ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვა არის პროცედურა, რომლის დროსაც პაციენტის ღეროვან უჯრედებს ანაცვლებენ ჯანმრთელ ღეროვან უჯრედებს, რომლებიც აღებულია შესაბამისი დონორის ძვლის ტვინიდან. ალოგენური ღეროვანი უჯრედების გადანერგვისას უჯრედების გრაფტი უნდა შეიცავდეს უჯრედებს, რომლებიც გაწმენდილია ავთვისებიანი უჯრედებისგან და შეუძლიათ იმუნური სისტემის დაცვა უცხო ნივთიერებების წინააღმდეგ. ძვლის ტვინის ღეროვან უჯრედებს, როგორც წესი, გარკვეული რაოდენობის უჯრედების მიღებამდე, არაერთხელ იღებენ უკანა თეძოს ძვლიდან. თუმცა, თუ აქ საკმარისი უჯრედების მიღება ვერ ხერხდება, ძვლის ტვინი შეიძლება შეგროვდეს წინა თეძოს ძვლიდან ან მკერდის ძვლიდან. ადამიანებში გრძელვადიანი პერსპექტივით საჭირო ძვლის ტვინის უჯრედების მინიმალური რაოდენობა ზუსტად არ არის ცნობილი, თუმცა შეგროვებული ძვლის ტვინის უჯრედების რაოდენობა, როგორც წესი, იცვლება დიაგნოზის, გადანერგვამდელი კონდიცირების ტიპისა და ინტენსივობის მიხედვით
რა არის ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვა?
ალოგენური ძვლის ტვინის ტრანსპლანტაცია არის მეთოდი, რომელიც გამოიყენება ნორმალური სისხლწარმოქმნის აღსადგენად და ისეთი დაავადებების სამკურნალოდ, როგორიცაა კიბო. ამ მეთოდით დაავადებული ძვლის ტვინი იცვლება დონორისგან აღებული ჯანმრთელი ძვლის ტვინით. გადანერგვის შემდეგ უჯრედები მიდიან პაციენტის ძვლის ტვინში და ანაცვლებენ მის საკუთარ ღეროვან უჯრედებს. შემდეგ ისინი ყალიბდებიან სისხლისა და იმუნური სისტემის ყველა ნაწილად, მათ შორის წითელ სისხლის უჯრედებად, თეთრ სისხლის უჯრედებად და თრომბოციტებად. ახალი უჯრედები გადანერგვამდე ლაბორატორიულ პირობებში შეიძლება დამუშავდეს. მნიშვნელოვანია, რომ გადანერგვამდე პაციენტი გაიაროს ქიმიოთერაპია და რადიაციული თერაპია. ამგვარად ისპობა კიბოს უჯრედები და ძვლის ტვინში თავისუფლდება გარკვეული ადგილი გადანერგილი ღეროვანი უჯრედებისთვის. ამავდროულად, იმუნური სისტემისთვის უფრო რთული ხდება ახალი უჯრედების უარყოფა.
უჯრედების გადანერგვა შესაძლებელია მიღებულ იქნას არა მხოლოდ ძვლის ტვინიდან, არამედ სხვადასხვა წყაროდან, მაგალითად პერიფერიული სისხლიდან და ჭიპლარის სისხლიდან. ამიტომ ძვლის ტვინის გადანერგვის ტერმინს ჩაანაცვლა ტერმინმა „ჰემატოპოეტური ღეროვანი უჯრედების გადანერგვა“. ჰემატოპოეტურ ღეროვან უჯრედებს სხვადასხვა სახელი ენიჭებათ წყაროს მიხედვით, ანუ იმის მიხედვით, თუ ვისგან არიან აღებული. პაციენტის საკუთარი ორგანიზმიდან მიღებულ ღეროვან უჯრედებს ოტოლოგური ეწოდება, იდენტური ტყუპისგან აღებულ უჯრედებს სინგენეური, ხოლო პაციენტისგან ან იდენტური ტყუპისგან განსხვავებული პირისგან მიღებულ უჯრედებს ალოგენური ღეროვანი უჯრედები ეწოდება.
რა დაავადებებში ტარდება ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვა?
ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვა ძირითადად გამოიყენება კიბოს მქონე პაციენტებში, თუმცა ის ასევე გამოიყენება ძვლის ტვინის უკმარისობის გამომწვევი ზოგიერთი დაავადების მკურნალობისას. ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვა სასურველია შემდეგი დარღვევების დროს:
ავთვისებიანი დარღვევები
მწვავე მიელოიდური ლეიკემია
მწვავე ლიმფობლასტური ლეიკემია
ქრონიკული მიელოიდური ლეიკემია
მიელოდისპლაზიური სინდრომები
მიელოპროლიფერაციული დარღვევები
არაჰოჯკინის ლიმფომა
ჰოჯკინის დაავადება
ქრონიკული ლიმფოციტური ლეიკემია
მრავლობითი მიელომა
ახალგაზრდული ქრონიკული მიელოიდური ლეიკემია
არაავთვისებიანი დარღვევები
აპლასტიკური ანემია
პაროქსიზმული ნოქტურნული ჰემოგლობინურია
ფანკონის ანემია
ბლექფან-დაიმონდის ანემია
დიდი თალასემია
ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემია
მძიმე კომბინირებული იმუნური უკმარისობა
ვისკოტ-ალდრიჩის სინდრომი
თანდაყოლილი მეტაბოლური დეფექტები
ვისზე ტარდება ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვა?
ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვა, როგორც წესი, ტარდება მაღალი რისკის მქონე და მკურნალობის მაღალი დონის საჭიროების მქონე პაციენტებზე. ეს მკურნალობა წარმოადგენს ეფექტურ მეთოდს მრავალი ავთვისებიანი და არაავთვისებიანი ჰემატოლოგიური დაავადების სამკურნალოდ. ასევე, ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვა სასურველია მაშინ, როცა იმუნური სისტემა მკვეთრად დათრგუნულია და საჭიროა დონორის უჯრედების გამოყენება. ამ პროცედურის ჩასატარებლად დონორსა და რეციპიენტს შორის საჭიროა HLA-ს (ადამიანის ლეიკოციტური ანტიგენის) სრული თავსებადობა.
როგორ შეირჩევა დონორი და როგორია მომზადების პროცესი?
მას შემდეგ, რაც დადგინდება, რომ ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვა პაციენტისთვის აუცილებელი მკურნალობაა, იწყება შესაბამისი დონორის ძიება. დონორი შეიძლება იყოს ოჯახის წევრი, ნათესავი ან გენეტიკურად მსგავსების არმქონე უცხო ადამიანი. გადანერგვის წარმატების შანსის გასაზრდელად თავსებადობა მნიშვნელოვანია.
გადანერგვის დაწყებამდე პაციენტი იღებს კონდიცირების მკურნალობას. ეს მკურნალობა შედგება რადიაციისა და ქიმიოთერაპიისგან. ჰოსპიტალში მოთავსებიდან მცირე ხნის შემდეგ იწყება ქიმიოთერაპია და რადიაციული თერაპია. ამგვარად ნადგურდება დარჩენილი კიბოს უჯრედები და ირღვევა იმუნური სისტემის მუშაობა. მიზანია იმუნური სისტემის შესუსტებით დონორის უჯრედების უარყოფის თავიდან აცილება. ეს კონდიცირების მკურნალობა უზრუნველყოფს, რომ ახალი გადანერგილი უჯრედები სისხლის მიმოქცევის გზით გადავიდნენ პაციენტის ძვლის ტვინში და იქ დაიწყონ დონორის უჯრედების ზრდა.
როგორ სრულდება გადანერგვის პროცედურა?
ღეროვანი უჯრედების ან ძვლის ტვინის გადანერგვა სრულდება ბოლო ქიმიოთერაპიისა და რადიაციის დოზიდან 1-3 დღის შემდეგ. ზოგჯერ უჯრედებზე გადანერგვამდე ლაბორატორიაში შეიძლება გაუმჯობესებები ჩატარდეს. როდესაც დონორისგან შეგროვებულ უჯრედებში ცვლილებები არ კეთდება, მას უცვლელი გადანერგვა ეწოდება.
გადანერგვის პროცედურის პირველი ეტაპია დონორისგან ძვლის ტვინის შეგროვება. ანესთეზიის ქვეშ მყოფი დონორის, როგორც წესი, უკანა თეძოს არეში შეჰყავთ ღრუ ნემსი და ამგვარად აგროვებენ ძვლის ტვინს. არეში დაახლოებით ერთი კვირის განმავლობაში შესაძლოა ტკივილი იყოს. შემდეგ ტარდება გადანერგვის პროცედურა, რომელიც ჩვეულებრივი სისხლის გადასხმის მსგავსია.
როგორია გადანერგვის შემდგომი პროცესი?
ახლად გადანერგილი ძვლის ტვინი მაშინვე არ იწყებს სრულად ფუნქციონირებას. ახალი ძვლის ტვინის ღეროვანი უჯრედები მიდიან ძვლებში და გადიან ზრდის პროცესს. გადანერგვის პროცედურის შემდეგ პაციენტის მკურნალობისა და მეთვალყურეობის პროცესი უნდა გაგრძელდეს არანაკლებ 1 წლის განმავლობაში.
რა შესაძლო გართულებებია გადანერგვის შემდეგ?
გადანერგვის შემდეგ შესაძლო რამდენიმე მნიშვნელოვანი გართულებაა:
უარყოფა და გრაფტის უკმარისობა: გადანერგილი უჯრედები შეიძლება განადგურდეს პაციენტის იმუნური სისტემის მიერ, ან ძვლის ტვინის უჯრედებმა შეიძლება საკმარისად ვერ შეასრულონ თავიანთი ფუნქცია. ეს მდგომარეობა, როგორც წესი, გადანერგვიდან პირველი 60 დღის განმავლობაში ვლინდება, თუმცა შეიძლება უფრო გვიანაც გამოვლინდეს.
ინფექციები: გადანერგვის შემდეგ გამოყენებული იმუნური დამთრგუნველი პრეპარატების გამო პაციენტები უფრო დაუცველები არიან ინფექციების მიმართ. განსაკუთრებით იზრდება სოკოვანი და ვირუსული ინფექციების რისკი. ამისთვის მიიღება ინფექციის პრევენციის ზომები.
გენიტოურინალური ტოქსიურობა: გადანერგვამდე მაღალი დოზის ქიმიოთერაპიამ შეიძლება გამოიწვიოს შარდსასქესო სისტემის პრობლემები, განსაკუთრებით ჰემორაგიული ცისტიტი. ეს გართულება შეიძლება კონტროლდეს შესაბამისი მედიკამენტებითა და სითხის თერაპიით.
ღვიძლის ტოქსიურობა: გადანერგვის შემდეგ ღვიძლის სისხლძარღვებში წარმოქმნილმა დაზიანებამ შეიძლება გამოვლინდეს წონის მატებით, მუცლის ტკივილითა და სითხის დაგროვებით. ეს მდგომარეობა იმართება შესაბამისი მკურნალობითა და ზოგიერთი პრეპარატით.
მწვავე გრაფტ-ვერსუს-ჰოსტ დაავადება (GVHD): პაციენტების დაახლოებით ნახევარში ვლინდება გრაფტ-ვერსუს-ჰოსტ დაავადება. ეს დაავადება წარმოადგენს ყველაზე მნიშვნელოვან ბარიერს ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვისთვის. გრაფტ-ვერსუს-ჰოსტ დაავადება მწვავეა და, როგორც წესი, გადანერგვიდან პირველი 100 დღის განმავლობაში ვლინდება. ახალმა უჯრედებმა შეიძლება თავს დაესხან პაციენტის ქსოვილებს. ეს დაავადება შეიძლება იმოქმედოს კანზე, კუჭ-ნაწლავის სისტემაზე და ღვიძლზე. მისი სიმძიმე შეიძლება იცვლებოდეს და შესაძლოა მკურნალობა დასჭირდეს.
ამ გართულებებს გადანერგვამდე რისკის შეფასებითა და გადანერგვის შემდგომი ზრუნვითა და მეთვალყურეობით ცდილობენ მართვას.
ხშირად დასმული კითხვები
ოტოლოგური ძვლის ტვინის გადანერგვისას ღეროვანი უჯრედები აღებულია იმ პაციენტისგან, რომელსაც გადანერგვა უნდა ჩაუტარდეს. ანუ პაციენტის დონორი თავად არის. ალოგენური ტრანსპლანტაცია კი არის ღეროვანი უჯრედების აღება პაციენტის გარდა სხვა დონორისგან. ეს დონორი შეიძლება იყოს ნათესავი ან უცხო ადამიანი. ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვისთვის დონორის შერჩევისას გათვალისწინებულია ისეთი ფაქტორები, როგორიცაა დაავადების ტიპი, მდგომარეობა და დონორის პოვნის სისწრაფე. დონორის შერჩევისას ყველაზე მნიშვნელოვან საკითხებს შორის ერთ-ერთია რეციპიენტისა და დონორის ახლო ქსოვილური თავსებადობა, რათა თავიდან იქნას აცილებული გრაფტის უარყოფა. გრაფტის უარყოფა არის მდგომარეობა, როცა პაციენტის იმუნური სისტემა დონორის უჯრედებს უცხოდ აღიქვამს და ცდილობს მათ განადგურებას. როცა დონორი და რეციპიენტი კარგად ეთანხმებიან ერთმანეთს, გრაფტის უარყოფა იშვიათად ხდება. კარგი თავსებადობის არსებობისას დონორს ეცნობა გადანერგვის პროცესის შესახებ. ინფორმაციის მიწოდების შემდეგ, თუ დონორი გადაწყვეტს შემოწირულობის გაკეთებას, მას ხელს აწერინებენ თანხმობის ფორმას; დონორი არასდროს ექვემდებარება იძულებას და გადაწყვეტილება მთლიანად მის ხელშია. შემდეგ დონორის ჯანმრთელობის მდგომარეობის დასადასტურებლად ტარდება გამოკვლევები და გარკვეული ანალიზები.
გადანერგვამდე პაციენტის ორგანიზმის მოსამზადებლად ტარდება კონდიცირების მკურნალობა, რომელიც შედგება ქიმიოთერაპიისა და რადიაციული თერაპიისგან. ამ მკურნალობის მიზანია ორგანიზმში დარჩენილი კიბოს უჯრედების მოკვლა და ძვლის ტვინის სიცარიელეებში დონორის უჯრედებისთვის ადგილის გამოთავისუფლება. გადანერგვის პროცესი მრავალი პაციენტისთვის ემოციურად რთულია, ამიტომ პაციენტი ემოციურად მზადდება. ტარდება HLA-ს სისხლის ანალიზი, ძვლის ტვინის ბიოფსია, სრული ფიზიკური გასინჯვა, კომპიუტერული ტომოგრაფია, ელექტროკარდიოგრამა და სხვა სისხლის ანალიზები, სისხლის სრული დათვლა, ჰეპატიტ B-ისა და HIV-ის მსგავს ვირუსებზე სკრინინგის ტესტები.
გადანერგვის შემდეგ დონორებისთვის დიდი რისკი არ არსებობს, სერიოზული გართულებები არ ვლინდება. შეიძლება წარმოიშვას ანესთეზიით გამოწვეული ყელის ტკივილი ან გულისრევა. თუმცა პირველ კვირაში შეიძლება გამოვლინდეს ზოგიერთი გართულება და ტოქსიურობა. არსებობს კიბოს დაბრუნების ალბათობა. ამიტომ გადანერგვის შემდგომი ზრუნვა და მეთვალყურეობა მნიშვნელოვანია. გადანერგვის პროცედურის დროს პაციენტი ცნობიერ მდგომარეობაში იმყოფება, ეს მტკივნეული პროცედურა არ არის. დონორის უჯრედები მზად რომ არის, პაციენტს ეძლევა. პაციენტის გაწერის შემდეგ, დაახლოებით ერთი წლის განმავლობაში, იწყება გამოჯანმრთელების პროცესი. პირველი რამდენიმე კვირის განმავლობაში შეიძლება სისუსტის შეგრძნება იყოს. ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვისას გრაფტ-ვერსუს-ჰოსტ დაავადება (GVHD) ხშირად გვხვდება გართულება. როცა დონორის იმუნური უჯრედები პაციენტის ორგანიზმს უცხოდ აღიქვამენ, ისინი შეიძლება თავს დაესხან კონკრეტულ ორგანოებს, მათ შორის, როგორც წესი, კანსა და ღვიძლს. ეს მდგომარეობა ზრდის ინფექციის ალბათობას. დაავადება იყოფა მწვავედ და ქრონიკულად. მწვავე ტიპი გადანერგვის შემდეგ მალევე იწყება და მცირე ხანს გრძელდება. ქრონიკული ტიპი კი მოგვიანებით იწყება და დიდხანს გრძელდება. გრაფტ-ვერსუს-ჰოსტ დაავადებას იმუნური სისტემის დამთრგუნველი პრეპარატების მიცემით ცდილობენ თავიდან აცილებას. გადანერგვის შემდეგ, რადგან გამოიყენება იმუნური სისტემის დამთრგუნველი პრეპარატები, ალოგენური ღეროვანი უჯრედების გადანერგვის მქონე პაციენტები ოტოლოგური ღეროვანი უჯრედების გადანერგვის მქონე პაციენტებთან შედარებით უფრო მეტ რისკს განიცდიან ბაქტერიული, სოკოვანი და ვირუსული ინფექციების მიმართ. ინფექციების თავიდან ასაცილებლად რუტინულად ტარდება პროფილაქტიკა. ალოგენური ძვლის ტვინის გადანერგვის შემდეგ გრძელვადიანი მეთვალყურეობა და ზრუნვა მოითხოვს პაციენტსა და ჯანდაცვის გუნდს შორის მუდმივ კომუნიკაციასა და კოორდინაციას. ეს კრიტიკულად მნიშვნელოვანია პაციენტის ჯანმრთელობის დასაცავად და გართულებების თავიდან ასაცილებლად. პაციენტის სპეციალისტი ექიმების მიერ გარკვეული ინტერვალებით გასინჯვა და ზოგიერთი გამოკვლევის ჩატარება აუცილებელია, ამიტომ მნიშვნელოვანია რეგულარული კონტროლის არ გაცდენა. პირად ჰიგიენასა და პაციენტის საცხოვრებელი სახლის სისუფთავეს განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს. უნდა ავიცილოთ ნედლი ხილისა და ბოსტნეულის მიღება და საკვები ფრთხილად უნდა გაირეცხოს. თქვენი გამოჯანმრთელების პროცესის საუკეთესოდ მართვისთვის მნიშვნელოვანია, რომ რეგულარულად გაიაროთ ჯანმრთელობის კონტროლი. გადანერგვის შემდეგ ნებისმიერი პრობლემის ან შეშფოთების შემთხვევაში რეკომენდებულია დაუყოვნებლივ მიმართოთ სპეციალისტს.
