ქვის დაავადებები

შარდსასქესო გზების ქვები

ყველამ, ვინც შარდსასქესო გზებიდან ქვისა და ქვიშის დაავადება გადაიტანა, იცის, რომ ეს პერიოდი ძალიან მტკივნეული შეიძლება იყოს. 1980-იან წლებამდე შარდსასქესო გზების ქვები მნიშვნელოვან ჯანმრთელობის პრობლემას წარმოადგენდა. პაციენტების დიდი ნაწილი ქირურგიულ ჩარევებს ექვემდებარებოდა და თირკმლის დაკარგვაც ხდებოდა. ტექნოლოგიური განვითარების შედეგად ეს დაავადება მნიშვნელოვანი ჯანმრთელობის პრობლემის სტატუსს დაკარგა. ქვის დაავადების მკურნალობა და მონიტორინგი უროლოგების მიერ უნდა ხორციელდებოდეს

როგორ წარმოიქმნება თირკმლის ქვები?

დღემდე ჩატარებულ სამეცნიერო კვლევებში ქვის ქიმიური და ფიზიკური სტრუქტურის შესახებ საკმარისი ინფორმაცია მოიპოვება, თუმცა ტექნოლოგიის ყველა პროგრესის მიუხედავად, მისი მიზეზი დღემდე სრულად არ არის გარკვეული. თირკმლის ქვებს, როგორც წესი, შარდში არსებული მარილებისა და მინერალების ბალანსის დარღვევა იწვევს. ქვები თირკმელში წარმოქმნილი ძალიან პატარა კრისტალების ერთმანეთთან შეერთებისა და ერთმანეთზე მიბჯენის შედეგად ყალიბდება. ამ პატარა კრისტალური ნაწილაკების წარმოსაქმნელად აუცილებელია, რომ ქვის სტრუქტურაში არსებული ნივთიერებები შარდში საკმარისად იყოს და დაილექოს. არსებითად, თირკმლის ქვა შარდში დალექილი კრისტალების თირკმლის შიდა ზედაპირზე მიწებებისა და დაგროვების შედეგად წარმოიქმნება. ნორმალურად შარდში არსებობს ნივთიერებები, რომლებიც ამ კრისტალიზაციასა და დალექვას აფერხებს და მათ ინჰიბიტორებს უწოდებენ. ეს ინჰიბიტორები ყველა ადამიანში საკმარისი რაოდენობით შეიძლება არ იყოს, რაც ქვის წარმოქმნას იწვევს. კიდევ ერთი მიზეზია შარდის მჟავე ან ტუტე რეაქცია. თუ წარმოქმნილი ეს კრისტალები და ქვიშა საკმარისად პატარაა, ისინი შარდსასქესო გზებში არ ეჭედება და ნებისმიერი პრობლემის გარეშე გამოიყოფა. თირკმლის ქვები ქიმიური სტრუქტურით მრავალი ნივთიერების ნარევისგან შედგება. ყველაზე ხშირად გვხვდება კალციუმშემცველი ქვები, ფოსფატის ან ოქსალატის კომბინაციით. ეს ნივთიერებები ადამიანის ჩვეულებრივ ყოველდღიურ საკვებში აუცილებლად გვხვდება. ამის გარდა, არსებობს სხვა ქვის წარმომქმნელი ნივთიერებებიც (შარდმჟავას, ცისტინისა და ინფექციური ქვები და ა.შ.). თირკმლის ღრუებში წარმოქმნილი და მზარდი ეს ქვები იქ შეიძლება დარჩეს და გაიზარდოს, ან თირკმლიდან გამოვიდეს და შარდსადენში (ureter) მოხვდეს. ამ არხში 3 ფიზიოლოგიური ვიწროებაა; ქვები ზომის მიხედვით შეიძლება ამ ვიწროებებში ჩაეჭიდოს ან შარდის ბუშტში ჩავარდეს. 0.5 სმ-ზე ნაკლები ზომის ქვების 90% თავისით გამოდის, ხოლო 0.5 სმ-ზე მეტი ქვების შარდსადენში გადასვლა და გამოყოფა ძნელია.

ვის უვითარდება ქვები?

თირკმლის ქვები მამაკაცებში ქალებთან შედარებით 3-ჯერ უფრო ხშირად წარმოიქმნება. თირკმლის ქვის მქონე პაციენტებში 5 წლის განმავლობაში სხვა ქვის წარმოქმნის რისკი 50%-ია. კვებას ქვის დაავადების წარმოქმნაში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია. მიიჩნევა, რომ ქვის დაავადების გავრცელება მსოფლიოში ცილებითა და ნახშირწყლებით მდიდარი, ბოჭკოთი ღარიბი კვებითაა განპირობებული. ცხოველური ცილებით მდიდარი საკვებით მკვებავები შარდით ნორმაზე მეტ კალციუმს გამოყოფენ, შარდში ციტრატის რაოდენობა მცირდება, რაც ქვის წარმოქმნას ზრდის. წყლის მიღების რაოდენობა მნიშვნელოვანია: რაც მეტია მიღებული წყალი, მით ნაკლებია ქვის წარმოქმნის რისკი. ასევე მიღებულ საკვებსა და სასმელს ქვის წარმოქმნაზე მნიშვნელოვანი გავლენა აქვს; ზოგი საკვები ქვის წარმოქმნას იწვევს, ასევე არსებული ქვების ზრდასაც უწყობს ხელს. ქვების წარმოქმნის გამომწვევი სხვა მნიშვნელოვანი ფაქტორებიც არსებობს. იმის პასუხი, თუ ვისში და რატომ წარმოიქმნება ქვები, საკმაოდ რთულია. მრავალი ფაქტორის ერთად მოქმედებისას შარდში გარკვეული ქიმიური ნივთიერებები იმატებს და, განსაკუთრებით შარდის რაოდენობის შემცირებით, ეს ნივთიერებები ილექება და პატარა კრისტალების წარმოქმნას იწვევს. ამ კრისტალების ჩამოყალიბების შემდეგ ისინი სწრაფად უერთდებიან და ქმნიან ქვებს. ამ თვალსაზრისით ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორია მიღებული სითხის რაოდენობა. თუ ქვის წარმოქმნისკენ მიდრეკილი პირები საკმარის წყალს არ სვამენ (დღეში მინიმუმ 2-3 ლიტრს), შარდის რაოდენობა შემცირდება, შარდი უფრო კონცენტრირებული გახდება და შარდში არსებული ნივთიერებები დაილექება, რის შედეგადაც ქვა უფრო ადვილად და ხშირად წარმოიქმნება. პირიქით, საკმარის სითხეს რომ იღებენ და შარდს საკმარისად გამოყოფენ, ეს ნივთიერებები დალექვის გარეშე გამოიყოფა და ქვის წარმოქმნის რისკი მცირდება. სითხის მიღების გარდა, დიეტას, შარდსასქესო გზების ინფექციებს, დაავადებებსა და სხვა ფაქტორებს ქვის წარმოქმნაში მნიშვნელოვანი როლი აქვთ

სხვა ფაქტორები;

• ოჯახის სხვა წევრებში ქვის გამოვლენა,
• 20-დან 40 წლამდე ასაკი,
• ბრუშიტის შემცველი ქვები,
• ანატომიური დარღვევები,
• ჰიპერპარათირეოიდიზმი, თირკმლის მილაკოვანი აციდოზი, სარკოიდოზი,
• დიურეტიკების, ანტაციდებისა და ფარისებრი ჯირკვლის მედიკამენტების გამოყენება, კალციუმისა და D და C ვიტამინების გამოყენება
• ერთი თირკმლის ქონა,
• ბოჭკოს მცირე რაოდენობა, ხორცის დიდი რაოდენობით მოხმარება,
• საკმარისი სითხის არმოხმარება,
• ცხელ ან ცივ ადგილებში მუშაობა,
• მოძრაობის დეფიციტით მიმდინარე ცხოვრების წესი ან მწოლიარე პაციენტობა,
• კრონის დაავადების გამო ილეოსტომიის ოპერაციის გავლა,

რა არის ქვის დაავადების სიმპტომები?

• განსაკუთრებით წელის არეში, ძალიან მძაფრი, მაწვალებელი ტკივილები
• ტკივილთან ერთად გულისრევა და ღებინება
• შარდში სისხლდენა
• შარდსასქესო გზების ხშირად განმეორებადი ინფექციები
• ოჯახში ქვის დაავადების არსებობა
• ბავშვებში მუცლის ტკივილი, მადის დაქვეითება, შარდსასქესო გზების ინფექციები

თირკმელში არსებული ქვების ყველაზე მნიშვნელოვანი სიმპტომია სხვადასხვა ხარისხის გვერდითი არის ტკივილი. ტკივილის ხასიათი ხშირად ძალიან მძაფრია, დანით ჭრის მსგავსი. განსაკუთრებით მაშინ, როცა თირკმლიდან შარდსადენში (ureter) გადასული ქვები ამ არხში მოძრაობს, შეიძლება განვითარდეს ძალიან მძაფრი ტკივილი, რომელიც ყოველდღიურ აქტივობას აფერხებს. ამ ტიპის ტკივილის მიზეზი ის არის, რომ ქვები შარდსადენს ხშირად ჰკეტავს, აფერხებს შარდის დინებას და ზრდის თირკმლის შიდა წნევას. ტკივილის ინტენსივობა შეიძლება დროდადრო მატულობდეს და კლებულობდეს. ხშირად მარჯვენა ან მარცხენა წელის არეში წარმოქმნილი ტკივილი ქვის (ქვების) ადგილმდებარეობის მიხედვით (შარდსადენი, შარდის ბუშტი და ა.შ.) მუცლის ქვედა ნაწილისკენ ან სასქესო არისკენ შეიძლება გავრცელდეს. ტკივილის გარდა, შარდში ახალი სისხლდენა სხვა მნიშვნელოვანი სიმპტომია, და განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, როცა ის ტკივილს ახლავს. ასევე შესაძლებელია, ტკივილს თან ახლდეს გულისრევის შეგრძნება და დროდადრო ღებინება. ქვები შარდსასქესო გზებში ხშირად ინფექციის მიზეზიც შეიძლება გახდეს.

როგორ ისმება დიაგნოზი?

დიაგნოსტიკაში პაციენტის ჩივილები ორიენტირს იძლევა, თუმცა ქვების დადგენაში დღეს ყველაზე ხშირად გამოყენებული გამოკვლევის მეთოდი ულტრასონოგრაფიაა. ეს მარტივი და პრაქტიკული გამოკვლევა, რომელიც პაციენტისთვის არანაირ სირთულეს არ ქმნის, შარდსასქესო გზების ქვების უმრავლესობას აღმოაჩენს. ზოგჯერ პაციენტების ჩივილები მუცლის ტკივილის, კუჭის ტკივილის, საზარდულის ტკივილის სახით შეიძლება იყოს, რაც სხვა დაავადებებთან შეიძლება აგვერიოს. მუცლის ყველა ტკივილის დიფერენციალურ დიაგნოზში შარდსასქესო გზების ქვები გასათვალისწინებელია. საჭიროების შემთხვევაში კონტრასტული თირკმლის ფილმის (IVP) გადაღებით შესაძლებელია ქვებისა და შარდსასქესო გზების ღრუების დანახვაც. ბოლო წლებში, ასევე პრაქტიკულ, სწრაფ და კომფორტულ მეთოდად შემოსული სპირალური ტომოგრაფია ყველა ქვას ძალიან მარტივად აღმოაჩენს. პაციენტებისთვის ასევე აუცილებელია შარდის ანალიზის ჩატარება, რათა შეფასდეს შარდში არსებული კრისტალები, სისხლდენისა და ინფექციის მდგომარეობა.

რომელია მკურნალობის მეთოდები?
ქვების საკმაოდ მნიშვნელოვანი ნაწილი (განსაკუთრებით 0.5 სმ-ზე პატარა დიამეტრის) თავისით გამოდის. მკურნალობის გეგმა ქვების ადგილმდებარეობის (თირკმელი, შარდსადენი, შარდის ბუშტი), რაოდენობისა და დიამეტრის მიხედვით იცვლება. ახლო წარსულამდე ფართოდ გამოიყენებოდა ღია ოპერაციები, ხოლო ტექნოლოგიური განვითარების წყალობით ქვის დამსხვრევის გვერდით დაინერგა თანამედროვე დახურული ოპერაციები (პაციენტის სხეულზე ჭრილობის გაკეთების გარეშე), რის შედეგადაც ქვების მკურნალობა გაადვილდა და პაციენტებისთვის რთულ პროცედურად აღარ რჩება. პაციენტები ნაკლებ დროში რჩებიან საავადმყოფოში და სწრაფად უბრუნდებიან ყოველდღიურ აქტივობას

ქვის დამსხვრევის მეთოდი (ESWL)

ESWL მედიცინაში ერთ-ერთი უდიდესი სიახლეა. ბოლო 25 წლამდე ქვის ზომისგან დამოუკიდებლად მას ღია ოპერაციით მკურნალობდნენ. პირველი გამოყენება 1980 წელს დაიწყო და დღეს იგი ქვების მკურნალობაში ყველაზე მარტივ და ყველაზე ნაკლებად ინვაზიურ მეთოდად იქცა. ეს არის სხეულის გარეთ წყაროდან მიღებული ხმოვანი ტალღების შოკურ ტალღებად გარდაქმნა და ქვისკენ გაგზავნა, რის შედეგადაც ქვა იმსხვრევა.

ურეთეროსკოპია

თირკმელსა და შარდის ბუშტს შორის მდებარე შარდსადენი (ureter) 3 მონაკვეთად შეიძლება დავყოთ. ზედა შარდსადენში დარჩენილი ქვები, როგორც წესი, ESWL-ით იმსხვრევა და იშვიათად სხვა ქირურგიული ჩარევა სჭირდებათ. შუა და განსაკუთრებით ქვედა შარდსადენის ქვების მკურნალობაში ESWL-ის დამსხვრევის წარმატება დაბალია. ამ ადგილებში მოხვედრილი თითქმის ყველა ქვა ენდოსკოპიური მეთოდებით შეიძლება მკურნალდეს. ნებისმიერი ჭრილობის გაკეთების გარეშე, ზოგადი ან ადგილობრივი ანესთეზიის ქვეშ, წვრილი ფიბროოპტიკური ან მეტალის სპეციალური აპარატით (ureteroskop) შარდის ბუშტიდან შედიან შარდსადენში და ქვის ადგილმდებარეობა ზუსტდება. შემდეგ, თუ ქვა პატარაა, სპეციალური აპარატით იჭერენ და იღებენ, ხოლო თუ ქვა დიდია, შოკური ტალღებით ან ლაზერით იმსხვრევა და ნაწილები გარეთ გამოდის.

პერკუტანული ქვის ქირურგია

თანამედროვე მეთოდების დანერგვამდე თირკმელების შიგნით მდებარე ქვებს ღია ოპერაციებით იღებდნენ. ტექნოლოგიური განვითარებისა და თანამედროვე მიდგომების წყალობით დღეს თირკმლის ქვების ძალიან მცირე ნაწილი (1%) იღება ღია ოპერაციის მეთოდით. ქვის დამსხვრევის მეთოდით მკურნალობა რომ ვერ ხერხდება, ან დამსხვრევის შემდეგაც ქვის მასა ძალიან დიდია და საჭიროა ESWL-ის ბევრი სეანსი, ESWL-ისადმი რეზისტენტული ქვების უმრავლესობაში პაციენტებს ღია ოპერაციის გარეშე, თირკმელში ენდოსკოპიურად ერთი არხით შესვლით (დახურული გზით) შეიძლება მკურნალობა. პერკუტანული გზით ქვის ქირურგიულ მკურნალობად ასევე წოდებული ამ პროცედურის დროს კანზე გაკეთებული პატარა ხვრელით თირკმელში შედიან, თირკმლის შიგნით არსებული ქვები თვალით ჩანს და მათი რაოდენობა და ზომა ნათლად ფასდება.

ღია ოპერაციები:

ზემოთ ნახსენები თანამედროვე, პრაქტიკული და პაციენტისთვის ძალიან მცირე ზიანის მომტანი მეთოდების დანერგვით დღეს შარდსასქესო გზებში არსებული ქვების ძალიან მცირე ნაწილში (%1) ღია ქირურგიული ჩარევაა საჭირო (სხეულზე ჭრილობის გაკეთებით). ტექნიკური აღჭურვილობისა და გამოცდილების მქონე ცენტრებში ასეთი ჩარევები თითქმის მთლიანად მიტოვებულია. ეს მეთოდი იმ პაციენტებში ირჩევა, სადაც ქვის დიამეტრი ძალიან დიდია და თითქმის მთელ თირკმლის ღრუებს ავსებს.

რა უნდა გააკეთონ ქვის პაციენტებმა?

• აუცილებლად ყოველდღე საკმარისი სითხის მიღება (2-3 ლიტრი, 10-15 ჭიქა)
• ხშირად განმეორებადი ქვის დაავადების შემთხვევაში საკვების მოწესრიგება
• საკმარისად მოძრავი ცხოვრება (რეგულარული გასეირნებები, ვარჯიშები)
• სტრესისგან შორს მყოფი ცხოვრების წესის უზრუნველყოფა
• ექვს თვეში ერთხელ შარდის ანალიზისა და ულტრასონოგრაფიული გამოკვლევის გამეორება
• სხეულში ქვის წარმოქმნის მიზეზების გასარკვევად სისხლისა და შარდის ნიმუშების გამოკვლევა და საჭირო მკურნალობის დაწყება
• არსებული ქვების ზრდამდე საჭირო ზომების მიღება და ქვების შესაბამისი მეთოდებით გაწმენდა
• გამოსული ქვების ანალიზის მიზნით შეგროვება და ამ საკითხთან დაკავშირებულ გამოცდილ ცენტრებში მიმართვა

ჰოლმიუმის ლაზერული პროცედურები: უროლოგიური დაავადებების მკურნალობაში, განსაკუთრებით ქვის დაავადებებში, ხშირად გამოიყენება ჰოლმიუმის ლაზერი.

ჰოლმიუმის ლაზერის გამოყენების სფეროები:

• განსაკუთრებით თირკმლის, შარდსადენისა და შარდის ბუშტის ქვების მკურნალობა,
• ზედა შარდსასქესო გზების (შარდსადენის) ვიწროებები,
• ქვედა შარდსასქესო გზების (ურეთრის) ვიწროებები,
• შარდსასქესო გზების სიმსივნეები,
• გარე სასქესო ორგანოების ზედაპირული დაზიანებების მკურნალობაში წარმატებით გამოიყენება

დახურული თირკმლის ქვის ოპერაციები

განსაკუთრებით 2 სმ-ზე მეტი დიამეტრის თირკმლის ქვებისთვის გამოიყენება მეთოდი, რომელსაც PERKÜTAN LİTOTRİPSİ ანუ PNL ეწოდება. ამ მკურნალობაში თირკმლის ქვებს პაციენტის თირკმელში ნემსით შედიან, ეს გზა პატარა თითის სისქემდე ფართოვდება და შემდეგ დადგმული მილის შიგნიდან სპეციალური ინსტრუმენტებით იმსხვრევა და გამოაქვთ. პაციენტი 2-3 დღე რჩება საავადმყოფოში და შემდეგ შეუძლია მაშინვე საქმეს დაუბრუნდეს. ახალი, კიდევ უფრო წვრილი ინსტრუმენტებით, ლაზერის გამოყენებით ჩატარებულ დახურულ ოპერაციებს კი MİNİPNL ეწოდება.