алдымен Құлақ-Мұрын-Тамақ (ҚМТ) бөліміне жүгінуі керек. Қажет болса, ҚМТ маманы сізді гастроэнтерология бөліміне бағыттай алады. Себебі рефлюкстің қайнар көзі асқазан болғандықтан, кейбір науқастарда екі мамандықтың бірге жұмыс істеуі қажет болуы мүмкін. Тамақ рефлюксінде тамақтану тәртібі өте маңызды. Қышқылды, ащы, майлы және қуырылған тағамдардан аулақ болу керек; шоколад, кофе, газдалған сусындар мен алкоголь шектелуі тиіс. Жатпас бұрын кем дегенде 2-3 сағат бұрын тамақтанбау керек. Талшыққа бай, жеңіл және аз порциялармен тамақтану ұсынылады. Жеңіл жағдайларда өмір салтын өзгерту арқылы тамақ рефлюксін бақылауға алуға болады. Алайда, көптеген науқаста асқазан қышқылын басатын дәрілік ем қажет. Толығымен дәрісіз жазылу қиын, бірақ ерте кезеңдерде диета, стрессті басқару және ұйқы тәртібімен айтарлықтай жақсаруға қол жеткізуге болады. Тамақта үнемі қышыну, басылмайтын жөтел, таңертең дауыстың қарлығуы, тамақта бір нәрсе тұрып қалғандай сезім және жиі тамақты тазарту қажеттілігі болса, тамақ рефлюксіне күдіктенуге болады. Алайда, нақты диагноз үшін міндетті түрде ҚМТ маманы тарапынан бағалану керек. Үйде тек белгілерді бақылауға болады. Рефлюкске байланысты жөтел әдетте құрғақ, қыңыр және түнде күштірек болады. Суық тиюден немесе аллергиядан айырмашылығы, тамақтың ашуы, таңертең дауыстың қарлығуы және кеуденің қысылуымен бірге жүреді. Егер жөтел 2-3 аптадан астам уақытқа созылса және дәрілерге жауап бермесе, рефлюкс туралы ойлану керек.

Тамақ рефлюксі өмір сапаңызға әсер етсе, уақыт жоғалтпастан маман дәрігерге жүгініңіз. Hisar Hospital ҚМТ мамандары сізге арналған емдеу жоспарымен денсаулығыңызды қалпына келтіру үшін жаныңызда. Онлайн кездесуге жазылып, алғашқы қадамды жасаңыз.