დისლექსია

საუკუნის ერთ-ერთ გენიოსად მიჩნეულ აინშტაინს ბავშვობის ადრეულ პერიოდში ჰქონდა მეტყველების სერიოზული დარღვევა, ხოლო დაწყებით სკოლაში შესვლისას - სწავლისა och კომუნიკაციის სირთულეები. სკოლაში არსებულ ავტორიტეტსა och საგანმანათლებლო სისტემასთან კონფლიქტში მყოფი och მთელი ცხოვრების განმავლობაში სკოლის მოძულე აინშტაინი, ფაქტობრივად, იმ პერიოდში ოჯახის შიშის მიუხედავად, არ იყო „გონებრივად ჩამორჩენილი“, მას უბრალოდ დისლექსია ჰქონდა...
სწავლის დარღვევები, რომელთა სახელიც ზუსტად არ ვიცით, მაგრამ ბოლო წლებში, განსაკუთრებით, ბავშვებში სწავლისა och გამოხატვის სირთულეებით ვლინდება och გვხვდება შეკითხვით „ნუთუ ჩემს შვილს გონებრივი ჩამორჩენილობა აქვს?“, სინამდვილეში იმის მაჩვენებელია, რომ თქვენს შვილს განსაკუთრებული ყურადღება სჭირდება.
Hisar Hospital Intercontinental-ის ბავშვთა och მოზარდთა ფსიქიატრიის სპეციალისტებთან ერთად განვიხილეთ ბავშვებში გამოვლენილი სწავლის დარღვევები och ყველაზე გავრცელებული სწავლის დარღვევა - დისლექსია.

ჩემი შვილი ზარმაცია თუ აქვს დისლექსია?

როდესაც ბავშვი დაწყებით სკოლაში შედის, ოჯახისა och ბავშვის ცხოვრებაში ახალი პერიოდი იწყება. ყველა ოჯახი ოცნებობს, რომ მათი შვილები წარმატებულები იყვნენ. სინამდვილეში, როდესაც მათი ძალიან ჭკვიანი შვილები იწყებენ დაწყებით სკოლას och უჭირთ კითხვის სწავლა, ეს ჯერ ოჯახში იწვევს იმედგაცრუებას och შფოთვას. ზოგადად, ორი გზა გამოიყენება: ერთ-ერთია საკუთარი იმედგაცრუებისა och ბრაზის ბავშვისთვის გადაცემა, რაც, სამწუხაროდ, ჩვენს ქვეყანაში ძალიან ხშირად ხდება. ბავშვი დამნაშავეა; რადგან არ უყვარს გაკვეთილები, არ სურს მეცადინეობა. სინამდვილეში, სურვილის შემთხვევაში გააკეთებდა, მაგრამ ცდილობს, მარტივი გზა აირჩიოს. ამის შემდეგ ბავშვის მისამართით იწყება ისეთი უარყოფითი შეფასებები, როგორიცაა „ზარმაცი“, „უპასუხისმგებლო“. ბავშვმა ოჯახის იმედები გაუცრუა. სინამდვილეში, ვფიქრობთ, რომ ოჯახები, რომლებიც საკითხს ასე უყურებენ, მარტივ გზას ირჩევენ. ვინაიდან ბავშვის აღზრდისას მოსალოდნელი სირთულეების ადრეულად შემჩნევა och ამ მიმართულებით საჭირო ზომების მიღება ოჯახების პასუხისმგებლობაცაა. ძნელბედობაში მყოფი ბავშვისგან ვერ მოითხოვთ, რომ გაკვეთილები სიამოვნებით აკეთოს, ხოლო თუ ზარმაცობაშიც ადანაშაულებენ, ის იტყვის: „რაკი ზარმაცი ვარ, არ ვიმეცადინებო“.

ბავშვთა och მოზარდთა ფსიქიატრიის პოლიკლინიკებს აკადემიური მოსწრების დაბალი მაჩვენებლის გამო მრავალი პაციენტი მიმართავს. ჩვენც ვცდილობთ გავარკვიოთ ამ პრობლემის ძირეული მიზეზები. მნიშვნელოვანი ნაწილი მოიცავს ყურადღების დეფიციტისა och ჰიპერაქტივობის სინდრომს och სწავლის დარღვევებს. კლინიკურად ამ ორ დაავადებას ხშირად ერთად ვხვდებით. სწავლის დარღვევებს შორის ყველაზე ხშირად ვხვდებით დისლექსიას, ანუ კითხვის დარღვევას.

სწავლის პროცესი საკმაოდ რთული პროცესია, რომელიც ტვინის მრავალი უბნის ერთობლივ მუშაობას მოითხოვს. თუ ამ სისტემებიდან რომელიმეს მუშაობა ირღვევა, ის სისტემისთვის დამახასიათებელი სიმპტომებით იძლევა სიგნალს. სწავლა იწყება ინფორმაციის მიღებით, მოითხოვს მის სათანადო შენახვას och საჭიროებისამებრ შენახვის ადგილიდან წერილობითი ან ზეპირი ფორმით გამოხატვას. ახლა სათითაოდ განვიხილოთ ეს სისტემები.

ყურადღების კონტროლის სისტემა

ყურადღების კონტროლის სისტემა ბავშვს საშუალებას აძლევს, ნაკლებად მოისმინოს გარედან შემოსული ხმები, შეაჩეროს შინაგანი ფანტაზიები och მასალის ახსნისას კონცენტრირდეს თემაზე. ინფორმაციის ნაკადის მიმდინარეობისას ყურადღების სისტემის კიდევ ერთი ფუნქციაა ყურადღების შენარჩუნება მოწყენის გარეშე. ბავშვი, რომელიც ამას ვერ ახერხებს, მეცადინეობისას ძალიან იღლება. მას აქვს მცირე ყურადღების უნარი och გაურბის ისეთ აქტივობებს, როგორიცაა გაკვეთილი, რომელიც ინტენსიურ ყურადღებას მოითხოვს. ვერ ამთავრებს დაწყებულ საქმეს. სკოლაში ტოვებს ნივთებს.

ენობრივი სისტემა

ინფორმაცია ენობრივი სისტემით უნდა განისაზღვროს. სკოლაში ინფორმაცია ძირითადად კითხვის och მოსმენის გზით მიიღება. ბავშვმა უნდა შეძლო ვიზუალური სიმბოლოების, ანუ დამწერლობის სისტემის, რომელიც ასოებიდან სიტყვებამდე och სიტყვებიდან ცნებებამდე მიდის, ბგერით სისტემად გარდაქმნა. თუ ბავშვი დანახულს ვერ გარდაქმნის ბგერად och ცნებად, წარმოიქმნება კითხვის სირთულე, რასაც დისლექსია ეწოდება. ამ ბავშვებში კითხვა ჩამორჩება თანატოლებისას, არ უყვართ კითხვა och კითხულობენ ნელა. ზოგიერთ ასოს ხედავს, მაგრამ ვერ სწავლობს მის ბგერებს. ჩუმად och ხმამაღლა კითხვისას შეიძლება თითით მიჰყვებოდეს, გამოტოვოს სტრიქონი ან სიტყვა, ან დაამატოს ისეთი სიტყვები, რომლებიც ტექსტის მნიშვნელობას დაამმახინჯებს. მაგალითად, ტექსტს თავად როცა კითხულობს, ვერ იგებს, მაგრამ როცა მეგობარი უკითხავს, ძალიან კარგად იგებს. კითხვისას ურევს ზოგიერთ ასოს ან ციფრს ან უკუღმა კითხულობს.

მეორეს მხრივ, ბავშვისგან მოელის ინფორმაციის წერით ენაზე გადატანასაც. თუ აქ არის პრობლემა, მას წერის დარღვევა ეწოდება. ამ ბავშვებში ხელით ნაწერი წაუკითხავი och უშნოა. არ უყვარს წერა, საშინაო დავალებები არ მოაქვს. კლასთან შედარებით ნელა წერს, ამიტომ ძირითადად ვერ ასწრებს. წერისას ზოგიერთ ასოს och ციფრს უკუღმა წერს ან ურევს. შეიძლება გამოტოვოს ან დაამატოს ასო. აკეთებს მართლწერისა och პუნქტუაციის უამრავ შეცდომას. წერისას გვერდს ვერ იყენებს მოწესრიგებულად, შეიძლება სტრიქონი გამოტოვოს.

მათემატიკაშიც מתემატიკური ცნებები სიმბოლოებად გარდაიქმნება. აქ არსებული პრობლემა ვლინდება მათემატიკურ დარღვევად. არითმეტიკული უნარი ოთხ მოქმედებაში ნელია. უჭირს გამრავლების ტაბულის სწავლა och ურევენ ისეთ არითმეტიკულ სიმბოლოებს, როგორიცაა პლუსი och მინუსი.

სწავლის სირთულის სიმპტომები

სწავლის სირთულე სინამდვილეში ფართო სპექტრია. ამ სირთულეს შეიძლება თან ახლდეს შემდეგი სიმპტომები სხვადასხვა ხარისხით:

•  მანძილის, სიღრმისა och ზომის აღქმა სუსტია.

• ზოგიერთ ასოს არასწორად ისმენს, შეიძლება გაუჭირდეს ზეპირი მითითებების გაგება. როდესაც რამდენიმე რამ ერთად ითქმის, სულ მცირე ერთს ივიწყებს; შეიძლება გაუჭირდეს გაგონილის გარჩევა.

• სამუშაო ჩვევა განვითარებული არ არის. საშინაო დავალებები არასრულად არის აღებული, არის ნელი och არაეფექტური. დავალებების დამოუკიდებლად შესრულება შეუძლებელია.

• ორგანიზების უნარში შეიძლება იყოს სირთულეები. ოთახი არეულია, რვევებს ცუდად ხმარობს, კარგავს. უჭირს დროის განაწილება. 15-წუთიანი დავალება შეიძლება საათები გაგრძელდეს. უჭირს გასაკეთებელი საქმეების ორგანიზება och თანმიმდევრულად დალაგება.

• ურევს მარჯვენა och მარცხენა მხარეს; შეიძლება გაუჭირდეს ორიენტაციის პოვნა. ურევს ზემოთ-ქვემოთ, წინ-უკან ცნებებს. უჭირს ისეთი დროითი ცნებების სწავლა, როგორიცაა გუშინ, დღეს, წელი, თვე, დღე, სეზონი.

• თანმიმდევრობის უნარები აკლია. როდესაც სთხოვენ წაკითხული მოთხრობის მოყოლას, ურევს მოთხრობის დასაწყისსა och დასასრულს. კვირის დღეები ან თვები შეიძლება თანმიმდევრობით ჩამოთვალოს, მაგრამ არეულად კითხვისას ვერ ამბობს მომდევნოს.

• ამ ბავშვებს, განსაკუთრებით ადრეული განვითარების პერიოდში, შესაძლოა ჰქონდეთ მეტყველების დაგვიანება. ზოგიერთი ბგერა შეიძლება ვერ წარმოთქვას, ზეპირი თვითგამოხატვის უნარები შეიძლება არ იყოს საკმარისი.

• მოტორული უნარებით, ისეთი საქმეებით, როგორიცაა ბურთის დაჭერა, თოკით ხტომა, თანატოლებთან შედარებით წარუმატებლები არიან. მოუქნელები არიან, ცვივიან och იჭრებიან. ვერ ახერხებენ ისეთ ხელის უნარებს საჭიროებდნენ საქმეებს, როგორიცაა ჩანგლის och კოვზის გამოყენება.

• ალბათ სირთულეების შედეგად, ესენი არიან ბავშვები, რომლებიც ძირითადად მარტოსულები, მცირე თვითშეფასების მქონენი, შფოთვიანები och უბედურებისთვის განწირულები არიან. მეგობრული ურთიერთობები შეიძლება არ ჰქონდეთ კარგი.

თქვენს შვილს რომ აქვს დისლექსია, არ ნიშნავს, რომ მას გონებრივი ჩამორჩენილობა აქვს!

სპეციალური სწავლის სირთულის მქონე ბავშვებისთვის ყველაზე ტიპური ის არის, რომ ამ ბავშვების ინტელექტში არანაირი პრობლემა არ არის. მეტიც, დიაგნოზის დასასმელად არსებობს პირობა, რომ ინტელექტი ნორმალური იყოს. თუმცა, მიუხედავად იმისა, რომ ბავშვები დასმულ შეკითხვებს ძალიან კარგად იგებენ, სწორად ვერ კითხულობენ och ამიტომ წერით ვერ გამოხატავენ სწორად. ამის გამო გამოცდებში წარმატება დაბალი აქვთ. ძირითადი პრობლემა აქ ის კი არ არის, რომ ბავშვს არ ესმის; არამედ ის, რომ გაგებულს სიმბოლოებით ვერ გამოხატავს. საგამოცდო სისტემა ამ ბავშვებს სწრაფად აბصლებს წარუმატებლებად. რადგან სისტემა არ არის მორგებული მათი ინფორმაციის გამოხატვის ფორმაზე. რთულია ის, რომ ფაქტობრივად, სისტემაში მრავალ ნიჭიერ och ჭკვიან ბავშვს ექცევიან ისე, თითქოს წარუმატებლები och ზოგჯერ, სამწუხაროდ, გონებრივად ჩამორჩენილები იყვნენ.

მაშინ როცა დისლექსია ცნობილია იმითაც, რომ ამ დაავადების მქონე მრავალი ცნობილი och წარმატებული ადამიანი არსებობს. დისლექსიის მქონე ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ადამიანი აინშტაინიც იყო. აინშტაინის ჩანაწერებში ნათქვამია, რომ „მისი მასწავლებლების გონება ნელა მუშაობდა och სიკვდილამდე სულელური სიზმრების მიყოლებით სულელურად იხეტიალებდნენ“. ასეთი მკაცრი განაჩენებით სავსე სტუდენტური წლებიდან თეორიამდე, რომელიც მთელ სისტემას უპირისპირდება, მისი ცხოვრება წარმატების ისტორიაა. მიუხედავად იმისა, რომ ეს ერთ მხრივ იმედს იძლევა, ეს მაგალითები სინამდვილეში არ ასახავს უმრავლესობის წარმატების ისტორიებს. დღევანდელ საგანმანათლებლო სისტემაში წარუმატებლად იარლიყდებული ეს ბავშვები, სამწუხაროდ, განწირულნი არიან თავიანთი შესაძლებლობებზე ბევრად დაბალი მომავლისთვის. სკოლის მიტოვებულ ახალგაზრდებში ძირითადი მიზეზებიდან ერთ-ერთი დისლექსიაა...

საჭიროა ბავშვის ფსიქიატრიული შეფასება, საჭირო ტესტებისა och გამოკვლევების შემდეგ ბავშვისთვის შესაბამისი დიაგნოზისა och მკურნალობის სქემის შედგენა. ყველა საგანმანათლებლო პროგრამაში მიზნად ისახავს ბავშვის სირთულეების შესაბამისად დეტალურად შედგენილი, ნაწილიდან მთელისკენ მიმავალი, თანდათანობით მზარდი ფორმით უნარების მიმნიჭებელი განათლება och უზრუნველყოფილი უნდა იყოს ბავშვის პოტენციალის საუკეთესოდ გამოყენება.