Ენის, Მეტყველებისა, Ხმისა Და Ყლაპვის Თერაპიის Კლინიკა

ᲮᲛᲘᲡ ᲓᲐᲖᲘᲐᲜᲔᲑᲔᲑᲘ

როგორ წარმოიქმნება ხმა?

ხალხში „ადამის ვაშლად“ წოდებული წარმონაქმნი ხორხის წინა ნაწილია. ხმის სადენები ადამის ვაშლიდან უკან მიმართულებით ვრცელდება. ამოსუნთქვისას ფილტვებიდან ხორხისკენ ჰაერის ნაკადი მიედინება. ეს ჰაერი ხმის სადენებს შორის გადის. ამ ნაკადის დროს, თუ ხმის სადენებს დავხურავთ, ისინი ვიბრირებენ და წარმოიქმნება ხმა.

რა არის ნორმალური ხმა?

ნორმალური ხმა არის ისეთი ხმა, რომლის ხარისხი, ტონალობა და ძალა მსგავსია მსგავსი ასაკის, სქესის, კულტურული წარმომავლობისა და გეოგრაფიული განსახლების ადამიანებისთვის და შეესაბამება მის კომუნიკაციას.

რა არის ხმის დარღვევა?

ხმის დარღვევა ჩნდება მაშინ, როცა პირის ხმის ხარისხი, ტონალობა და ძალა იწყებს განსხვავებას მსგავსი ასაკის, სქესის, კულტურული წარმომავლობისა და გეოგრაფიული განსახლების ადამიანებისგან. თუ სტრუქტურული, ფუნქციური ან ორივე მიზეზით მოლაპარაკის ხორხის მექანიზმი ვერ აკმაყოფილებს ხმის მოთხოვნას, ეს უნდა მიანიშნებდეს ხმის დარღვევაზე.

რა ფაქტორები იწვევს ხმის დარღვევას?

ხმის წარმოების მექანიზმზე მოქმედი ფაქტორები, რომლებიც ხმის დარღვევას იწვევს, ძალიან მრავალფეროვანია. ხმის ბოროტად გამოყენების მეტყველების ჩვევები (მაღალ ხმაზე საუბარი, ყვირილი, ხშირი ყელის გაწმენდა და ა.შ.), სამედიცინო მიზეზები (ხორხის ამოკვეთა, ფარისებრი ჯირკვლის ოპერაცია, ინტუბაცია, გულის ოპერაცია და ა.შ.), ქრონიკული დაავადებები (სასუნთქი სისტემის პრობლემები, ჰორმონალური პრობლემები, კუჭის პრობლემები, ალერგია და ა.შ.), ჩვევები (ალკოჰოლის, სიგარეტის მოხმარება) ან ნევროლოგიური დარღვევები ხმის დარღვევების ყველაზე მნიშვნელოვანი მიზეზებია.

შესაძლებელია თუ არა ხმის დარღვევების მკურნალობა/თერაპია?

ხმის დარღვევის შემთხვევაში, უპირველეს ყოვლისა, საჭიროა ექიმის გასინჯვა. ექიმი დაგეხმარებათ დიაგნოზის დადგენაში და საჭიროების შემთხვევაში დაგინიშნავთ სამედიცინო მკურნალობას, ან თუ ხმის თერაპია საჭირო გახდება, მიგმართავთ ენისა და მეტყველების თერაპევტთან, რადგან ზოგიერთი ხმის დაავადების პრევენციის, გამოჯანმრთელებისა და განმეორების თავიდან აცილებისთვის ხმის თერაპიის ტექნიკებს ენისა და მეტყველების თერაპევტები იყენებენ.

რა არის ხმის თერაპია?

ეს არის პროგრამა, რომლის მიზანია პაციენტებს ასწავლოს, როგორ გამოიყენონ ხმის სისტემა, რათა მიიღონ შესაძლო საუკეთესო ხმა, როგორ დაუბრუნდნენ ნორმალურ მდგომარეობას დაზიანებისგან ან დაავადებისგან და როგორ დაიცვან თავი. ის ემსახურება ხმის წარმოების ფიზიოლოგიის წონასწორობის ხელშეწყობას და მოიცავს სუნთქვის კოორდინაციაში დამხმარე, ხმის წარმოებისა და ხმის სადენების ჯანმრთელობისთვის საჭირო სათანადო ტონალობის, სიმაღლისა და ხმის ხარისხის მიღწევისკენ მიმართულ სავარჯიშოებს. ეს არის პროფილაქტიკური მიდგომა, რომელიც რეაბილიტაციის პროგრამის ნაწილია: ხმისთვის მავნე გარემო ფაქტორებისა და ქცევების შემცირება ან აღმოფხვრა, ხმის ჯანსაღად შენარჩუნებისთვის საჭირო გამოყენებისა და მოვლის უზრუნველყოფა. გამოყენებული თერაპიული ტექნიკები დაავადებისა და სიმპტომების მიხედვით იცვლება.

ᲧᲚᲐᲞᲕᲘᲡ ᲓᲐᲠᲦᲕᲔᲕᲔᲑᲘ

რა არის ყლაპვის დარღვევა?

ყლაპვის დარღვევა (დისფაგია) არის ყლაპვის გაძნელება, რომელიც ჭამისა და სმის დროს ვლინდება. ყლაპვის დარღვევა სამი სხვადასხვა ფაზის დროს შეიძლება მოხდეს:

ორალური ფაზა: პრობლემები, რომლებიც შეიძლება გამოვლინდეს საკვების ან სასმელის წოვის, ღეჭვისა და პირიდან ხახაში გადაგზავნის ეტაპზე

ფარინგეალური ფაზა: პრობლემები, რომლებიც შეიძლება გამოვლინდეს საკვების ან სასმელის საყლაპავში გაგზავნისას, ანუ იმისთვის, რომ საკვები და სასმელი არასწორი მიმართულებით არ მოხვდეს სასუნთქ მილში, სასუნთქი მილის დახურვისას

ეზოფაგეალური ფაზა: პრობლემები, რომლებიც შეიძლება გამოვლინდეს საკვებისა და სასმელის საყლაპავიდან კუჭში გადაგზავნისას

რა არის ყლაპვის დარღვევის მიზეზები?

ყლაპვის დარღვევა შეიძლება გამოწვეული იყოს ნერვული სისტემის დაზიანებებით, თავ-კისრის არეს დაკავშირებული სხვადასხვა პრობლემებით ან დაავადებებით:

• ინსულტი
• თავის ტვინის ტრავმა
• პარკინსონის დაავადება
• მრავლობითი სკლეროზი
• ცერებრალური დამბლა
• ალცჰეიმერის დაავადება
• პირის, ხახის ან ყელის კიბო
• თავ-კისრის ქირურგია
• პირის ღრუს ჰიგიენის პრობლემები (კბილების დაკარგვა, გახრწნილი ან არასათანადო კბილის протезის გამოყენება)

რა არის ყლაპვის დარღვევის სიმპტომები?

ყლაპვის დარღვევას მრავალი სიმპტომი აქვს:

• ჭამის ან სმის დროს ან მაშინვე მის შემდეგ ხველა
• ჭამის ან სმის დროს ან მაშინვე მის შემდეგ „სველი“ ხმა
• ღეჭვისთვის ან ყლაპვისთვის მეტი ძალისა და დროის დახარჯვა
• არასაკმარისი კვებიდან გამომდინარე წონის დაკლება და დეჰიდრატაცია (წყლის უკმარისობა)
• განმეორებითი ფილტვების ანთება (პნევმონია) ან საჭმლის მიღების შემდეგ სუნთქვისას შეკუმშვის შეგრძნება
• საკვების ან სითხის პირიდან გადმოდინება ან საკვების დაგროვება პირში

როგორ დგინდება ყლაპვის დარღვევის დიაგნოზი?

ყლაპვის დარღვევების სფეროში სპეციალიზებული ექსპერტი ენისა და მეტყველების თერაპევტი აფასებს ჭამისა და სმის პრობლემის მქონე პირებს. შეფასების დროს ენისა და მეტყველების თერაპევტი ასრულებს ქვემოთ აღწერილ შეფასებას:

• პაციენტის სამედიცინო მდგომარეობისა და ყლაპვის დარღვევასთან დაკავშირებული ინფორმაციის გარკვევა
• ყლაპვაში მონაწილე კუნთებისა და სტრუქტურების (ტუჩები, ენა, ნიკაპი, სასა და სხვ.) ძალისა და მოძრაობის შეფასება
• პაციენტის პოზისა და პირის მოძრაობების შეფასება ჭამისა და სმის დროს
• ყლაპვის დარღვევის ინსტრუმენტული შეფასება

როგორია ყლაპვის დარღვევის მკურნალობა?

ყლაპვის დარღვევის მკურნალობას ენისა და მეტყველების თერაპევტი გეგმავს ყლაპვის დარღვევის მიზეზის, სიმპტომებისა და ტიპის მიხედვით. მკურნალობისას:

• ყლაპვაზე პასუხისმგებელი კუნთების გაძლიერებასა და კოორდინირებული მოძრაობების უზრუნველყოფას ან ყლაპვის რეფლექსის გააქტიურებას შეძლებადი ნერვების სტიმულაციის მიზნით სპეციალურად მორგებული სავარჯიშოების ჩატარება
• პაციენტისთვის უფრო მოსახერხებელი ყლაპვისთვის სხვადასხვა პოზიციისა და ყლაპვის სტრატეგიების გამოყენება
• პაციენტის უსაფრთხო და ადვილი ყლაპვისთვის სხვადასხვა კონსისტენციის საკვებითა და სასმელით კვება

როგორ მოქმედებს ყლაპვის დარღვევა პაციენტის ცხოვრებაზე?

ყლაპვის დარღვევა სხვადასხვა გზით შეიძლება იმოქმედოს პაციენტის ცხოვრებაზე:

• არასაკმარისი კვება და დეჰიდრატაცია
• ჭამისა და სმისგან ნაკლები სიამოვნება
• თავის არიდება სოციალურ გარემოში, სადაც ერთად ჭამენ, ასეთ გარემოში რცხვენია ან თავს იკავებს
• რისკი, რომ ასპირაცია (საკვების ან სასმელის სასუნთქ მილში მოხვედრა) გამოიწვევს ფილტვების ანთებას ან ქრონიკულ ფილტვის დაავადებას

ᲐᲠᲢᲘᲙᲣᲚᲐᲪᲘᲘᲡ ᲓᲐ ᲤᲝᲜᲝᲚᲝᲒᲘᲣᲠᲘ ᲓᲐᲠᲦᲕᲔᲕᲔᲑᲘ

რა არის არტიკულაცია?

არტიკულაცია არის ინდივიდის უნარი, მეტყველებაში მონაწილე ორგანოების თანმიმდევრული, ჰარმონიული მოძრაობებით სწორად წარმოთქვას კონკრეტული ენისთვის დამახასიათებელი მეტყველების ბგერები.

რა არის არტიკულაციის დარღვევა?

არტიკულაციის დარღვევები არის პრობლემები, რომლებიც ეფუძნება მეტყველების ბგერების წარმოთქმის ადგილის, ფორმის, სიჩქარის, დროისა და წნევის არასწორ წარმოქმნას.

რატომ წარმოიქმნება არტიკულაციის დარღვევები?

არტიკულაციის დარღვევებს შეიძლება ჰქონდეს სტრუქტურული წარმოშობა, ან ისინი შეიძლება გამოვლინდეს რაიმე კონკრეტული მიზეზის გარეშეც. არტიკულაციის პრობლემის გამომწვევ მიზეზებს შორისაა: ტუჩისა და სასის ნაპრალი, პირისა და სახის ანომალიები, ორთოდონტიული ანომალიები, სმენის დაქვეითება, გონებრივი შეზღუდულობა, ნევროლოგიური წარმოშობის დარღვევები (ცერებრალური დამბლა და სხვა).

არტიკულაციის დარღვევისას შეიძლება შეინიშნოს შეცდომები შემდეგი ფორმებით:

• /k/ და /t/ ბგერების ადგილების ცვლა: /köpek/ სიტყვის ნაცვლად /töpek/,
• /r/, /y/, /l/, /ç/ ბგერების ნაცვლად სხვა ბგერების წარმოთქმა
• /k/ და /g/ ბგერების ნაცვლად /t/ და /d/ ბგერების გამოყენება

რა არის ფონოლოგიური კომპეტენცია?

ფონოლოგიური კომპეტენცია არის უნარი, მეტყველების ბგერები ენობრივ კონტექსტში ენის წესების შესაბამისად გამოიყენო.

რა არის ფონოლოგიური დარღვევა?

ფონოლოგიური დარღვევები არის სიძნელე ენის წესების შესახებ ცოდნის მიღებისას, რომლებიც მეტყველების საფუძველს წარმოადგენს (ფონოლოგია). ბავშვს არ შეუძლია ადვილად გასაგები მეტყველების ნიმუშების შექმნა. მაგალითად, ბავშვმა ვერ ისწავლა /s/ ბგერის გამოყენება სიტყვის დასაწყისში. განვითარებითი ფონოლოგიური დარღვევები შეიძლება გახდეს მიზეზი იმისა, რომ ბავშვებში მოგვიანებით გაჩნდეს კითხვისა და წერის სიძნელეები.

მნიშვნელოვანია თუ არა არტიკულაციის დარღვევების გასწორება?

თუ ეს პრობლემა სოციალურ, ემოციურ, აკადემიურ და/ან სამუშაო ცხოვრებაზე მოქმედებს, მისი მოგვარება უფრო მნიშვნელოვანი ხდება. შესაბამისად, არტიკულაციის პრობლემები სასწრაფოდ უნდა იქნას გადაწყვეტილი.

ᲓᲐᲒᲕᲘᲐᲜᲔᲑᲣᲚᲘ ᲔᲜᲐ ᲓᲐ ᲛᲔᲢᲧᲕᲔᲚᲔᲑᲐ

ენა და მეტყველება ერთმანეთისგან განსხვავდება. ენა არის ერთობლივი წესების სისტემა, რომელსაც ადამიანები იყენებენ ერთმანეთთან გრძნობებისა და აზრების გასაზიარებლად. ენა არ უნდა ნიშნავდეს მხოლოდ სასაუბრო ენას; წერა და ჟესტების გამოყენებაც ენაა. მეტყველება კი არის ის სისტემა, რომელშიც ეს გრძნობები და აზრები შემცველი წესების მიხედვით ფიზიკურად წარმოიქმნება საჭირო ორგანოების დახმარებით.

ბავშვს შეიძლება ჰქონდეს გრძნობებისა და აზრების გადმოსაცემად საჭირო გრამატიკა, მაგრამ შეიძლება ვერ ლაპარაკობდეს, რადგან მეტყველების ორგანოები (ენა, ტუჩები და სხვ.) ვერ ასრულებენ თავიანთ ფუნქციას საჭირო სახით. მეორე მხრივ, სხვა ბავშვი, რომლის მეტყველების ორგანოებიც უნაკლოდ ასრულებენ თავიანთ ფუნქციას, შეიძლება ვერ ლაპარაკობდეს ენის განვითარებაში არსებული ხარვეზის გამო, ან ორივე შეიძლება ერთდროულად გამოვლინდეს.

ჩემი შვილის განვითარებაში არსებული დროებითი შეფერხებაა თუ დარღვევა?

ბავშვები ზოგიერთ უნარში თანატოლებს შეიძლება ჩამორჩნენ; მათ შეუძლიათ ეს მოკლე ხანში გამოასწორონ, ან კიდევაც უკეთესნი გახდნენ. ბავშვს შეიძლება ნორმალურად უვითარდებოდეს სიარული, ჭამა, ტუალეტის დამოუკიდებლად გამოყენება, მაგრამ მისი მეტყველება დაგვიანდეს. ყველა ბავშვს აქვს ზოგადად მიღებული იდენტური ან მსგავსი განვითარების ეტაპები; გარდა ამისა, ზოგიერთ ბავშვს შეიძლება ჰქონდეს საკუთარი განვითარების დროის განსაკუთრებულობა და მეტყველება დაიწყოს თანატოლებთან შედარებით ოდნავ ადრე ან გვიან. მშობლები საკმაოდ კარგი დამკვირვებლები არიან; ისინი ძალიან ყურადღებით აკვირდებიან შვილის ქცევას. ამავე დროს, მშობლებს წარმოდგენა აქვთ გარშემო სხვა ნორმალურად მზარდი ბავშვების განვითარებაზეც. როცა მშობლებს რაიმეში ეჭვი ეპარებათ, ისინი შვილის შესრულებას სხვა ბავშვებთან ადარებენ და უმეტესად დროულად ხვდებიან, რომ რაღაც არ მიდის სწორად; ბუნებრივია, ღელავენ და ჯერ უახლოეს ადამიანებს ეკითხებიან, შემდეგ კი უახლოეს სპეციალისტს მიმართავენ, რომ გაარკვიონ: ჩემი შვილი ჯერ კიდევ არ ლაპარაკობს. ჩემი შვილი თავს სხვანაირად გამოხატავს. ჩემი შვილის ნათქვამი ადვილად არ ესმით.

ოჯახებისთვის ან ამ საკითხში არაკომპეტენტური პირებისთვის ძნელად შესამჩნევია საკითხი: ბავშვის მეტყველება დაგვიანებულია თუ მას ენის ან მეტყველების დარღვევა აქვს და, გარდა ამისა, შეუძლია თუ არა ამ პრობლემის თავისით დაძლევა.

ენისა და მეტყველების დარღვევები არ არის საკითხი, რომელშიც ბავშვთა ექიმები, ფსიქოლოგები და ბავშვთა განვითარების სპეციალისტები არიან ან უნდა იყვნენ კომპეტენტურნი. თქვენმა ექიმმა, ბავშვის ფსიქოლოგმა ან წინასკოლური დაწესებულების მასწავლებელმა შეიძლება გირჩიოთ, რომ ბავშვის ფიზიკური განვითარება ნორმალურია, ის ესმის და შეუძლია ისეთი სიტყვების წარმოთქმა, როგორიცაა „მამა, დედა“, და, შესაბამისად, სპეციალისტთან მიმართვამდე დაელოდოთ 3, შესაძლოა 4 წლამდე. ასევე, სხვადასხვა პროფესიის სპეციალისტებმა იციან, რომ ბევრი ბავშვი 2 წლის ასაკში ვერ ლაპარაკობს, 3 წლისას კი სრულყოფილად იწყებს საუბარს, და ამიტომ შეიძლება მათ სთხოვონ ოჯახებს, არ ინერვიულონ, სანამ ნამდვილ პრობლემას არ დაინახავენ. ეს აზროვნება იწვევს ოჯახების მხრიდან „დავიცადოთ და ვნახოთ“ ტიპის მიდგომას, ხოლო იმ ოჯახებიდან, რომელთა შვილებიც თანატოლების მსგავს განვითარებას აღწევენ, ზოგი ამ მიდგომას ერთმანეთს ხალხური რწმენის სახით უზიარებს, როგორც დამამშვიდებელ აზრს:

“ცოტა მოიცადეთ, ისაუბრებს”

”მისი ბიძა/მამიდა/დეიდა/ძმა და ა.შ. ისიც გვიან ლაპარაკობდა”

”აინშტაინიც კი სკოლაში შესვლისას დაიწყო ლაპარაკი”

დიახ, (თუმცა ეს დადასტურებული არ არის) ალბერტ აინშტაინმა და სხვა ნახსენებმა პირებმა შეიძლება გვიან დაიწყეს ლაპარაკი, და მათგან ზოგიერთმა შეიძლება თავისით დაძლიოს პრობლემა. თუ თქვენს გარემოს უფრო ყურადღებით შეხედავთ, შეამჩნევთ, რომ 5-6 წლის ასაკში ან სკოლის ასაკშიც კი ბევრ ბავშვს ჯერ კიდევ აქვს ენისა და მეტყველების პრობლემა. თუ გავითვალისწინებთ, რომ ამ ბავშვების მეტყველებაც ოდესღაც დაგვიანებული იყო, მაშინ რა მოუვა ამ 5-6 წლის ან სკოლის ასაკში მყოფ ბავშვებს, რომლებიც ჯერ კიდევ ვერ ლაპარაკობენ თანატოლების მსგავსად ან სხვაგვარად უკავშირდებიან ურთიერთობას, ანუ სხვა სიტყვებით, პატარა აინშტაინებს?

სინამდვილე ისაა, რომ მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში ჩატარებული კვლევებით, სკოლამდელი და სკოლის ასაკის ბავშვების თითქმის 10%-ზე მეტს ენისა და მეტყველების დარღვევა აქვს. მარტივად რომ ვთქვათ, ეს ნიშნავს, რომ თქვენს გარშემო ყოველი 10 ბავშვიდან ერთი. ანუ, ექიმის ან თქვენი გარემოს მიერ მაგალითად მოყვანილი გვიან მოლაპარაკე უფროსი ძმა, და, ბიძა, დეიდა, მეზობლის შვილი და ა.შ.-ის დიდი ნაწილი ენისა და მეტყველების პრობლემით იტანჯება. ასევე ცნობილი სხვა ფაქტია, რომ ბავშვთა მეტყველების დაგვიანებით შეწუხებულთა დიდი ნაწილი ამ დარღვევას სკოლის ასაკში და ცხოვრების მომდევნო ეტაპებზეც ინარჩუნებს.

როცა თქვენი მანქანა გაფუჭდება, მექანიკოსის „დავიცადოთ და ვნახოთ“ და „მეზობლის მანქანაც გვიან ამუშავდა“ ტიპის დამამშვიდებელი სიტყვები, რისკის გამო, შეიძლება გახდეს მიზეზი იმისა, რომ ჯიბიდან უფრო მეტი ფული გამოგაქვთ, ან საუკეთესო შემთხვევაში დაკარგავთ მანქანას. მაშინ რა ხდება, როცა საქმე თქვენს შვილს ეხება? აქ აღებულმა რისკებმა შეიძლება ბავშვის ცხოვრების შემდგომ ეტაპებზე გამოიწვიოს სოციალური, ფსიქოლოგიური და ქცევითი პრობლემები და სწავლის სიძნელეები, რომლებსაც, რაც უფრო იზრდება, მით უფრო რთულდება უკან მობრუნება. ანუ, თუ თქვენი შვილის კომუნიკაციაში დაგვიანებაზე, დარღვევაზე ან განსხვავებაზე ეჭვობთ, ძალიან მნიშვნელოვანია, რომ ენისა და მეტყველების დარღვევების სპეციალისტმა შეაფასოს ეს და, საჭიროების შემთხვევაში, ბავშვმა მიიღოს სწავლება.

ოჯახებმა რა უნდა გააკეთონ?

ოჯახებმა არ უნდა დაკარგონ დრო იმის მოსმენით, რას ამბობენ არასპეციალისტები, ან იმ ვარაუდით, რომ, რაც არ უნდა მოხდეს, მათი შვილები მეტყველების თვალსაზრისით თანატოლებს მიაღწევენ. თუ ეჭვი გეპარებათ თქვენი შვილის ენის ან მეტყველების განვითარებაში, მიმართეთ ენისა და მეტყველების დარღვევების სპეციალისტს. ენისა და მეტყველების თერაპევტი ტესტების დახმარებით გაზომავს, რამდენად ესმის და გამოხატავს ბავშვი ზეპირ ენას, ბუნებრივ გარემოში შეაფასებს ბავშვის ურთიერთობას გარშემომყოფებთან, დაადგენს განვითარებაზე მოქმედი შესაძლო ფაქტორებს და ოჯახს მისცემს კონსულტაციას იმის თაობაზე, რა უნდა გააკეთონ შემდგომში.

რატომ უნდა მივმართო სპეციალისტს?

თუნდაც მარტივი რამის მოლოდინი შრომატევადი პროცესია, ხოლო იმის მოლოდინი, შეძლებს თუ არა ბავშვი ლაპარაკს, უფრო რთული და დამღლელი პროცესია. ოჯახებისთვის განსაკუთრებით ცუდია იმის ცოდნა, რომ პრობლემის ადრეულ ეტაპზე აღმოჩენისას მისი გადაჭრა უფრო ადვილი და სწრაფია.

თუ თქვენს შვილს მხოლოდ მარტივი დაგვიანება აქვს, მაინც უკეთესია, ყურმოკვრილ ინფორმაციას ნდობის ნაცვლად სპეციალისტ თერაპევტს მიმართოთ. ენისა და მეტყველების თერაპევტი ბავშვის ენისა და მეტყველების უნარებს საფუძვლიანად შეაფასებს და საბოლოოდ მოგცემთ ბევრ იდეას, რომელიც შემოგთავაზებთ არა მხოლოდ „დავიცადოთ და ვნახოთ“-ს, არამედ შვილის კომუნიკაციის უნარების გაძლიერების საშუალებებსაც, ან გეტყვით, რომ დადგენილ ინტერვალებში გნებავთ კონტროლი.

ᲡᲐᲡᲐᲣᲑᲠᲝ ᲤᲚᲣᲔᲜᲢᲣᲠᲝᲑᲘᲡ ᲓᲐᲠᲦᲕᲔᲕᲔᲑᲘ

რა არის ჩქარი-არეული მეტყველება (cluttering)?

მოკლედ აღწერილი როგორც მეტყველება, რომელიც არანორმალურად სწრაფი და არარეგულარულია, ჩქარი-არეული მეტყველების (cluttering) შესახებ დღესაც მკვლევრები კვლევას აგრძელებენ.

ჩქარი-არეული მეტყველება, კეკეჩობის მსგავსად, მეტყველების ფლუენტურობის დარღვევაა, მაგრამ კეკეჩობისგან განსხვავდება. ის არის მეტყველების დარღვევა, რომელიც ზედმეტად სწრაფი, არარეგულარული და ხშირად საკითხთან დაუკავშირებელი სიტყვებისა თუ გამოთქმების შემცველია.

ჩქარი-არეულ მეტყველებაში მეტყველების ნორმალურ დინებაში ზედმეტად დიდი წყვეტებია, და ამას შეიძლება თან ახლდეს ზედმეტად სწრაფი მეტყველება, არარეგულარული ტემპი, არასწორი/არასრული წარმოთქმა და იმის ეჭვი, შეძლებს თუ არა თქვას, რაც უნდა თქვას.

ამჟამად ჩქარი-არეული მეტყველებისთვის (კეკეჩობის თერაპიაში გამოყენებული ტექნიკებით) ტარდება თერაპიები, რომლებიც მიზნად ისახავს მეტყველების შენელებას, შეუფერხებლობის შემცირებას, ცნობიერებისა და ენობრივი ორგანიზაციის გაზრდას.

ჩქარი-არეული მეტყველების მიზეზებისთვის კეკეჩობის მიზეზებზე არსებული განმარტებები კეთდება, თუმცა მისი გავრცელების სიხშირის დადგენა ჯერ კიდევ მკაფიოდ შესაძლებელი არ არის.

ᲙᲔᲙᲔᲩᲝᲑᲐ

სხვადასხვა წყაროში სხვადასხვა ასპექტის ხაზგასმით აღწერილი კეკეჩობა ყველაზე ზუსტი განსაზღვრებით არის მეტყველების დინებისა ან რიტმის დარღვევა წყვეტებით ან ბლოკის მსგავსი დაბრკოლებებით. განსაზღვრება შეიძლება უფრო გაფართოვდეს და ასე ჩამოყალიბდეს:

კეკეჩობა, რომელიც მეტყველების დროს სუნთქვის, ფონაციისა (ხმის წარმოქმნა) და არტიკულაციის კოორდინაციაზე მოქმედი არანებაყოფლობითი ნეირომოტორული დარღვევების შედეგად წარმოიქმნება. კეკეჩობა, ყოველთვის არა, მაგრამ, როგორც წესი, გამოვლინდება:

1) პაციენტის მიერ სიტყვების წარმოთქმისას განცდილი არანებაყოფლობითი კონტროლის დაკარგვით,

2) ზედმეტი და/ან არანორმალური ბგერის/მარცვლის გამეორებებით, გაწელვებით, ხმოვანი ან უხმო ბლოკებით, ან ამ ქცევებისგან თავის არიდებით, და

3) მრავალი სხვადასხვა ფსიქოლოგიური სტრესითა და უარყოფითი ემოციით არის დაკავშირებული ან მათ მიერ არის გამოწვეული.”

რა არის მეტყველების თერაპია და როგორ შეუძლია დახმარება?

ენის ან მეტყველების დარღვევის მქონე ნებისმიერი ასაკის ადამიანს შეუძლია ამ სფეროში სპეციალური განათლების მქონე ენისა და მეტყველების თერაპევტისგან სპეციალური სწავლება მიიღოს. ეს სპეციალური სწავლება ცნობილია როგორც „მეტყველების თერაპია“. კეკეჩობისთვის ჩასატარებელი მეტყველების თერაპია, როგორც წესი, არის ინდივიდუალური თერაპია, სადაც მონაწილეობენ კეკეჩობის მქონე პირი და მეტყველების თერაპევტი. ზოგ შემთხვევაში ოჯახის წევრებიც შეიძლება შეუერთდნენ თერაპიის სესიებს, განსაკუთრებით მაშინ, თუ კეკეჩობის მქონე პირი ბავშვია. მეტყველების თერაპია ასევე შეიძლება ჩატარდეს ჯგუფურ გარემოში, სადაც რამდენიმე კეკეჩობის მქონე პირია – მაგალითად, 2-დან 6 მონაწილემდე. მეტყველების თერაპიის მიზნები საკმაოდ მრავალფეროვანია. ესენია: სწავლება, როგორ ილაპარაკონ ისე, რომ კეკეჩობა არ გამოვლინდეს (შეუფერხებლობის ფორმირება); კეკეჩობის შედარებით მარტივი ფორმის სწავლება (კეკეჩობის მოდიფიკაცია); კეკეჩობის მქონე პირისთვის სწავლება, რომ მიიღოს თავისი კეკეჩობა ან არ აარიდოს თავი მას (დესენსიბილიზაცია და თავის არიდების შემცირება) და სხვა ტექნიკები.

ᲛᲘᲦᲔᲑᲣᲚᲘ ᲔᲜᲘᲡ ᲓᲐᲠᲦᲕᲔᲕᲐ: ᲐᲤᲐᲖᲘᲐ

რა არის აფაზია?

აფაზია არის ენის დარღვევა, რომელიც, როგორც წესი, ინსულტის ან თავის ტრავმის შედეგად მოულოდნელად ჩნდება და ტვინის ენის ფუნქციებზე პასუხისმგებელი უბნების დაზიანებიდან მოდის. ადამიანების უმეტესობაში ენის უბნები ტვინის მარცხენა ნახევარსფეროში მდებარეობს. ამიტომ აფაზიის დროს, როცა ტვინის მარცხენა ნახევრის ენის უბნები ზიანდება, პაციენტის სხეულის მარჯვენა მხარეს შეიძლება დამბლა დაემართოს.

ეს დარღვევა გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ენის გამოხატვასა და გაგებაზე, არამედ კითხვასა და წერაზეც. აფაზიას შეიძლება თან ახლდეს ნევროლოგიური მეტყველების დარღვევებიც, მაგალითად დიზართრია ან მეტყველების აპრაქსია.

რა არის აფაზიის მიზეზები?

აფაზია გამოწვეულია ტვინის ენობრივი უბნებიდან ერთი ან მეტის დაზიანებით. ხშირად ტვინის დაზიანების მიზეზი ინსულტია. ინსულტი ხდება მაშინ, როცა ტვინის რომელიმე უბანი სისხლის მიწოდების გარეშე რჩება. ტვინის უჯრედები იღუპებიან, როცა ვერ იღებენ ჟანგბადისა და მნიშვნელოვანი საკვები ნივთიერებების მატარებელ ნორმალურ სისხლის მიწოდებას. ტვინის დაზიანების სხვა მიზეზებს შორისაა თავზე მიყენებული ძლიერი დარტყმები, ტვინის სიმსივნეები, ტვინის ინფექციები და ტვინზე მოქმედი სხვა მდგომარეობები.

როგორ დგინდება აფაზია?

აფაზია, როგორც წესი, პირველად ამჩნევს ის ექიმი (ნევროლოგი), რომელიც ტვინის დაზიანების მქონე პაციენტს მკურნალობს. თუ ექიმი მოკლე საწოლთან შეფასების შემდეგ აფაზიაზე ეჭვობს, პაციენტს მიმართავს ენისა და მეტყველების თერაპევტთან, რომ უფრო დეტალურად შეფასდეს მისი კომუნიკაციის უნარები. ენისა და მეტყველების თერაპევტი აფასებს ინდივიდის უნარს – შეასრულოს ბრძანებები, უპასუხოს კითხვებს, დაასახელოს საგნები და შეინარჩუნოს საუბარი – და ატარებს აფაზიის ტესტს შესაბამისი თერაპიული პროგრამის შესამუშავებლად. შეფასებამ უნდა მოიცვას აფაზიით დაავადებული პირის მოტორული მეტყველების დარღვევები, ენის გაგება, კითხვა, წერა, ყლაპვის უნარი და ალტერნატიული და დამხმარე კომუნიკაციის სისტემების გამოყენების უნარი. თურქეთში აფაზიის მქონე პირებისთვის მომზადებულია შემდეგი შეფასების ტესტები: GAT (Gülhane Afazi Testi: Tanrıdağ, 1993), GAT-2 (Tanrıdağ, Maviş, Topbaş, 2011), EAT (Atamaz, Yağız On, Durmaz, 2007) და ADD (Maviş ve Toğram, 2007).

როგორია აფაზიის თერაპია?

ზოგ შემთხვევაში აფაზია პაციენტზე ჩარევის გარეშე უხდება. ასეთი სპონტანური გამოჯანმრთელება ხდება იმ ტიპის ინსულტის შემდეგ, რომლის დროსაც ტვინში სისხლის ნაკადი დროებით წყდება, მაგრამ მალე აღდგება და ე.წ. დროებითი იშემიური შეტევა ეწოდება. ასეთ შემთხვევებში ენობრივი უნარები რამდენიმე საათში ან რამდენიმე დღეში შეიძლება დაბრუნდეს.

მაგრამ უმეტეს შემთხვევაში ენის გამოჯანმრთელება ასე სწრაფი ან სრული არ არის. აფაზიით დაავადებული ბევრი ადამიანი რამდენიმე დღიდან ერთ თვემდე ხანგრძლივობით იძენს ზოგიერთი ენობრივი უნარის დაბრუნებას, ნაწილობრივი სპონტანური გამოჯანმრთელების სახით, ხოლო ზოგ პირში აფაზია მუდმივი შეიძლება იყოს. ასეთ შემთხვევებში ენისა და მეტყველების თერაპია დამხმარეა. შედარებითი გამოჯანმრთელება, როგორც წესი, ორ წელზე მეტ ხანს გრძელდება. ჯანდაცვის სპეციალისტთა უმეტესობა თვლის, რომ ყველაზე ეფექტური მკურნალობა გამოჯანმრთელების პროცესის ადრეულ ეტაპებზე უნდა დაიწყოს. გამოჯანმრთელებაზე მოქმედ ფაქტორებს შორისაა დაზიანებული ტვინის უბანი, ტვინის დაზიანების გავრცელება, პაციენტის ასაკი და ჯანმრთელობის მდგომარეობა. ასევე, სხვა ფაქტორებს შორისაა მოტივაცია, ხელის დომინირება და განათლების დონე.

აფაზიასთან მომუშავე ენისა და მეტყველების თერაპევტები არიან სპეციალისტები, რომლებიც აფაზიის მქონე პირების კომუნიკაციის უნარების განვითარებაში ფლობენ ექსპერტიზას: ისინი ენობრივი უნარების რაც შეიძლება მეტად აღდგენას, ენობრივი პრობლემების კომპენსირებას და კომუნიკაციის სხვა მეთოდების სწავლებას ახორციელებენ და პირს აძლევენ მოტივაციას, გამოიყენოს დარჩენილი ენობრივი უნარები. აფაზიის ტიპისა და ნაკლოვანებისთვის ინდივიდუალურად მომზადებული თერაპიები ფოკუსირდება პაციენტის ფუნქციურ საჭიროებებზე. ჯგუფური თერაპიები კი პატარა ჯგუფურ გარემოში აფაზიით დაავადებულ პირებს ახალი კომუნიკაციის უნარების გამოყენების შანსს აძლევს. ოჯახის მონაწილეობა აფაზიის თერაპიის მნიშვნელოვანი კომპონენტია.

ᲛᲝᲢᲝᲠᲣᲚᲘ ᲛᲔᲢᲧᲕᲔᲚᲔᲑᲘᲡ ᲓᲐᲠᲦᲕᲔᲕᲔᲑᲘ: ᲓᲘᲖᲐᲠᲗᲠᲘᲐ ᲓᲐ ᲐᲞᲠᲐᲥᲡᲘᲐ

რა არის მოტორული მეტყველების დარღვევები?

მეტყველება, ხმა, სმენა, პირისა და სახის მექანიზმის გამოყენებით განვითარებადი სენსორული და მოტორული პროცესია; ის მოითხოვს რთულ ნერვულ ინტეგრაციას და მრავალი ფიზიოლოგიური სისტემის სწრაფ კოორდინაციას. მეტყველების დარღვევებს, რომლებიც გამოწვეულია ნეირომოტორული პრობლემით, რომელიც გავლენას ახდენს მეტყველების სუნთქვის, ფონაციის, რეზონანსის, არტიკულაციისა და პროსოდიის ერთ ან რამდენიმე კომპონენტზე, მოტორული მეტყველების დარღვევები ეწოდება. დიზართრიისა და აპრაქსიის სახით არსებობს მოტორული მეტყველების დარღვევის ორი ტიპი.

რა არის დიზართრია?

ეს არის მოტორული მეტყველების დარღვევა, რომელიც ცენტრალური ნერვული სისტემისა და/ან periferiული ნერვული სისტემის დაზიანების ან ორივე სისტემის დაზიანების შედეგად ვლინდება: მეტყველების მექანიზმის მართვაზე პასუხისმგებელ კუნთებში სპასტიურობა, ფლაქციდობა, კოორდინაციის დარღვევა, პარალიზი ხდება და შედეგად მეტყველების სუნთქვის, ფონაციის, რეზონანსის, არტიკულაციისა და პროზოდიული თვისებები ზიანდება, რაც გასაგებობის თვისებას ზღუდავს.

ᲐᲞᲠᲐᲥᲡᲘᲐ

რა არის აპრაქსია?

ეს არის ისეთი მოძრაობების შეუსრულებლობა, რომლებიც უნარს მოითხოვს, იმ შემთხვევების გარდა, რომლებიც გამოწვეულია რაიმე სისუსტით, აკინეზიით, არანორმალური ტონუსით ან პოზით, შემეცნებითი ფუნქციების დარღვევით, გაგების შემცირებით, თანამშრომლობის შეუძლებლობით. ეს მოტორული აგნოზიის ერთ-ერთი ფორმაა.

რა არის მეტყველების აპრაქსია (ზეპირი აპრაქსია)?

ეს არის მოტორული დარღვევა, რომელიც დაკავშირებულია მეტყველების დაპროგრამებასთან, როგორც მოზრდილობაში, ისე ბავშვობაში. მოზრდილთა ფორმა ნორმალური ენისა და მეტყველების განვითარების შემდეგ ვითარდება. ბავშვობის ასაკის აპრაქსიული მეტყველება კი ტვინის სტრუქტურული დაზიანების შედეგად წარმოიქმნება. ის ასევე განისაზღვრება, როგორც სენსომოტორული მეტყველების დარღვევა. ეს არის ცენტრში მოტორული დაგეგმვის დარღვევა, რომელიც აუცილებელია სიტყვების წარმოსათქმელად და ნებაყოფლობითი კუნთური მოძრაობების შესასრულებლად.

რა არის აპრაქსიული მეტყველების თავისებურებები?

ხშირად გვხვდება არტიკულაციის პრობლემები. გარდა ამისა, მნიშვნელოვანია ფონაციის კოორდინაცია, სიხშირე და/ან აქცენტი. პაციენტი აცნობიერებს თავის უუნარობას; რაც უფრო გრძელდება სიტყვა, მით იზრდება პრობლემა. არტიკულაციის დარღვევები არაერთგვაროვანია: ვლინდება გამეორებები, გაწელვები ან სიტყვების ცვლილებებში ვარიაციები. თანხმოვნების წარმოთქმა ხმოვნებზე უფრო რთულია, დასაწყისი თანხმოვნები კი ბოლო თანხმოვნებზე უფრო რთულია. განსაკუთრებით ავტომატურ და ხშირად გამოყენებულ სიტყვებში ხშირად გვხვდება მეტყველების ნაწილები, რომლებიც სრულყოფილად წარმოითქმის.