ბავშვთა ენდოკრინოლოგია

ბავშვთა ენდოკრინოლოგია არის სამედიცინო სპეციალობა, რომელიც სწავლობს ჰორმონების გამომმუშავებელ ჯირკვლებს, ანუ ე.წ. ენდოკრინულ სისტემას
,
იკვლევს ჰორმონების ფუნქციებს და იმ მექანიზმებს, რომლებიც არეგულირებს ჰორმონების გამოყოფას.

ენდოკრინული სისტემა შედგება ორგანიზმის სხვადასხვა ორგანოში განლაგებული ჰორმონის გამომყოფი ჯირკვლებისგან. მათ შორისაა ჰიპოფიზი, ფარისებრი ჯირკვალი, პანკრეასი, თირკმელზედა ჯირკვლები, სასქესო ჯირკვლები (სათესლეები და საკვერცხეები) და ფარისებრახლო ჯირკვლები.

ენდოკრინოლოგები აფასებენ, სწორად ფუნქციონირებს თუ არა ეს ჯირკვლები, და ჰორმონების დონის ნებისმიერი ცვლილების შემთხვევაში ახდენენ მის დიაგნოსტიკასა და მკურნალობას.

ბავშვთა ენდოკრინოლოგიის სფეროს მიეკუთვნება პრობლემები, რომლებიც გამოწვეულია ბავშვის ზრდის, განვითარებისა და მომწიფებისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი ჰორმონების გამომუშავების ან ფუნქციის დარღვევით. ბავშვთა ენდოკრინოლოგები ახალშობილობის პერიოდიდან 18 წლამდე ჩვილებში, ბავშვებსა და მოზარდებში ენდოკრინული დაავადებების დიაგნოსტიკასა და მკურნალობას ახორციელებენ. ამ დაავადებებს შორის ძირითადია:

1-ზრდის დარღვევები
:

დაბალი სიმაღლე: მდგომარეობა, როდესაც ბავშვი ასაკისთვის მოსალოდნელად არ იზრდება; მის მიზეზებს შორისაა

ზრდის ჰორმონის იზოლირებული დეფიციტი, ჰიპოფიზური უკმარისობა და ჰიპოთირეოზი, ასევე არასრულფასოვანი კვება, გენეტიკური სინდრომები (მაგალითად, ტერნერის სინდრომი) ან ოჯახური დაბალი სიმაღლე.

მაღალი სიმაღლე: ბავშვები შეიძლება თანატოლებზე მაღლები იყვნენ ზრდის ჰორმონის სიჭარბის (სიმსივნური ან გენეტიკური წარმოშობის) ან ოჯახური მიზეზების გამო. ნაადრევი სქესობრივი მომწიფების და თირკმელზედა ჯირკვლის თანდაყოლილი ჰიპერპლაზიის მქონე ბავშვები დაავადების დასაწყისში შეიძლება თანატოლებზე მაღლები იყვნენ, თუმცა ზრდასრულ ასაკში მათი სიმაღლე შეიძლება დაბალი დარჩეს.

2-სქესობრივი განვითარების დარღვევები
: პრობლემების ერთობლიობა, რომელიც სასქესო ორგანოების განვითარებისას ან სქესობრივი მომწიფების პერიოდში ჰორმონული დისბალანსის გამო ვითარდება.

3-თირკმელზედა ჯირკვლის დარღვევები
: თირკმელზედა ჯირკვლები გამოიმუშავებს კორტიზოლსა და სხვა ჰორმონებს და არეგულირებს სტრესზე რეაქციას. თირკმელზედა ჯირკვლის პრობლემებმა, როგორიცაა ადისონის დაავადება ან კუშინგის სინდრომი, შეიძლება ბავშვებში ზრდის, განვითარებისა და მეტაბოლიზმის პრობლემები გამოიწვიოს.
გენეტიკური დარღვევების შედეგად თირკმელზედა ჯირკვლის ჰორმონების გამომუშავების დეფიციტმა შეიძლება სქესობრივი განვითარებაც დაარღვიოს.

4-ძვლის მეტაბოლიზმის დარღვევები
: ბავშვებში კალციუმის, ფოსფორისა და D ვიტამინის დონის დარღვევებმა შეიძლება ძვლის განვითარებასა და ჯანმრთელობაზე იმოქმედოს.

ამ ჯგუფის დაავადებებს მიეკუთვნება რაქიტი, რომელიც D ვიტამინის დეფიციტის ან მის მიმართ რეზისტენტობის შედეგად ვითარდება და მიმდინარეობს ძვლის

ეპიფიზების დარბილებითა და ძვლების გამრუდებით; ასევე ძვლის მასის კლება (ოსტეოპენია–ოსტეოპოროზი), ძვლის ჭარბი გამკვრივება (ოსტეოსკლეროზი) და „მინის ძვლების“ დაავადება (არასრულყოფილი ოსტეოგენეზი).

ასევე ძვლის მეტაბოლიზმზე მოქმედ დაავადებებს მიეკუთვნება ფარისებრახლო ჯირკვლის მიერ ჰორმონის გამოუმუშავებლობა (ჰიპოპარათირეოზი), გამომუშავებული პარათჰორმონის არაეფექტურობა (ფსევდოჰიპოპარათირეოზი) და პარათჰორმონის ჭარბი გამომუშავება (ჰიპერპარათირეოზი).

5-ჰიპოგლიკემია:
ჰიპოგლიკემია, ანუ სისხლში შაქრის დაბალი დონე, შეიძლება ბავშვებში ენერგიის დონესა და მეტაბოლიზმზე აისახოს. იგი უფრო ხშირია ახალშობილობის პერიოდში, თუმცა შეიძლება ნებისმიერ ასაკში განვითარდეს.

6-დიაბეტი:
დაავადებათა ჯგუფი, რომლის დროსაც ირღვევა ნახშირწყლების, ცილებისა და ცხიმების ცვლა, რადგან სისხლში შაქრის დონე მაღალი რჩება — პანკრეასის მიერ ჰორმონ ინსულინის გამოუმუშავებლობის ან გამომუშავებული ინსულინის ფუნქციის დარღვევის გამო.
დიაბეტის ყველაზე გავრცელებული ფორმებია ინსულინის დეფიციტით განპირობებული 1-ლი ტიპის დიაბეტი, ინსულინრეზისტენტობით გამოწვეული მე-2 ტიპის დიაბეტი და გენეტიკურად გადაცემადი MODY დიაბეტი.

7-სიმსუქნე
: ყველაზე ხშირად გვხვდება ეგზოგენური სიმსუქნე, რომელიც ჭარბი კვებისა და ფიზიკური უმოქმედობის შედეგია. პაციენტების მხოლოდ 1–5%
-
ში არის სიმსუქნის მიზეზი გენეტიკური

დარღვევები, კუშინგის სინდრომი, ჰიპოთირეოზი, პარათჰორმონის დარღვევები და ზოგიერთი სინდრომი.

8-ჭარბი თმიანობა (ჰირსუტიზმი)

და მენსტრუალური დარღვევები
: გოგონებში რვა, ხოლო ბიჭებში ცხრა წლამდე სასქესო არეში და/ან იღლიებში თმიანობის გაჩენა შეიძლება იყოს ზოგიერთი გენეტიკური დაავადების ან ანდროგენების (მამრობითი ჰორმონების) გამომყოფი სიმსივნის პირველი ნიშანი. ახალგაზრდა გოგონებში მამაკაცური ტიპის თმიანობა და მენსტრუალური დარღვევები შეიძლება გამოწვეული იყოს ისეთი დაავადებებით, როგორიცაა პოლიკისტოზური საკვერცხის სინდრომი, საკვერცხის სიმსივნეები და თირკმელზედა ჯირკვლის თანდაყოლილი ჰიპერპლაზია.

მენსტრუალური დარღვევები: მენსტრუაციის საერთოდ არარსებობა, მენსტრუაციის დაწყების შემდეგ მისი შეწყვეტა სულ მცირე სამი თვით,

ასევე ხშირი ან ჭარბი მენსტრუალური სისხლდენა შეიძლება ჰორმონული მიზეზებითაც იყოს განპირობებული.

9-ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები
: ჰორმონული დარღვევები, რომლებიც ფარისებრი ჯირკვლის ჭარბი (ჰიპერთირეოზი) ან არასაკმარისი (ჰიპოთირეოზი) ფუნქციის შედეგად ვითარდება. ამ დაავადებებმა შეიძლება ბავშვებში ზრდისა და განვითარების პრობლემები გამოიწვიოს.

10-სქესობრივი მომწიფების დარღვევები
: გოგონებში 8 წლამდე, ხოლო ბიჭებში 9 წლამდე სქესობრივი მომწიფების ნიშნების გამოჩენა ნაადრევ სქესობრივ მომწიფებად ითვლება. ასევე, თუ გოგონებში 13, ხოლო ბიჭებში 14 წლის ასაკში სქესობრივი მომწიფების ნიშნები არ აღინიშნება, ეს დაგვიანებულ სქესობრივ მომწიფებად მიიჩნევა.

11-ქრომოსომული ანომალიებით განპირობებული დაავადებები
: ისეთი დაავადებების დროს, როგორიცაა ტერნერის სინდრომი, კლაინფელტერის სინდრომი, დაუნის სინდრომი და სხვა ტრისომიები, უფრო ხშირად გვხვდება მრავალი ენდოკრინული დარღვევა, პირველ რიგში დაბალი სიმაღლე და ფარისებრი ჯირკვლის დაავადებები.

ჩვენი ბავშვები არ არიან ზრდასრულების პატარა ასლები — ისინი ზრდისა და განვითარების უწყვეტ პროცესში იმყოფებიან და ფიზიოლოგიური და ფსიქოლოგიური თავისებურებებით მნიშვნელოვნად განსხვავდებიან ზრდასრულებისგან. ბავშვობის ადრეულ ასაკში შესაძლო ენდოკრინულმა და ჰორმონულმა პრობლემებმა, თუ მათ სათანადოდ არ უმკურნალეს, შეიძლება მომავალში სერიოზული უარყოფითი შედეგები გამოიწვიოს. 0–18 წლის ბავშვებში ენდოკრინული სისტემის პრობლემების დროს დაკვირვება და მკურნალობა აუცილებლად ბავშვთა ენდოკრინოლოგმა უნდა განახორციელოს.