Бас және мойын обыры дегеніміз не? Белгілері қандай? Диагностикасы мен емдеу жолдары қалай жүзеге асырылады?

Бас және мойын обыры көптеген адамдардың назарындағы өзекті мәселе. Барлық обыр түрлерінің шамамен 4-5'і пайызын құрайтын бұл қатерлі ісіктер ауыз қуысында, тамақта, мұрында, синустарда, көмейде және сілекей бездерінде дамиды. Ер адамдарда жиі кездеседі және әдетте 50 жастан асқан тұлғаларға диагноз қойылады. Бұл мақалада бас және мойын обырының белгілері, бас және мойын обырының түрлері, бас және мойын обырының диагностикасы және бас және мойын обырын емдеу туралы білуге тиіс барлық мәліметтерді таба аласыз. Сонымен қатар бас және мойын обырының себептеріне де тоқталамыз.

Бас және мойын обыры дегеніміз не?

Ағзаңыздағы жасушалар бақылаусыз және қалыпты емес түрде көбейген кезде обыр пайда болады. Бас және мойын обыры бұл үдерістің бас және мойын аймағындағы тіндерде жүруі салдарынан орын алады. Әдетте сквамозды жасушалы карцинома түрінде дамиды және бұл топқа ми, көз, омыртқа сияқты арнайы аймақтар кірмейді.

Бас және мойын аймағы қандай салаларды қамтиды?

Бас және мойын аймағы ауыз қуысын, носоглотканы (жоғарғы жұтқыншақ), ороглотканы, гипоглотканы (төменгі жұтқыншақ), көмейді, синустарды, құлақтың кейбір бөліктерін және мойынды қамтиды. Бұл аймақтар жоғарғы тыныс жолдары мен ас қорыту жолдары бойымен созылып жатады.

Ауыз обыры ерінді, тілді, қызыл иекті, ұртты, ауыз түбін және таңдайды қамтиды. Тамақ немесе мойын обыры термині носоглотка, көмей және өңеш обыры үшін де қолданылады. Сілекей бездері, қалқанша без және бадамша бездері де осы анатомиялық топқа кіреді.

Обыр түрлері орналасқан аймағына қарай әртүрлі атаулар алады. Сондықтан ауыз қуысы обыры, носоглотка обыры, көмей обыры, параназальды синустар мен мұрын қуысы обыры, сілекей безі обыры сияқты жіктеулер жасалады.

Бас және мойын обырының таралу жиілігі

Бас және мойын обыры барлық обыр түрлерінің шамамен 10' пайызын құрайды. Сонымен қатар бұл обыр түрлерінен болатын өлім-жітім көрсеткіші барлық қатерлі ісіктердің 4 пайызын ғана құрайтындықтан, өлім-жітім (мортальность) көрсеткіштері сырқаттанушылық (морбидность) көрсеткіштеріне қарағанда салыстырмалы түрде төмен болып келеді.

Ер адамдарда әйелдерге қарағанда шамамен 2 есе жиі кездеседі. Әсіресе 50 жастан асқан тұлғаларға диагноз қойылады және Түркияда көмей обырының кездесу жиілігі жоғары. Бұның басты себебі ер адамдардың темекі тұтынуымен байланыстырылады.

Ең жиі кездесетін бас және мойын обырларының қатарында бұл обыр түрінің 50 пайызын құрайтын көмей обыры бірінші орында тұрады. Әлем бойынша ер адамдар арасында ең жиі кездесетін бас және мойын обыры – ауыз қуысының обырлары. Одан кейін көмей обыры орын алады. Ал әйелдерде ең жиі кездесетін бас және мойын обырының түріне ороглотка және гипоглотка обырлары жатады.

Сонымен қатар носоглотка обыры көптеген елдерде өте сирек кездеседі. Алайда Қытай және Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде оның кездесу жиілігі жоғары. Америка Құрама Штаттарында тұратын қытайлық ер адамдар арасында жас ерекшелігіне қарай стандартталған жылдық сырқаттану көрсеткіші 100 000-ға шаққанда 10.8 сияқты жоғары мәнді құрайды.

Ерте диагностикалау арқылы емделу мүмкіндігі өте жоғары. Белгілердің бастапқы кезеңде пайда болуы ерте диагностикалау мен емдеуді жеңілдетеді.

Бас және мойын обырының белгілері қандай?

Белгілердің ерте кезеңде пайда болуы бас және мойын обыры диагнозын қою үшін маңызды артықшылық береді. Алайда бұл белгілер көбінесе тұмау немесе тамақ ауруы сияқты қарапайым сырқаттармен шатасуы мүмкін. Сондықтан шағымдарыңыз екі аптадан артық уақытқа созылған жағдайда міндетті түрде маманға қаралуыңыз қажет.

Ауыз және тамақ аймағының белгілері

Ауыз ішінде ауырсыну тудырмаса да, жазылмайтын жаралар – ауыз обырының алғашқы белгілерінің бірі. Ерініңізде, тіліңізде немесе ауыз ішінде екі аптадан артық уақытқа созылған жараларды байқасаңыз, сақ болуыңыз қажет. Ауыз ішіндегі ақ немесе қызыл дақтар, сөйлеу және жұтынудың қиындауы, ұю сезімі де бас және мойын обырының белгілері қатарына кіреді.

Дауыстың қарлығуы және дауыс тембрінің өзгеруі – көмей обырының басты белгілері. Екі аптадан артық созылған дауыс қарлығуы – маңызды ескерту белгісі. Әсіресе темекі мен алкоголь тұтынатын қауіп тобындағы адамдарда ұзақ уақытқа созылған дауыс өзгерістері дауыс шыбындарын эндоскопиялық түрде бағалауды талап етеді.

Жұтынудың қиындауы тамақ және өңеш обырлары кезінде қатты тағамдарды, тіпті кейде сұйықтықтарды жұтуды қиындатады. Тағамдар тамағыңызға кептеліп қалғандай сезім тудырса, жүрек айныса және тағамдар ауыздан қайта шығып жатса, дәрігерге көрінуіңіз міндетті. Сонымен қатар жұтынудың қиындауына құлақ ауруы, ауыздан жаман иіс шығу және мойындағы ісіну де қоса жүруі мүмкін.

Мойын және құлақ аймағының белгілері

Мойындағы ауырмайтын және ұлғаюға бейім ісіктер бас және мойын обырына күдіктенуге негіз береді. Бастапқыда көзбен көрінбейтін, тек қолмен сезілетін ісіктер аурудың сатысына қарай айлар ішінде жылдам өсуі мүмкін. Мойын аймағында екі аптадан артық уақыт бойы кетпейтін ісіктерді мүмкіндігінше ертерек тексерту маңызды.

Құлақтың ауыруы, әсіресе 10 күннен астам уақытқа созылғанда және жұтынудың қиындауы, дауыстың қарлығуы немесе мойындағы ісікпен бірге байқалғанда назар аударуды талап етеді. Құлақта және оның маңында пайда болатын ауырсынулар тамақта өсіп жатқан ісікке байланысты болуы мүмкін. Қайталанатын құлақ инфекциялары, есту қабілетінің төмендеуі және құлақтың шуылдауы да белгілер қатарына кіреді.

Мұрын және синус аймағының белгілері

Біржақты мұрынның бітелуі – синус обырының ең кең таралған белгілерінің бірі. Бұл бітелу әдетте мұрынды тазалағаннан кейін де сақталады және уақыт өте келе нашарлай түседі. Қайталанатын немесе тоқтаусыз мұрыннан қан кету де маңызды белгі болып табылады.

Бетіңіздегі ісіну мен ауырсыну, әсіресе көздің айналасы мен ұртта айқын байқалуы мүмкін. Көздің айналасындағы ісіну, екі көздің қосарланып көрінуі немесе көру қабілетінің бұзылуы ісіктің көз ұясына қысым жасауы нәтижесінде пайда болады. Сонымен қатар үстіңгі жақ сүйектегі тістердің ауыруы, босауы немесе тістің түсуі байқалуы мүмкін.

Иіс сезбеу, мұрыннан су ағу және бет аймағындағы тұрақты ауырсыну да мұрын және синус аймағының белгілеріне жатады.

Жалпы белгілер

Себебі түсініксіз салмақ жоғалту, тыныс алудың қиындауы және жалпы әлсіздік – бас және мойын обырларының жалпы белгілері. Тыныс жетіспеушілігі, сөйлеудің қиындауы және созылмалы жөтел де байқалуы мүмкін. Ауыз қуысы гигиенасын сақтауға қарамастан кетпейтін жаман ауыз иісі обырдың белгісі болуы мүмкін.

Бас және мойын обырының түрлері қандай?

Бас және мойын обырының түрлері олардың пайда болған аймағына қарай әртүрлі атаулар алады. Әрбір түрдің өзіне тән ерекшеліктері болады және емдеу тәсілдері де соған сәйкес өзгереді. Ең жиі кездесетін бес негізгі санат бар.

Ауыз обыры

Ауыз обыры ерінді, тілді, қызыл иекті, ұрттың ішкі бетін, ауыз түбін және таңдайды зақымдайды. Он жағдайдың тоғызында сквамозды жасушалы карцинома кездеседі. Бұл ауыз қуысын қаптайтын жапақ жасушалардан басталатын обыр түрі.

Ауыз обырының сирек кездесетін түрлері де бар. Сілекей бездерінде дамитын аденокарцинома, сүйек немесе бұлшықет тіннен өсетін саркома, тері пигментті жасушаларынан басталатын ауыз қуысының қатерлі меланомасы және лимфа бездеріндегі жасушалардан дамитын лимфома осылардың қатарына кіреді.

Тіл обыры ауызда немесе тамақта пайда болуы мүмкін. Ал ерін обыры – ауыз обырының ең жиі кездесетін түрі және әдетте астыңғы ерінде байқалады. Қызыл иек обыры дұрыс салынбаған протездер сияқты тітіркендіргіш факторлармен байланысты.

Көмей обыры

Көмей обыры дауыс шыбындарын қамтитын құрылымда дамиды. Обыр түрлерінің 90 пайызы сквамозды жасушалы обыр түріне жатады. Көмей үш анатомиялық бөлікке бөлінеді: супраглоtтик (дауыс шыбындарының үстіңгі жағы), глоттик (дауыс шыбындары) және субглоttik (дауыс шыбындарының астыңғы жағы).

Ең жиі глоттик аймақта, яғни дауыс шыбындарында пайда болады. Ер адамдарда әйелдерге қарағанда жиірек кездеседі және шамамен 4 ер адамға 1 әйел науқас қатынасы орын алады. Әдетте 40 жастан асқан ер адамдардың ауруы болып табылады.

Жұтқыншақ обыры

Жұтқыншақ – мұрын және ауыз қуысының артында орналасқан, ұзындығы шамамен 50 см болатын түтік тәрізді мүше. Үш бөлікке бөлінеді: носоглотка (жоғарғы жұтқыншақ), ороглотка (ортаңғы жұтқыншақ) және гипоглотка (төменгі жұтқыншақ).

Носоглотка обырлары, әсіресе Қытай бастаған Азия елдерінде жиірек кездеседі. Ороглотка обырлары тілдің артқы үштөбрінде, жұмсақ таңдайда, бадамша бездерінде және бүйір қабырғаларда дамиды. Обыр түрлерінің 90 пайызы сквамозды жасушалы карцинома болып табылады.

Гипоглотка обырлары сирек кездеседі, бірақ көбінесе асқынған сатыларда анықталатындықтан, оны емдеу қиынға соғады.

Мұрын және синус обырлары

Параназальды синус обырлары мұрын маңындағы сүйектердің ішіндегі кішкентай қуыстарда түзіледі. Мұрын және синус қуыстарын астарлайтын шырышты қабаттың эпителий жасушаларынан бастау алады.

Бас және мойын обырлары арасында 4-орында тұрады. Түркияда жыл сайын шамамен 600-700 жаңа мұрын және параназальды синус обыры анықталады. Бұлардың басым бөлігі 40 жастан асқан және көбінесе ер адамдарда пайда болады.

Сілекей безі обыры

Сілекей безі обыры ауыз бен тамақ маңындағы сілекей бездерінде жасушалардың бақылаусыз көбеюі салдарынан түзіледі. Паротидті, субмандибулярлы және сублингвальды бездерде пайда болуы мүмкін.

Ісіктер қатерсіз немесе қатерлі болуы мүмкін. Қатерлі сілекей безі ісіктері бас және мойын аймағында кездесетін қатерлі ісіктердің 3-4 пайызын құрайды. Ең жиі 75-80 пайыз жағдайда паротидті безінде, 20 пайыз жағдайда жақ асты сілекей безінде кездеседі. Мукоэпидермоидты карцинома, аденоидты кистикалық карцинома және ацинарлы жасушалы карцинома сияқты түрлі ішкі түрлері болады.

Бас және мойын обырының диагнозы қалай қойылады?

Дұрыс диагноз қою – тиімді ем жоспарын құрудың алғашқы қадамы. Дәрігеріңіз алдымен шағымдарыңызды, темекі мен алкоголь тұтынуыңызды, HPV инфекциясының тарихын және кәсіби қауіптерді бағалайды. Отбасында обыр ауруының болған-болмағаны да анықталады.

Физикалық тексеру және эндоскопиялық зерттеу

Бас және мойын обырының диагнозы әдетте физикалық тексеруден басталады. Дәрігеріңіз ауыз ішін, тілді, таңдайды, қызыл иекті, бадамша бездерін, тамақ пен көмейді егжей-тегжейлі тексереді. Мойындағы лимфа түйіндері қолмен тексеріліп, ісік немесе түйіннің бар-жоғы анықталады.

Эндоскопия мұрын қуысының, тамақтың немесе көмейдің ішін көруге мүмкіндік беретін жіңішке әрі жарық түтікшесін қолданады. Бұл процедура кезінде дәрігеріңіз бар болса қатерлі аймақты анықтай алады. Икемді немесе қатты эндоскопты қолдану арқылы мұрын, тамақ, көмей және өңеш егжей-тегжейлі зерттеледі.

Кейбір жағдайларда анестезия астында тексеру жүргізілуі мүмкін. Бұл тәсіл ісіктің таралу ауқымын бағалауға және қатарлас басқа обыр түрлерін анықтауға көмектеседі. Дауыс шыбындарының қозғалғыштығы, секрециялар мен қан кету аймақтары мұқият тексеріледі.

Биопсия және зертханалық зерттеулер

Биопсия – түйіннің қатерлі екенін түсінудің жалғыз жолы. Күдікті тіннен алынған үлгі патология зертханасында обыр жасушаларының бар-жоғына тексеріледі. Нақты диагноз биопсия арқылы қойылады.

Жіңішке инелі аспирациялық биопсия мойындағы күдікті түйіндерден жіңішке ине көмегімен жасуша үлгісін алуды қамтиды. Кейбір жағдайларда жергілікті немесе жалпы анестезия қажет болуы мүмкін.

HPV тесті немесе Эпштейн-Барр вирусы тесттері кейбір бас және мойын обырларының себебін анықтау үшін қолданылуы мүмкін. Қан анализдері жалпы денсаулық жағдайыңызды және ағза функцияларын бағалау үшін жасалады.

Бейнелеу әдістері

Компьютерлік томография сканерлеуі ісіктің көлемін, орнын және айналасындағы тіндермен байланысын бағалау үшін қолданылады. Сүйектің бұзылуын бағалауда тиімділігі жоғары.

Магниттік-резонанстық томография жұмсақ тіннің бөлшектерін көрсету арқылы ісіктің таралуын анықтау үшін қолданылады. Тіл обырларын бағалауда өте жақсы нәтиже береді.

ПЭТ-КТ сканерлеуі обырдың таралуын анықтауда және емді жоспарлауда маңызды рөл атқарады. Ал ультрадыбыстық зерттеу мойындағы лимфа түйіндері мен түйіндерді бағалау үшін қолданылуы мүмкін.

Бас және мойын обыры қалай емделеді?

Емдеу тәсіліңіз обырдың түріне, сатысына, орналасқан аймағына және жалпы денсаулық жағдайыңызға қарай анықталады. Көп салалы команда тарапынан қабылданған емдеу шешімдері сәттілік көрсеткішін 15-25 пайызға арттырады. Бұл команда ЛОР хирургінен, медициналық онкологтан, радиациялық онкологтан, патологтан, сөйлеу терапевтінен және диетологтан тұрады.

Хирургиялық ем

Ота жасау – ерте сатыдағы бас және мойын обырын емдеудің алтын стандарты болып табылатын әдіс. Ісікті толығымен алып тастауды мақсат етіп, ерте сатыларда өздігінен жеткілікті болуы мүмкін. I және II сатыдағы науқастарда 5 жылдық өмір сүру көрсеткіші 70-90 пайыз аралығында өзгереді.

Роботтық хирургия және трансoralды лазерлік хирургия сияқты миниивазивті техникалар функционалдық нәтижелерді жақсартады. Ота кезінде тек қатерлі тін ғана емес, қажет болған жағдайда мойындағы лимфа түйіндері де алынып тасталады. Отадан кейін хирургиялық шекарада обыр жасушасының қалуы, периневральды инвазия немесе лимфоваскулярлы инвазия байқалса, сәулелік терапия немесе химиотерапия арқылы ем жалғастырылады.

Сәулелік терапия (Радиотерапия)

Жоғары энергиялы сәулелерді қолдану арқылы обыр жасушалары жойылады. Қарқындылығы реттелетін сәулелік терапия техникасы арқылы сау тіндер қорғалып, ісікке жоғары дозада сәуле беріледі. Ерте анықталған мұрын-жұтқыншақ обырларында бұл әдіспен 98 пайыз емделуге қол жеткізіледі.

Сәулелік терапия жеке өзі немесе отадан кейін қолданылуы мүмкін. Асқынған сатыдағы науқастарда химиотерапиямен бірге қолданылады. IMRT техникасының арқасында әртүрлі аймақтарға бір уақытта әртүрлі дозада сәуле беруге болады. Емдеу аптасына бес күн, жеті апта бойы жүргізіледі.

Химиотерапия

Дәрі-дәрмектер көмегімен обыр жасушаларын жою немесе олардың өсуін тоқтату көзделеді. Цисплатин алтын стандартты дәрі ретінде қолданылады. Әдетте асқынған обырларда сәулелік терапиямен бірге қолданылады. Кейбір жағдайларда индукциялық химиотерапия арқылы алдымен ісік кішірейтіледі, содан кейін ота немесе сәулелік терапия жасалады.

Иммунотерапия және мақсатты емдеу әдістері

Ағзаңыздың иммундық жүйесін күшейту арқылы обырмен күресуге мүмкіндік береді. PD-1 тежеушілері болып табылатын пембролизумаб пен ниволумаб метастаздық ауруда мақұлданған. Химиотерапияға қосылатын PD-1 тежеушілері өмір сүру ұзақтығын айтарлықтай ұзартады.

Пембролизумаб ота алдында және одан кейін қолданылғанда асқынусыз өмір сүру мерзімін 59.7 айға дейін ұзартса, бақылау тобында бұл мерзім 29.6 ай болып табылды. Цетуксимаб сияқты мақсатты емдер қайталанған-метастаздық жағдайларда тиімді болып табылады.

Жиі қойылатын сұрақтар

Бас және мойын обыры қауіпті ме? Иә, ерте анықталмаған жағдайда айналасындағы тіндерге және алыстағы мүшелерге тарала алатындықтан, бұл – күрделі ауру. Дегенмен, ерте диагностикаланғанда сауығып кету көрсеткіші өте жоғары. Обырдың түрі мен сатысына байланысты 5 жылдық өмір сүру көрсеткіші 70-90 пайыз аралығында өзгеруі мүмкін.

Қандай дәрігерге қаралу керек? Диагностика мен емдеуде көбінесе Құлақ-мұрын-тамақ (ЛОР) маманы қызмет атқарады. Қажет болған жағдайда медициналық онкология, радиациялық онкология және басқа да мамандармен бірлесе жұмыс жүргізіледі.

Желкендегі (желке тұсындағы/мойындағы) түйін нені білдіреді? Инфекция, қатерсіз өсінді немесе лимфа түйіндерінің ісінуі сияқты себептерден туындауы мүмкін. Обырдың белгісі де болуы мүмкін, сондықтан міндетті түрде тексерілуі тиіс. Мойында қолға ілінетін қаттылық, ісік, уақыт өте келе ұлғаю және кетпейтін сезімталдық түйіннің бар екенін ойландырады.

Метастаз қайда береді? Бас және мойын обыры ең жиі өкпеге, бауырға және сүйектерге таралады. Сондықтан тұрақты түрде бақылауда болу маңызды.

Емнен кейінгі қолдау қалай болуы тиіс? Ота немесе емнен кейін сөйлеу, жұтыну және тыныс алуда қиындықтар туындауы мүмкін. Сөйлеу терапиясы, жұтынуды оңалту, тыныс алу жаттығулары және психологиялық қолдау бұл үдерістің бөлігі болып табылады.

Бақылаулар қаншалықты жиі жасалады? Емдеудің алғашқы екі жылында үш айда бір рет, 2-5 жыл аралығында алты айда бір рет тексеру ұсынылады. Кейіннен жылына бір рет бақылау жеткілікті. Физикалық тексеру, бейнелеу әдістері және қажет болса биопсия жасалады.

Екінші рет обырға шалдығу қаупін қалай азайтуға болады? Темекі шегуді жалғастырсаңыз, аурудың қайталануы және жаңа обырдың даму қаупі жоғары болады. Темекі мен алкогольді толығымен тастаңыз, дұрыс тамақтаныңыз, тұрақты түрде жаттығу жасаңыз және дәрігерлік тексерулерді қалдырмаңыз.

Ерінде және ауыз ішінде обыр пайда бола ма? Иә, ерін обыры әдетте жара түрінде көрініс береді. Кетпейтін ұшық тәрізді зақымдар мен жазылмайтын афтозды жаралар назар аударуды талап етіді.

Көмей обырының белгісі қандай? Ең айқын белгі – ұзақ уақытқа созылған дауыс қарлығуы. Жұтынудың қиындауы, тамақтың ауыруы және мойындағы ісік те маңызды белгілер болып табылады.

Құлақтың ауыруы обырдың белгісі болуы мүмкін бе? Иә, әсіресе біржақты және кетпейтін құлақ ауруы мұрын-жұтқыншақ аймағы обырларының белгісі болуы мүмкін. Есту қабілетінің төмендеуімен бірге байқалғанда мұқият бағалануы тиіс.

Жұқпалы ма? Жоқ, бас және мойын обыры жұқпалы емес. Алайда HPV инфекциясына байланысты обырларда қорғалмаған жыныстық қатынас арқылы вирус жұғуы мүмкін.

Қалай тамақтануым керек? Иммундық жүйеңізді күшейтетін, ақуызға, дәрумендер мен минералдарға бай тағамдарды тұтыныңыз. Жұмсақ, оңай шайналатын тағамдарды таңдаңыз және көп су ішіңіз.

Қорытындылай келе, бас және мойын обырлары

Бас және мойын обырлары – күрделі аурулар, дегенмен ерте диагностикаланғанда емделу мүмкіндігіңіз өте жоғары. Екі аптадан артық уақытқа созылған дауыс қарлығуы, жұтынудың қиындауы, мойындағы ісіну немесе ауыз ішіндегі жаралар сияқты белгілерді елеусіз қалдырмаңыз.

Сондықтан бұл шағымдарды байқаған бойda дереу маманға жүгінуіңіз маңызды. Темекі мен алкогольді тұтынуды тоқтату арқылы қауіп факторларын азайта аласыз. Тұрақты тексерулер мен салауатты өмір салты емдеудің сәттілігін арттырып қана қоймай, аурудың қайталану қаупін де төмендетеді.