Жедел және қатты бас ауруына назар аударыңыз!

Бас ауруы — барлығы жиі кездесетін жағдай. Алайда осы ауырудың жедел және қатты болуы астарында жатқан басқа бір ауруды білдіріп тұруы мүмкін. Сондықтан ‘Өмірімде басымнан кешкен ең қатты бас ауруы, басымның ішінде бомба жарылып жатқандай’ деп сипаттауға болатындай бас ауруы болса, дереу дәрігерге қаралған жөн…Профессор, доктор Мустафа Бозбуға екеуміз өмірдің кез келген кезеңінде кездесуі мүмкін жедел және қатты бас ауруларын және соның негізгі себептерінің бірі — ми аневризмаларын туралы білмейтін және қызықтыратын сұрақтарды талқыладық…

Жедел, өте қатты және басылмайтын бас ауруына назар аударыңыз!

Біз үшін жедел басталатын, өте қатты және басылмайтын бас ауруы — Спонтанды Субарахноидты Қанау (SAK) деп атайтын ауыр ми қанауының ең басты белгісі. Бұл қанау түрі өте ауыр салдарға әкеледі; дегенмен уақытылы араласқан жағдайда емделу мүмкіндігі мен табыстылық деңгейі жоғары клиникалық көрініс болып табылады. Адамның бұрын-соңды бастан өткермеген дәрежедегі қатты бас ауруына сонымен бірге мойын қатаюы, жүрек айну, құсу, сана деңгейінің төмендеуі, бір жаққа байланысты күш жоғалту, сезу бұзылыстары, түсіну және/немесе айту қабілетінің жоғалуымен байқалатын сөйлеу бұзылысы, көру бұзылыстары, ұстама (эпилепсия) шабуылдары сияқты неврологиялық және неврологиялық емес, ойға келетін барлық түрдегі белгілер де қосылуы мүмкін.

Клиникалық көріністің осыншама бай болуы, оқиғаның кенеттен дамуына, көп мөлшердегі қанның өте жоғары қысыммен ми, жұлын және жүйкелерге таралуына байланысты, осылайша бүкіл жүйке жүйесіне көлемдік және функционалдық тұрғыдан толық әсер етеді. Субарахноидты қанау, жағдайдың 80%-ында ми артериясындағы көпіршіктің (аневризманың) жарылып қанауынан туындайды. Аневризма және оның қанауынан туындаған субарахноидты қанау диагностика және емдеу жағынан жоғары жабдықталған орталықты және негізінен ми хирургы, анестезиолог және реаниматолог, нейрорадиологтан тұратын тәжірибелі топты қажет етеді. Алғашқы сәттен бастап жүргізілетін жақсы емдеу арқылы ми қорғалады және аневризма жабылса, жақсы нәтижеге қол жеткізу мүмкін болады.

Аневризма дегеніміз не?

Сөздік мағынасы бойынша кеңею деген мағына береді, ал ми тамырының аневризмасы — ми тамыры құрылымында тұрақты сипаттағы ісіну (балоншалану) дегенді білдіреді. Ми тамырларындағы аневризмалар пайда болу себептеріне, орналасуына, тамырмен байланысына, пішініне, өлшеміне қарай түрлерге бөлінеді (сакулярлық / фузиформдық; туа біткен / микотикалық / травматикалық / дисекциялық / атеросклеротикалық…; тар мойынды / кең мойынды / жұқа қабырғалы / қалың қабырғалы; кіші аневризма / үлкен аневризма / гигантты аневризма / тромбозданған аневризма сияқты көптеген басқа жақтарынан). Клиникалық тәжірибемізде жиі кездесетін аневризмалар — туа біткен сакулярлық аневризмалар деп аталатын, туылғаннан бар кейбір бұзылыстардың үстіне кейін қосылған және қан ағынына әсер ететін факторлардың салдарынан пайда болатын, артериялардың бұтақтану немесе тамыр бөлінетін нүктелерінде көрінетін және көбіне шие тәрізді пішінді аневризмалар. Жиі өте ауыр клиникалық көрініс — спонтанды субарахноидты қанауға (SAK) әкелетін аневризмалар да осы типтегі аневризмалар.

Миде аневризма қалай және неліктен пайда болады?

Ми тамырларының құрылымы басқа ағзалардың тамыр құрылымынан өзгеше. Кейбір адамдарда ми тамыры қабырғасындағы қабаттар жетіспейді немесе әлсіз болуы мүмкін. Соның әсерінен, әсіресе артериялардың бұтақтану нүктелерінде немесе тамыр шығатын жерлерде, тамыр қабырғасындағы бұлшықет қабатының және тамырдың ішкі қабырғасын қаптаған серпімді қабаттың ақаулы болған аймағынан тамыр көпіршік жасап, аневризма пайда болады. Туа біткен тамыр қабырғасының әлсіздігіне, сондай-ақ жүре пайда болған қан ағынымен байланысты факторлардың және тамыр қабырғасының құрылымына әсер ететін процестердің қосылуымен аневризмалардың пайда болатыны жалпы қабылданған пікір; дегенмен толық себебі әлі белгісіз.

Аневризмалар қай жас тобында жиірек кездеседі?

Ми тамырының туа біткен сакулярлық аневризмаларының бастапқы себебі туылғаннан болғанымен, бұл зақымданулардың пайда болуы әдетте 40-60 жас аралығында және жиі ауыр ми қанауы — SAK (спонтанды субарахноидты қанау) түрінде болады. Әрине, шеткі жағдайларды да кездестіреміз; 11 жастағы баланың спонтанды субарахноидты қанаумен келгенін және оның ангиографиясында 4 аневризма анықтағанымызды есімде сақтаймын. Жоғары жастағы топтарда, мысалы, тоғызыншы онжылдықта (сексенінші жаста) келген науқастарымыз да бар. Қысқаша айтқанда, аневризма әр жас тобында кездескенімен, бұл зақымданулардың пайда болуы бесінші және алтыншы онжылдықта шоғырланатынын айта аламыз.

Қауіп факторлары аневризманың пайда болуын тудыруы мүмкін!

Ми аневризмаларының жиілігінде нәсіл және аймақтық ерекшеліктер маңызды; кейбір қоғамдарда және отбасыларда аневризманың кездесу деңгейі өте жоғары. Демек, генетикалық факторлардың маңызды екенін айтуға болады. Алайда соңғы жылдары ми аневризмасымен байланысты жаңа генетикалық ақпараттар табылғанымен, бұл факторлардың қандай екені және олардың рөлі әлі толық түсініксіз. Ми аневризмасы және спонтанды субарахноидты қанауы бар науқастардың шамамен оннан бірінде отбасылық анамнез бар; бұл науқастарда клиникалық көрініс әдетте ерте жаста пайда болып, ауыр өтетіні белгілі. Эллерс-Данлос синдромы, Марфан синдромы, псевдоксантома эластикум, нейрофиброматоз, поликистозды бүйрек ауруы, аорта коарктациясы сияқты кейбір жүйелі дәнекер тін аурулары кезінде ми аневризмасы пайда болу ықтималдығы артады.

Жас пен жыныс та маңызды фактор. Барлық жас топтарында кездессе де, 40-60 жас тобындағы әйелдерде біршама жоғары деңгейде кездеседі. Тамыр құрылымын және қан ағыны динамикасын әсер ететін жүре пайда болған факторлардан гипертензия, диабет, темекі шегу, наркотиктер, алкоголизм, қандағы қабыну/сепсис сияқты инфекциялар, бас-ми жарақаттары (крионоцеребралды травмалар) аневризма пайда болуында рөл атқарады. Ми аневризмаларының табиғи ағымында 90%-дан астамы аневризманың жарылып қануымен көрінеді. Бұл біз спонтанды субарахноидты қанау (SAK) деп атайтын өте ауыр ми қанауы. Осы клиникалық көріністе аневризмамен бірге жүретін ауыр ми қанауын және осы қанаудың тудырған бірқатар асқынуларын емдеуіміз қажет. Өте күрделі және қиын бұл емдеу өте жақсы жабдықталған, ми тамырының микрохирургиясында тәжірибелі және бірлесе жұмыс істейтін “Ми хирургиясы/Цереброваскулярлық хирургия–Нейроанестезиология және Реанимация–Нейрорадиология” тобының динамикалық емдеуімен жүргізілуі керек.

Осы белгілер болса, өте мұқият болыңыз!

Науқастардың өте азында (10%-дан азында) аневризманың массасы айналадағы ми құрылымдарына қысым түсіріп, соған сәйкес неврологиялық белгілер пайда болуы мүмкін. Бұл белгілер мен симптомдар:

Көру бұзылыстары,

Көз қозғалысының шектелуі және соған байланысты қос көру,

Көз маңында және/немесе бетте ауырулар,

Сөйлеу бұзылыстары,

Дене бір жағында күш немесе сезім жоғалуы,

Жүріс бұзылыстары,

Деменция,

Эмоционалдық-аффективті бұзылыстар,

Бас ауруы.

Бұл белгілер дәрігер тарапынан дұрыс бағаланып, қажетті тексерулер жүргізілсе, аневризманы әлі қанамай тұрып диагностикалау мүмкіндігі болуы мүмкін. Кейде басқа себептермен жүргізілген бейнелеу зерттеулерінде кездейсоқ аневризма анықталуы мүмкін. Аневризманы қанамай тұрып диагноз қою науқас және дәрігер үшін де өте сәтті жағдай.

Аневризмаларды диагностикалауда қандай зерттеулер қолданылады?

Бұл динамикалық процестің басынан соңына дейін, ең негізінен миың жалпы морфологиялық құрылымын, бас сүйек ішіндегі композицияны, ми тамыр жүйесін және осы құрылымдағы патологиялық өзгерістерді, қанаудың орналасуын, көлемін және ағымын, сондай-ақ ми мен тамыр құрылымының осы процеске қалай жауап беретінін түсіну үшін миға қан жеткізілуін және функционалдық картасын, ағзаның өмірлік маңызды функцияларын және барлық басқа жүйелерінің жағдайын үнемі бақылау қажет. Осы мақсатта көптеген зерттеулер жүргізіледі, олар бір-бірін толықтыратын ақпарат береді. Компьютерлік томография қанауды, оның әсерлерін және ықтимал этиологиялық зақымдануды көрсетуде; церебральды ангиография (DSA) ми тамыр жүйесін және ми аневризмасын немесе басқа тамырлық зақымдануды (ми тамыр түйіні сияқты) толық көрсетуде; церебральды магниттік-резонанстық бейнелеу (МРТ) ми бейнелеуі және ми функцияларына қатысты терең ақпарат беруде; Нейро-жедел терапия бөлімінде қолданатын әртүрлі араласушылық (инвазивті) мониторингтер де бүкіл ағза және әсіресе өмірлік функцияларды бақылауда және бұл көрсеткіштерді оңтайлы аралықта ұстауда бізге пайдалы.

Ми тамыры аневризмасы жарылғанда байқалатын белгілер қандай?

Ми тамыры аневризмасы жарылғанда клиникалық тұрғыдан спонтанды субарахноидты қанау (SAK) пайда болады: Бас ауруы (бас ауруының ерекшеліктері: жедел, бұрын-соңды бастан кешірмеген дәрежеде өте қатты, ешқандай жолмен жеңілдемейтін, қайталанбалы бас ауруы) негізгі белгі болып табылады және диагноз қоюда өте маңызды. Мұны тек барлық дәрігерлер, медицина студенттері, денсаулық сақтау қызметкерлері ғана емес, қоғамның барлық мүшесі де білуі қажет. Себебі бұл көріністің қаншалықты ерте ойға келіп, ерте диагноз қойылып, науқас тиісті орталыққа жеткізілсе, нәтиже де соншалықты жақсы болады. Науқас тиісті орталыққа жеткізілгенге дейін тыныс алуы мен жүрек жұмысы қауіпсіз күйде сақталуы тиіс; ол ыңғайлы позицияда ұсталуы керек.

Осы процесте Алғашқы көмек денсаулық сақтау тобына хабар берілуі және лайықты жағдайда ауруханаға алып барылуы керек. Мұндағы ең маңызды нүкте — алып барылатын аурухананың жоғары жабдықталған, осы саласында маманданған тәжірибелі тобы бар орталық болуы. Аневризма жарылуына байланысты субарахноидты қанауы бар науқастарда заманауи емдеу — науқасты мүмкіндігінше ерте кезеңде (минуттар-сағаттар ішінде) Нейро-жедел терапия бөліміне жатқызып, алғашқы минуттардан бастап барлық өмірлік функцияларды бақылауға алу.

Осылайша, ми қорғалып, ми тамырларының ангиографиясы және барлық жетілдірілген зерттеулер аяқталып, тәжірибелі Цереброваскулярлық хирургия тобы арқылы операцияға жіберіліп, жоғары стандарттарды талап ететін емдеу жүргізілуі мүмкін. Науқастағы нәтижені анықтайтын ең маңызды факторлар — қанаудың ауырлық өлшемі және соған себеп болған аневризманың техникалық қиындықтары. Әрине, науқасқа тән факторлар ретінде жас, науқастың тамыр құрылымы, жалпы денсаулық жағдайы, гипертензия, диабет, созылмалы обструктивті өкпе ауруы сияқты қатар жүретін ауыр созылмалы жүйелік аурулар да аурудың ағымында және нәтижеде әсер етеді.

Операция процесі қалай жүреді?

Бұл науқастарға деген біздің көзқарасымыз — ерте диагнозды анықтаған соң науқасты дереу Нейро-жедел терапия бөліміне жатқызып, оның барлық өмірлік функцияларын үздіксіз бақылауды қамтамасыз ететін мониторинг араласуларын жүргізу. Бұл процесте науқастың басқа жүйелерін бағалау, ми метаболизмі мен қан жеттілуін, ең жақсы жағдайлар мен емдеуді қамтамасыз ету, операцияға дейінгі барлық қажетті жетілдірілген зерттеулерді жүргізіп, оны мүмкіндігінше тезірек операцияға алу — процестің ең маңызды және шешуші буындарының бірін құрайды.

Бұл іс-шаралар заманауи нейрохирургияда алғашқы 72 сағат/3 күн (кейде алғашқы 96 сағат/4 күн) ішінде жүргізілуі керек деп қабылданады және ұсынылады; біздің ауруханамызда бұл барлық іс-шаралар бірнеше сағат ішінде орындалып, алғашқы 6 сағат ішінде науқасты операцияға жіберуге мүмкіндік бар. Операцияда басты мақсат — қанауға себеп болған аневризманы клип деп атайтын арнайы қорытпадан жасалған, мандалаға ұқсас миллиметрлік өлшемдегі материалмен жабу және мұны қалыпты ми тамырларына ешқандай зиян келтірмей жасау; сонымен қатар қанауды тазалау, ми тамыр жүйесін қайта тексеру және процесс барысында пайда болуы мүмкін асқынуларға қарсы шараларды қабылдау да операцияның негізгі мақсаттары болып табылады.

Бұл науқастар үшін операциядан кейін де Нейро-жедел терапия бөлімінде өте арнайы, жетілдірілген бақылау және қарқынды емдеу кезеңі міндетті. Осы тәсілмен науқаста қанаудың тудырған ми зақымдалуына өте ерте араласуға болады, аневризманың қайта қану қаупі алдын алынады, қанаудан басталып, бөлек жолмен жүріп ми қосымша зақымдалуына себеп болатын процесс үзіледі, басқа ауыр асқынулар пайда болмай тұрып жойылады. Осылайша емдеудің негізгі бағыттары — осы барлық барысында миды қорғау және қанауға себеп болған оқиғаны жою болып табылады.

Операциядан кейінгі процесс қандай?

Ауруханада болу мерзімі науқастан науқасқа байланысты өзгеріп отырады; бірақ 14 күннен кем болмайды. Науқастың күнделікті өміріне оралуы оған байланысты. Осы саладағы барлық ғылыми жарияланымдардың деректеріне сәйкес, кейбір науқаста ең жақсы медициналық емдеуге және операцияға қарамастан ауыр неврологиялық функция бұзылысы қалуы мүмкін, кейбір науқаста жеңіл неврологиялық функция бұзылысы сақталуы мүмкін. Бірақ, қуанышымызға орай, біздің тәжірибемізде ең жиі байқайтын нәтиже — науқастың жақсы психокогнитивті және неврологиялық жағдайда бұрынғы қалыпты өміріне оралуы. Бұл қанаудан және операциядан шамамен бір айдан кейін мүмкін болады.

Аневризма операциясынан өткен адам қандай белгілер кезінде міндетті түрде дәрігерге жүгінуі керек?

Бұл науқастар Нейрохирургияның ең ауыр және нәзік тепе-теңдіктегі науқастары болғандықтан, науқастың неврологиялық және басқа жүйелік жағдайы тұрақты және оңтайлы деңгейге жеткенше, біз мұндай науқастарды ауруханадан шығармаймыз. Жібергенде де не болуы мүмкін екенін және не істеу керек екенін қатаң түсіндіреміз, бұл науқастармен үнемі байланыста боламыз, оларды жиі аралықта бақылауға ауруханаға шақырамыз. Жиі болмаса да, әсіресе бас ауруы, жүрек айну-құсу, санада өзгерістер, ұстама (эпилепсия) шабуылдары, қол мен аяқтағы күш жоғалту және т.б. белгілер мен симптомдар — бұл науқастар міндетті түрде бізге хабарлауы керек жағдайлар. Алайда, практикада өте жиі байқайтын мінез-құлық — бұл науқастардың бізге тәуелді болуы. Арада жылдар өтсе де, тіпті грипптік инфекция сияқты мүлдем байланысы жоқ жағдайда да бізбен кеңесу қажеттігін сезінеді. Бұл көптеген мәселелердің пайда болмай тұрып араласуға мүмкіндік береді.

Науқастың назар аударуы қажет нәрселер қандай?

Науқастар үшін ұмытпау керек нүкте мынау: олардың өмірінде енді жаңа бет ашылды; ең аз мәселені есептегенде де өткізген ауруы мен операциясы назардан тыс қалмауы керек. Тұрақты өмір салты, сүйікті және қызығушылықпен жалғастырылатын шаруа, дәрігерлерімен үнемі байланыста болулары және мерзімді бақылауларын елемеулері — біз үнемі ерекше назар аударатын нүктелер.