სპეციალური პროცედურები

ემბრიონების გაყინვა (Cryopreservation)

IVF პროცედურის ჩატარებული ციკლში, პაციენტისთვის ხარისხიანი ემბრიონების გადატანის შემდეგ, დარჩენილი ხარისხიანი ემბრიონები წყვილის სურვილისამებრ შეიძლება გაიყინოს და შეინახოს მომავალ მცდელობებში გამოსაყენებლად. თურქეთში კანონით ემბრიონები 5 წლის განმავლობაში შეიძლება შენახული იყოს თხევად აზოტში. ემბრიონების გაყინვით და შენახვით პაციენტს მატერიალური და მორალური უპირატესობა ენიჭება. თუ ამ მცდელობაში ორსულობა არ დადგა ან აბორტით დასრულდა, ან თუ წყვილს მშობიარობის შემდეგ კვლავ შვილის ყოლა სურს; შემდეგ IVF პროცედურაში საკვერცხეების თავიდან სტიმულაცია და კვერცხუჯრედების აღება აღარ არის საჭირო — ემბრიონები დნება და მხოლოდ ემბრიონის გადატანის პროცედურა სრულდება.

ზოგჯერ სამედიცინო აუცილებლობის გამო ემბრიონების გაყინვა და გადატანის გადავადება შეიძლება იყოს საჭირო. თუ ემბრიონების გადატანის პერიოდში ქალში რაიმე დაავადება, ოპერაცია ან სხვა მდგომარეობა გაჩნდება, გადატანა შეიძლება გადავადდეს და ემბრიონები გაიყინოს. თუ საშვილოსნოს შიდა კედლის მომფენი ფენები საკმარისად არ მწიფდება და თხელი რჩება, ან თუ მკურნალობის დროს ქალის საკვერცხეების ზედმეტი სტიმულაციის გამო განვითარდება ჰიპერსტიმულაციის სინდრომი (OHSS), ემბრიონები შეიძლება გაიყინოს და ემბრიონის გადატანა განხორციელდეს ამ პრობლემების აღმოფხვრის შემდეგ პერიოდში. ასევე, თუ მკურნალობის დროს საშვილოსნოს ღრუში პოლიპი, მიომა, შეკვრა ან სხვა მსგავსი პრობლემა გამოვლინდება, ემბრიონები გაიყინება და ემბრიონის გადატანა მოხდება მას შემდეგ, რაც ეს პრობლემები ქირურგიული მკურნალობით აღმოიფხვრება. ემბრიონების გასაყინად არსებობს 2 განსხვავებული ტექნიკა. ესენია: ნელი კონტროლირებადი გაყინვა და უფრო ახალი ტექნიკა — ვიტრიფიკაციის მეთოდი. ნელი კონტროლირებადი გაყინვისა და ვიტრიფიკაციის ტექნიკას შორის ყველაზე მთავარი განსხვავება უჯრედის სტრუქტურული მთლიანობის შენარჩუნების მექანიზმშია. ნელი გაყინვის მეთოდში უჯრედის სიცოცხლისუნარიანობა მიიღწევა გაცივების დროს უჯრედის გარშემო ყინულის კრისტალების თანდათანობითი წარმოქმნით, ხოლო ვიტრიფიკაციის ტექნიკაში, მაღალი კონცენტრაციის გამყინავი ხსნარების დახმარებით, მკვეთრი ტემპერატურის დაცემისას, უჯრედის გარშემო ყალიბდება მინისებრი მყარი ზედაპირი და ამით ცდილობენ მის დაცვას. ემბრიონების გაყინვა შესაძლებელია განვითარების ყველა ეტაპზე. ემბრიონები დამცავ სითხესთან (კრიოპროტექტანტთან) დაბალანსებით თავსდება სპეციალურ პლასტმასის მატარებლებში და თხევად აზოტში იყინება -196 გრადუსზე. ისინი ინახება სპეციალურ ტანკებში, სადაც თითოეული პაციენტისთვის განცალკევებული შენახვის ადგილებია. გაყინული ემბრიონები დნობისას ამოიღება თხევადი აზოტიდან, გამოიყოფა დამცავი სითხიდან და თავსდება სპეციალურ კულტურულ არეში და ინკუბატორში. იმავე დღეს ან მომდევნო დღეს კარგად გამოიყურებული ემბრიონების გადატანა შეიძლება. ემბრიონები გაყინვის პროცესის მიმართ მგრძნობიარენი არიან, ამიტომ გაყინული ყველა ემბრიონის დნობის შემდეგ შესაძლოა ყველა მათგანი ერთნაირი სიცოცხლისუნარიანობით არ იყოს. კარგი გაყინვის პროგრამისგან მოსალოდნელი სიცოცხლისუნარიანობის მაჩვენებელი არის 75-80%. გაყინული-დნობილი ემბრიონის გადატანით მიღებული კლინიკური ორსულობისა და ცოცხალი დაბადების მაჩვენებლები ახლად გადატანილი ემბრიონების მაჩვენებლებს უახლოვდება.

კვერცხუჯრედების გაყინვით შენახვა

კვერცხუჯრედის გაყინვით შენახვა სხვა IVF მკურნალობებთან შედარებით ახალი და ექსპერიმენტული ტექნიკაა. წარმატებაზე მოქმედი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორია კვერცხუჯრედების გაყინვისა და დნობის პროცესში სიცოცხლისუნარიანობის დაკარგვის მაღალი ალბათობა. ადამიანის კვერცხუჯრედი დიდი რაოდენობით წყალს შეიცავს. გაყინვის პროცესში წარმოქმნილმა ყინულის კრისტალებმა შეიძლება დააზიანოს უჯრედი და შეაფერხოს კვერცხუჯრედის სიცოცხლისუნარიანობა და განაყოფიერების შანსი. სამედიცინო აუცილებლობის შემთხვევაში კვერცხუჯრედები სპერმატოზოიდით განაყოფიერებამდე შეიძლება გაიყინოს მოგვიანებით წლებში გამოსაყენებლად. ეს სამედიცინო აუცილებლობის შემთხვევები მითითებულია ჯანდაცვის სამინისტროს რეგულაციაში. გათხოვილი არმყოფი ქალებისთვის, სტერილურობის მაღალი რისკის მქონე კიბოს მკურნალობამდე, სამედიცინო აუცილებლობის გამო კვერცხუჯრედების გაყინვა შეიძლება. თუ ქალი კიბოს მკურნალობამდე გათხოვილია, კვერცხუჯრედების გაყინვის ნაცვლად უფრო მაღალი წარმატების გამო ემბრიონების გაყინვა ირჩევა.

ჩაჩეკვის ხელოვნური დახმარება (Assisted Hatching)

ეს არის გადასატანი ემბრიონების გარე გარსის (zona pellucida) მექანიკური, მჟავური ან ლაზერული მეთოდით ნაწილობრივ გათხელების პროცედურა მიკროსკოპის ქვეშ. მიიჩნევა, რომ ის ხელს უწყობს ემბრიონის საშვილოსნოს კედელზე მიმაგრებას.

ის ტარდება მოწიფული ასაკის ქალებში, სქელგარსიან ემბრიონებში ან იმ პაციენტებში, რომელთაც წინა მცდელობებში საშვილოსნოში მიმაგრების (იმპლანტაციის) პრობლემა ჰქონდათ. ჩვენს საავადმყოფოში ეს პროცედურა ტარდება თანამედროვე ტექნოლოგიის მქონე ლაზერული აპარატით.

IMSI (ინტრაციტოპლაზმური მორფოლოგიურად შერჩეული სპერმატოზოიდის ინექცია)

ინტრასიტოპლაზმური მორფოლოგიის მიხედვით შერჩეული სპერმატოზოიდის ინექცია (IMSI) არის მეთოდი, რომელიც სტანდარტულ IVF/ICSI მიკროსკოპებთან შედარებით სპეციალური გადიდების ტექნიკების გამოყენებით საშუალებას იძლევა უმაღლეს დონეზე გამოკვლეულ იქნას სპერმატოზოიდების მორფოლოგიური ანალიზი. სტანდარტული ICSI პროცედურების დროს ცოცხალი სპერმატოზოიდი მაქსიმუმ 400-ჯერ გადიდებით შეიძლება შეისწავლოს სპერმატოზოიდის ზოგადი მორფოლოგიური თვისებები (თავი-ყელი-კუდის სტრუქტურა). თუმცა სპერმატოზოიდის თავის სტრუქტურაში არსებული ორგანელები და ვაკუოლები და სხვა არასასურველი სტრუქტურები, აგრეთვე უჯრედის ბირთვი ვერ შეისწავლება. IMSI-ში გამოყენებული გადიდებები 6000-ზე მეტს აღწევს, რაც საშუალებას იძლევა მორფოლოგიურად საუკეთესო სპერმატოზოიდები შეირჩეს. ცოცხალ სპერმატოზოიდებში უჯრედშიდა სტრუქტურები და უჯრედის ბირთვის მორფოლოგია დეტალურად შეისწავლება. ამგვარად, ნორმალური ან ნორმასთან ყველაზე ახლოს მყოფი სპერმატოზოიდების დეტალური შერჩევის შემდეგ ჩატარებული მიკროინექციის პროცედურით შეიძლება უფრო მაღალი განაყოფიერების მიღწევა. ამ მოწინავე მეთოდის წყალობით შესაძლებელია სპერმატოზოიდში არსებული ისეთი უჯრედშიდა სტრუქტურების გამოვლენა, როგორიცაა ვაკუოლი (გარსით გარშემორტყმული სიცარიელეები), რომელიც, ცნობილია, რომ არღვევს ქრომატინის სტაბილიზაციას. ასევე შესაძლებელია ისეთი სპერმატოზოიდების შერჩევა, რომლებიც ამ დეფექტებს არ ავლენენ ან ყველაზე ნაკლებ დეფექტს ავლენენ, და მათი გამოყენებით, განაყოფიერების უნარის მაღალი პოტენციალის მქონე სპერმატოზოიდებით ICSI (მიკროინექცია) ჩატარება. IMSI ტექნიკის გამოყენება კონვენციურ ICSI-სთან შედარებით მეტ დროს და კარგად გაწვრთნილ პერსონალს მოითხოვს და უფრო მაღალ ხარჯს იწვევს.

ვის უნდა ჩაუტარდეს IMSI?

• განსაკუთრებით მძიმე მამაკაცის ფაქტორის მქონე შემთხვევებში,
• განმეორებითი IVF მცდელობების წარუმატებლობისას,
• უმიზეზო უნაყოფობის შემთხვევებში,
• სპერმის ნიმუშში ნორმალური სპერმატოზოიდების დაბალი პროცენტის შემთხვევებში — IMSI-ს გამოყენებით შეიძლება გაიზარდოს იმპლანტაციისა და ორსულობის მაჩვენებლები და შემცირდეს ადრეული პერიოდის აბორტის რისკი.

PGT (წინაიმპლანტაციური გენეტიკური დიაგნოსტიკა)

დაბადებამდე, დედის მუცელში განვითარებულ ბავშვში გენეტიკური დაავადება არის თუ არა, ორსულობის მე-12 კვირიდან ჩატარებული ტესტებით შეიძლება დადგინდეს. თუმცა, თუ ეს ტესტები მძიმე დაავადებას აჩვენებს, ორსულობა ხანდაზმულ პერიოდში (დაახლოებით მე-5 თვეში) უნდა შეწყდეს. ეს კი წყვილის ფსიქოლოგიურ და ფიზიოლოგიურ გადაღლას იწვევს. ამის საპირისპიროდ, წინაიმპლანტაციური გენეტიკური დიაგნოსტიკის (PGT) საშუალებით გენეტიკური დაავადების მქონე ემბრიონები შეიძლება გამოვლინდეს დედაში გადატანამდე, ანუ ორსულობის დაწყებამდე, და შეიძლება დადგინდეს ემბრიონები, რომელთაც შეიძლება ჰქონდეთ რიცხვითი ან სტრუქტურული ხასიათის ქრომოსომული დარღვევა. ამგვარად, გადატანილი იქნება მხოლოდ ჯანმრთელი ემბრიონები. ემბრიონებს, ფორმისა და სტრუქტურის მიხედვით ნორმალურად რომ ჩანდნენ, ქრომოსომული ანომალიების გამო ორსულობა შეიძლება არ განვითარდეს, ან განვითარებული ორსულობა აბორტით დასრულდეს. ჩატარებულ კვლევებში დადგინდა, რომ კარგი ხარისხის ემბრიონებში ქრომოსომული დარღვევა 35-40%-ში, ხოლო ცუდი ხარისხის ემბრიონებში 85-90%-მდე მაჩვენებლით გვხვდება.რეპროდუქციული ჯანმრთელობის სპეციალისტი, გენეტიკოსი-კონსულტანტი და შესაბამისი დაავადების ექიმი აფასებს, შესაფერისია თუ არა პაციენტი PGD-სთვის. წყვილი ემზადება IVF პროცედურისთვის. დედის კვერცხუჯრედი განაყოფიერდება მამის სპერმატოზოიდით ლაბორატორიულ პირობებში. დაყოფილი ემბრიონები მე-3 დღეს, როცა 6-10 უჯრედის სტადიაზე მივა, ჯერ უჯრედების განცალკევებისთვის მომზადებულ სპეციალურ სითხეში ინახება, შემდეგ მიკროსკოპის ქვეშ შესაბამისი ტექნიკით თითოეული ემბრიონიდან 1-2 უჯრედი ამოიღება. ბიოფსიით მიღებული უჯრედები დანომრილია და ფიქსაციის პროცედურის შემდეგ გამოიყენება სპეციალური ტექნიკები, როგორიცაა ფლუორესცენტური in situ ჰიბრიდიზაცია (FISH) ან პოლიმერაზული ჯაჭვური რეაქცია (PCR), რაც საშუალებას იძლევა ქრომოსომები მიკროსკოპის ქვეშ შესწავლილ იქნას. რიცხვითი ან სტრუქტურული ქრომოსომული დარღვევის მქონე ემბრიონები გამოვლინდება და გამოიყოფა; ჯანმრთელი ემბრიონები კი მომავალი დედის საშვილოსნოში გადაიტანება. ამ ტექნიკის გამოყენება უნდა მოხდეს ძალიან ფრთხილად შერჩეულ შემთხვევებში.

PGT მეთოდით გამოვლენადი გენეტიკური დაავადებები

• დაუნის სინდრომი (მონოსომია 21)
• ტრისომიები
• თალასემია (ხმელთაშუა ზღვის ანემია),
• ნამგლისებრუჯრედოვანი ანემია,
• კისტოზური ფიბროზი,
• ტეი-საქსის დაავადება,
• ჰემოფილია A და B,
• რეტინიტი პიგმენტოზა,
• ალპორტის დაავადება,
• α1-ანტიტრიფსინის დეფიციტი,
• მყიფე X სინდრომი,
• ფენილკეტონურია,
• ეპიდერმოლიზისი ბულოზა,
• დიუშენის კუნთოვანი დისტროფია,
• მიოტონური დისტროფია,
• ფანკონის ანემია,
• X-ქრომოსომასთან დაკავშირებული ჰიდროცეფალია,
• აქონდროპლაზია,
• ნეიროფიბრომატოზი,
• სისხლის შეუთავსებლობის (Rh D) დაავადება,
• მარფანის სინდრომი,
• ჰანტინგტონის დაავადება.

მეტაბოლომიკა

დღეს გადასატანი ემბრიონები მიკროსკოპის ქვეშ ფასდება და უჯრედების რაოდენობისა და ფორმის მიხედვით ირჩევა ყველაზე ხარისხიანი და დედის საშვილოსნოში მიმაგრების ყველაზე მაღალი ალბათობის მქონე ემბრიონი. თუმცა, ემბრიონის კარგი ხარისხი არ არის საკმარისი იმის დასადგენად, რომ ემბრიონები გენეტიკური და მეტაბოლური აქტივობის თვალსაზრისით ნორმალურია. ემბრიონების ქრომოსომული (გენეტიკური) ნორმალურობის შესაფასებლად მხოლოდ ბიოფსიით აღებული ერთი ან ორი უჯრედის წინაიმპლანტაციური გენეტიკური დიაგნოსტიკის (PGT) მეთოდით შესწავლაა შესაძლებელი. თუმცა ამ მეთოდის გამოსაყენებლად აუცილებელია მოწინავე დედის ასაკი, გენეტიკური დაავადების მატარებლობა, განმეორებითი ორსულობის დაკარგვა, წარუმატებელი მცდელობები, მძიმე მამაკაცის ფაქტორი და სხვა დასაბუთებული მიზეზები. როგორც ადამიანის სისხლისა და შარდის ანალიზის შეფასებით ვიგებთ მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ, ასევე მიიჩნევა, რომ ემბრიონების მეტაბოლიზმის, ანუ იმის შესწავლით, თუ რა ნივთიერებებს მოიხმარს ემბრიონი საკვები არეში და რას გამოყოფს იმ გარემოში, სადაც ვითარდება, შესაძლებელია მისი ჯანმრთელობის მდგომარეობის შესახებ ინფორმაციის მიღება და ორსულობის დადგომის შანსის შეფასება. ამ ახლად შემუშავებულ მეთოდს ეწოდება „მეტაბოლომიკა“. ეს მეთოდი, რომელიც ჯერ კიდევ რუტინულ გამოყენებაში არ არის შესული და რომლის სარგებლიანობა კვლევის ეტაპზეა, ემბრიონის მიმაგრებადობის გაზრდის სახით უპირატესობას არ იძლევა. ორსულობის მაჩვენებლების გაზრდა არ არის დადასტურებული.

ენდომეტრიუმის კო-კულტურა (ხელოვნური საშვილოსნო)

განმეორებითი IVF წარუმატებლობისა და განმეორებით ნელი და/ან ცუდი ხარისხის ემბრიონების მქონე წყვილებში მიიჩნევა, რომ შეიძლება მნიშვნელოვანი შედეგი მოიტანოს ემბრიონების კულტივირებამ მკურნალობის დაწყებამდე დედის-კანდიდატისგან აღებულ და გაყინულ-შენახულ საშვილოსნოს შიდა ენდომეტრიუმის უჯრედებზე. მენსტრუაციის 21-ე დღეს საშვილოსნოდან აღებული პატარა ქსოვილის ნიმუში ლაბორატორიულ პირობებში ცალკე დაიყოფა, პაციენტის საკუთარი სისხლიდან მიღებული ინაქტივირებული და ფილტრაციიდან გავლილი შრატით იქმნება კულტურული არე და საჭირო უჯრედები მრავლდება (დაახლოებით 1-3 კვირა). თუ შემდეგ მენსტრუალურ ციკლში მკურნალობა იგეგმება, კულტურა გრძელდება. თუ უფრო გვიანდელი თარიღია დაგეგმილი, განვითარებული უჯრედები იყინება და ინახება. შემდეგ პაციენტი IVF მკურნალობაზე გადადის. კვერცხუჯრედების აღების პროცედურის ჩატარებისას გაყინული შენახული ნიმუშები დნება. იქმნება ხელოვნური საშვილოსნოს შიდა ქსოვილი, რასაც ვუწოდებთ კო-კულტურას. IVF პროცედურის ჩატარებისა და განაყოფიერების დაფიქსირების შემდეგ წარმოქმნილი ემბრიონები გადატანამდე ამ ქსოვილში იზრდება. ბოლო წლებში შემუშავებული კულტურული სითხეები ემბრიონებისთვის ძალიან შესაფერის საკვებ არეს ქმნის და კო-კულტურის გამოყენება ორსულობის შანსს მნიშვნელოვნად არ ზრდის, ამიტომ მრავალი ცენტრი რისკების შემცველ ამ მეთოდს არ ირჩევს.

ლიმფოციტური ვაქცინაცია

უმიზეზო უნაყოფობისას ან განმეორებითი ორსულობის დაკარგვისას მიიჩნევა, რომ დედაში შეიძლება განვითარდეს ალერგიული უარყოფითი რეაქცია მამის უჯრედების მიმართ. ამ რეაქციის სამკურნალოდ მამისგან აღებული და სხვადასხვა პროცედურას გავლილი ლიმფოციტები დედას ეფექტის მიზნით უკეთდება. მისი ეფექტურობა სამეცნიერო კონტროლირებად კვლევებში ვერ იქნა ნაჩვენები.

ემბრიონის წებო (გლუ)

ეს კულტურული სითხე არის ის სითხე, რომელიც ემბრიონების საშვილოსნოში გადატანისას კათეტერში ინახავს ემბრიონებს და გადატანის დროს ატარებს მათ საშვილოსნოში. ამ სითხის თავისებურებაა, რომ მასში მაღალი კონცენტრაციით (0.5 მგ/მლ) შედის ნივთიერება „ჰიალურონანი“, რომელიც გლიკოპროტეინული სტრუქტურისაა. ჰიალურონანი არის ნივთიერება, რომელიც უჯრედთაშორის კავშირებსა და ქსოვილების თავისებურ თვისებების განსაზღვრაში მონაწილეობს. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ნივთიერების როლი ემბრიონსა და ენდომეტრიუმს შორის ურთიერთობაში ზუსტად არ არის ცნობილი, მიიჩნევა, რომ გადატანის კულტურულ სითხეში მისი დამატება ზრდის ემბრიონების საშვილოსნოში მიმაგრების შანსს. ემბრიონის წებოთი დამაგრება არ არის ტექნიკა ან პროცედურა. მიმაგრების პოტენციალის არმქონე ემბრიონის საშვილოსნოს შიდა კედელზე რომელიმე პროცედურის ან ნივთიერების საშუალებით დამაგრება ვერ მოხდება. ჩატარებული კვლევების შედეგად ვერ იქნა მიღებული დასკვნა, რომ ეს სითხე ორსულობის შანსს ზრდის.

IVM (In Vitro მომწიფება)

მოკლევადიანი მედიკამენტური თერაპიის შემდეგ ან სრულიად მედიკამენტების გარეშე აღებული, უმწიფარი კვერცხუჯრედები ლაბორატორიულ პირობებში სპეციალურ კულტურულ სითხეებში მწიფდება და შემდეგ ხდება მიკროინექცია. ეს არის პაციენტთა სპეციალურ ჯგუფზე გამოსაყენებელი პროცედურა, რომლის წარმატება სტანდარტულ IVF მკურნალობასთან შედარებით დაბალია.