ყურადღება მწვავე და მძაფრი თავის ტკივილზე!

ყურადღება მწვავე და მძაფრი თავის ტკივილზე!

თავის ტკივილი თითქმის ყველას ხშირად აწუხებს. თუმცა, თუ თქვენი ეს ტკივილი მწვავე და მძაფრია, ის შესაძლოა სხვა, მასში დაფარული დაავადების მაუწყებელი იყოს. ამიტომ, თუ გაქვთ ისეთი თავის ტკივილი, რომელსაც შეგიძლიათ ასე აღწეროთ: ‘ჩემს ცხოვრებაში ყველაზე მძაფრი თავის ტკივილი მქონია, თითქოს თავის შიგნით ბომბი ფეთქდება’, მაშინვე მიმართეთ ექიმს…პროფესორ დოქტორ მუსტაფა ბოზბუღასთან ერთად ვისაუბრეთ იმაზე, რაც ნაკლებად არის ცნობილი და ბევრს აინტერესებს: მწვავე და მძაფრ თავის ტკივილებზე, რომლებიც ჩვენი ცხოვრების ნებისმიერ ეტაპზე შეიძლება შეგვხვდეს, და ტვინის ანევრიზმებზე, რომლებიც ამ ტკივილების ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია…

მწვავე, ძალიან მძაფრი და არ გამქრალი თავის ტკივილი – ყურადღება!

ჩვენთვის მწვავედ დაწყებული, ძალიან მძაფრი და არ გამქრალი თავის ტკივილი სპონტანური სუბარაქნოიდული სისხლდენის (SAK) – ტვინის მძიმე სისხლდენის – მთავარი სიმპტომია. ამ სახის სისხლდენას ძალიან მძიმე შედეგები შეიძლება ჰქონდეს; თუმცა, დროულად ჩარევის შემთხვევაში, მკურნალობის შანსი და წარმატების მაჩვენებელი მაღალია. პაციენტისთვის, რომელსაც თავის ტკივილი აქვს წინათ არნახულად მძაფრი, ასევე შეიძლება თან ახლდეს კისრის სიხისტე, გულისრევა, ღებინება, ცნობიერების დონის დაქვეითება, ერთი მხარის მიმართულებით კუნთების სისუსტე, სენსორული დარღვევები, გააზრებისა და/ან გამოხატვის დაკარგვა, რასაც მოჰყვება მეტყველების დარღვევა, მხედველობის დარღვევები, ეპილეფსიური (ეპილეფსია) შეტევები და ნევროლოგიური და არანევროლოგიური ნებისმიერი სახის სიმპტომი, რომელიც კი წარმოგვიდგენია.

კლინიკური სურათის ასეთი მრავალფეროვნება დამოკიდებულია იმაზე, რომ მოვლენა მოულოდნელად ვითარდება, დიდი მოცულობის სისხლი ძალიან მაღალი წნევით ვრცელდება ტვინში, ზურგის ტვინსა და ნერვებში და ამგვარად მთელ ნერვულ სისტემას როგორც მოცულობით, ისე ფუნქციურად მთლიანად აზიანებს. სუბარაქნოიდული სისხლდენა, 80%-ში შემთხვევაში, ტვინის არტერიაზე არსებული ბუშტის (ანევრიზმის) გახეთქვისა და სისხლდენის შედეგად წარმოიქმნება. ტვინის ანევრიზმა და მისი სისხლდენით გამოვლენილი სუბარაქნოიდული სისხლდენა, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის თვალსაზრისით, მაღალი აღჭურვილობის ცენტრსა და, პირველ რიგში, ნეიროქირურგის, ანესთეზიოლოგისა და ინტენსიური თერაპიის სპეციალისტის, ნეირორადიოლოგისგან შემდგარ გამოცდილ გუნდს მოითხოვს. პირველი წუთიდანვე ჩატარებული კარგი მკურნალობით ტვინი ინახება და, თუ ანევრიზმა დაიხურება, კარგი შედეგების მიღებაც შესაძლებელი ხდება.

რა არის ანევრიზმა?

სიტყვასიტყვით, ანევრიზმა ნიშნავს გაფართოებას და ტვინის არტერიის ანევრიზმა ტვინის სისხლძარღვის სტრუქტურაში მუდმივი ხასიათის ბუშტისებურ გაფართოებას გულისხმობს. ტვინის სისხლძარღვებში არსებული ანევრიზმები წარმოქმნის მიზეზების, მდებარეობის, სისხლძარღვთან მიმართების, ფორმის, ზომების მიხედვით იყოფა სახეობებად (საკულური / ფუზიფორმული; თანდაყოლილი / მიკოტური / ტრავმული / დისეკანტური / ათეროსკლეროზული /…; ვიწრო ყელიანი / ფართო ყელიანი / თხელკედლიანი / სქელკედლიანი; პატარა ანევრიზმა / დიდი ანევრიზმა / გიგანტური ანევრიზმა / თრომბოზირებული ანევრიზმა / და მრავალი სხვა თვალსაზრისით). კლინიკურ პრაქტიკაში ხშირად შემხვედრი ანევრიზმები არის თანდაყოლილი საკულური ანევრიზმები, რომლებიც დაბადებიდანვე არსებული გარკვეული დარღვევების ფონზე, მოგვიანებით დამატებული და სისხლის ნაკადზე მოქმედი ფაქტორების გამო წარმოიქმნება, არტერიების დატოტვის ან სისხლძარღვის განშტოების წერტილებში ჩნდება და უმეტესად ალუბლის მსგავსი ფორმისაა. სწორედ ეს ტიპის ანევრიზმები იწვევს ხშირად ძალიან მძიმე კლინიკურ სურათს – სპონტანურ სუბარაქნოიდულ სისხლდენას (SAK).

როგორ და რატომ წარმოიქმნება ტვინში ანევრიზმა?

ტვინის სისხლძარღვების სტრუქტურა სხვა ორგანოების სისხლძარღვების სტრუქტურისგან განსხვავდება. ზოგიერთ ადამიანში ტვინის სისხლძარღვის კედლის ფენები შეიძლება იყოს დაუსრულებელი ან უფრო სუსტი. ამის შედეგად, განსაკუთრებით არტერიების დატოტვის წერტილებში ან სისხლძარღვის გამოსვლის ადგილებში, იქ, სადაც სისხლძარღვის კედლის კუნთოვანი ფენა და სისხლძარღვის შიდა კედელს მომხმარებელი ელასტიკური ფენა დეფექტურია, სისხლძარღვი ბუშტის მსგავსად იბერება და წარმოიქმნება ანევრიზმა. ფართოდ მიღებულია აზრი, რომ თანდაყოლილ სისხლძარღვის კედლის სისუსტეს ემატება შეძენილი ფაქტორები, რომლებიც სისხლის ნაკადთან არის დაკავშირებული და სისხლძარღვის კედლის სტრუქტურაზე მოქმედებს, და ამის შედეგად წარმოიქმნება ანევრიზმები; თუმცა, მიზეზი ზუსტად ჯერ კიდევ უცნობია.

რა ასაკობრივ ჯგუფში ხდება ანევრიზმა უფრო ხშირად?

ტვინის სისხლძარღვის თანდაყოლილი საკულური ანევრიზმები, მიუხედავად იმისა, რომ დაბადებიდანვე იწყება, ამ დაზიანებების გამოვლინება ჩვეულებრივ 40-60 წლის ასაკში ხდება და ძალიან ხშირად ხდება ტვინის მძიმე სისხლდენით – SAK-ით (სპონტანური სუბარაქნოიდული სისხლდენა). რა თქმა უნდა, ექსტრემალურ შემთხვევებსაც ვხვდებით; მახსოვს, 11 წლის ბავშვი სპონტანური სუბარაქნოიდული სისხლდენით მოვიდა ჩვენთან და ანგიოგრაფიით 4 ანევრიზმა გამოვლინდა. მოხუცებულ ასაკობრივ ჯგუფშიც გვყავს პაციენტები, მაგალითად, მეცხრე ათწლეულში (ოთხმოცდაათიანი წლების ასაკში). მოკლედ, მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ასაკობრივ ჯგუფში შეიძლება გვხვდებოდეს, ამ დაზიანებების გამოვლინება მეხუთე და მეექვსე ათწლეულში იზრდება.

რისკის ფაქტორები შეიძლება გამოიწვიოს ანევრიზმის წარმოქმნა!

ტვინის ანევრიზმების სიხშირეში მნიშვნელოვანია რასობრივი და რეგიონული თავისებურებები; ზოგიერთ საზოგადოებასა და ოჯახში ანევრიზმის გავრცელების მაჩვენებელი ძალიან მაღალია. შესაბამისად, შეგვიძლია ვთქვათ, რომ გენეტიკურ ფაქტორებს მნიშვნელობა აქვს. თუმცა, ბოლო წლებში ტვინის ანევრიზმასთან დაკავშირებული ახალი გენეტიკური ინფორმაცია აღმოჩენილია, მაგრამ ამ ფაქტორების ვინაობა და მათი როლი ჯერ კიდევ სრულად გაუგებარია. ტვინის ანევრიზმისა და სპონტანური სუბარაქნოიდული სისხლდენის მქონე პაციენტების დაახლოებით ათ პროცენტში არსებობს ოჯახური ანამნეზი; ცნობილია, რომ ამ პაციენტებში კლინიკური სურათი, როგორც წესი, უფრო ადრეულ ასაკში ვლინდება და უფრო მძიმედ მიმდინარეობს. ზოგიერთი სისტემური შემაერთებელი ქსოვილის დაავადების, როგორიცაა ეჰლერს-დანლოსის სინდრომი, მარფანის სინდრომი, ფსევდოქსანთომა ელასტიკუმი, ნეიროფიბრომატოზი, პოლიკისტოზური თირკმლის დაავადება, აორტის კოარქტაცია, ტვინის ანევრიზმის გაჩენის ალბათობა იზრდება.

ასაკი და სქესიც მნიშვნელოვანი ფაქტორია. მიუხედავად იმისა, რომ ყველა ასაკობრივ ჯგუფში გვხვდება, 40-60 წლის ასაკობრივ ჯგუფში ქალებში ცოტა უფრო მაღალი მაჩვენებლით ხვდებიან. შეძენილ ფაქტორებს შორის, რომლებიც სისხლძარღვის სტრუქტურასა და სისხლის ნაკადის დინამიკაზე მოქმედებს, ანევრიზმის წარმოქმნაში როლს ასრულებს ჰიპერტენზია, დიაბეტი, სიგარეტის მოწევა, ნარკოტიკები, ალკოჰოლიზმი, სისხლში ანთება/სეფსისი მსგავსი ინფექციები, თავის-ტვინის დაზიანებები (კრანიოცერებრალური ტრავმები). ტვინის ანევრიზმების ბუნებრივ მიმდინარეობაში 90%-ზე მეტი ანევრიზმის გახეთქვითა და სისხლდენით ვლინდება. ეს არის სპონტანური სუბარაქნოიდული სისხლდენა (SAK) – ტვინის ძალიან მძიმე სისხლდენა. ამ კლინიკურ სურათში ანევრიზმასთან ერთად თანმხლები მძიმე ტვინის სისხლდენა და ამ სისხლდენით გამოწვეული კომპლიკაციების ჯაჭვი უნდა ვმკურნალოთ. ამ ძალიან რთული და მძიმე მკურნალობა უნდა ჩატარდეს ძალიან კარგად აღჭურვილ ცენტრში, ტვინის სისხლძარღვების მიკროქირურგიაში გამოცდილი და ერთობლივად მომუშავე „ნეიროქირურგია/ცერებროვასკულური ქირურგია – ნეიროანესთეზიოლოგია და ინტენსიური თერაპია – ნეირორადიოლოგია“ გუნდის დინამიური მკურნალობით.

თუ ეს სიმპტომები გაქვთ, ძალიან ყურადღებიანი იყავით!

პაციენტების ძალიან მცირე ნაწილში (10%-ზე ნაკლებში) ანევრიზმის მასა შეიძლება ზეწოლას ახდენდეს გარშემო მდებარე ტვინის სტრუქტურებზე და წარმოიშვას შესაბამისი ნევროლოგიური ნიშნები. ეს სიმპტომები და ნიშნები არის:

მხედველობის დარღვევები,

თვალის მოძრაობის შეზღუდვა და მასთან დაკავშირებით ორმაგი მხედველობა,

ტკივილები თვალის გარშემო და/ან სახეზე,

მეტყველების დარღვევები,

სხეულის ერთ მხარეს კუნთების სისუსტე ან შეგრძნების დაკარგვა,

სიარულის დარღვევები,

გონებრივი დაქვეითება (დემენცია),

ემოციური დარღვევები,

თავის ტკივილი.

თუ ამ ნიშნებს ექიმი სწორად წაიკითხავს და საჭირო გამოკვლევები ჩატარდება, შესაძლებელია ანევრიზმის დიაგნოზი სისხლდენამდე დაისვას. ზოგჯერ, სხვა მიზეზებით ჩატარებულ გამოსახულებით კვლევებში შემთხვევით შეიძლება ანევრიზმა აღმოჩნდეს. ანევრიზმის დიაგნოზი სისხლდენამდე ძალიან ბედნიერი მოვლენაა როგორც პაციენტისთვის, ისე ექიმისთვის.

ანევრიზმების დიაგნოსტიკაში რომელი კვლევები გამოიყენება?

ამ დინამიკური პროცესის დასაწყისიდან ბოლომდე, უპირველესად, უნდა ვაკონტროლოთ ტვინის უხეში მორფოლოგიური სტრუქტურა, თავის ტვინში არსებული კომპოზიცია, ტვინის სისხლძარღვთა ხე და ამ სტრუქტურაში არსებული პათოლოგიური წარმონაქმნები, სისხლდენის ლოკალიზაცია, ზომა და მიმდინარეობა, იმის გასაგებად, თუ როგორ რეაგირებს ტვინი და სისხლძარღვის სტრუქტურა ამ პროცესზე, უნდა ვაკონტროლოთ ტვინის სისხლმომარაგება და ფუნქციური რუკა, ორგანიზმის სასიცოცხლო ფუნქციებისა და ყველა სხვა სისტემის მდგომარეობა. ამისთვის ტარდება მრავალი კვლევა, რომლებიც ერთმანეთს ავსებს. კომპიუტერული ტომოგრაფია სისხლდენის, სისხლდენის შედეგებისა და სავარაუდო ეტიოლოგიური დაზიანების საჩვენებლად; ცერებრალური ანგიოგრაფია (DSA) ტვინის სისხლძარღვთა ხისა და ტვინის ანევრიზმის ან სხვა სისხლძარღვოვანი დაზიანების (მაგალითად, ტვინის სისხლძარღვთა გუბური) დეტალურად გამოსავლენად; ცერებრალური მაგნიტურ-რეზონანსული გამოსახვა (MRG) ტვინის გამოსახულებისა და ტვინის ფუნქციებთან დაკავშირებული უფრო მეტი ინფორმაციის მისაღებად; ნეირო-ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში გამოყენებული სხვადასხვა ინვაზიური მონიტორინგი კი, განსაკუთრებით სასიცოცხლო ფუნქციების კონტროლში და ამ მაჩვენებლების ოპტიმალურ დიაპაზონში შენარჩუნებაში გვეხმარება.

რა სიმპტომები ვლინდება ტვინის სისხლძარღვის ანევრიზმის გახეთქვისას?

ტვინის სისხლძარღვის ანევრიზმის გახეთქვისას კლინიკურად ვლინდება სპონტანური სუბარაქნოიდული სისხლდენა (SAK): თავის ტკივილი (თავის ტკივილის მახასიათებლები: მოულოდნელი, ადრე არასდროს ნაგრძნობი ძალიან მძაფრი, არავითარ შემთხვევაში არ მცირდება, ჯიუტი თავის ტკივილი) არის მთავარი სიმპტომი და დიაგნოზის დასმაში ძალიან მნიშვნელოვანია. ეს უნდა იცოდნენ არა მხოლოდ ყველა ექიმმა, სამედიცინო სტუდენტმა, ჯანდაცვის მუშაკმა, არამედ საზოგადოების ყველა წევრმა. რადგან რაც უფრო ადრე მოიაზრებენ ამ კლინიკურ სურათს, მაშინ აღმოჩნდება დიაგნოზი, და პაციენტი სათანადო ცენტრში მოხვდება, მით უფრო კარგი იქნება შედეგიც. სანამ პაციენტი სათანადო ცენტრში მიიყვანება, უნდა უზრუნველვყოთ სუნთქვისა და გულის მუშაობის უსაფრთხოება და იგი მოხერხებულ პოზიციაში უნდა იწვა.

ამ პროცესში პირველადი დახმარების ჯანდაცვის ჯგუფს უნდა შეატყობინონ და შესაბამის პირობებში პაციენტი საავადმყოფოში უნდა წაიყვანონ. აქ ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია, რომ საავადმყოფო, სადაც პაციენტი მიჰყავთ, იყოს მაღალი აღჭურვილობის ცენტრი, ამ სფეროში სპეციალიზებული გამოცდილი გუნდით. ანევრიზმის სისხლდენით გამოწვეული სუბარაქნოიდული სისხლდენის მქონე პაციენტებში თანამედროვე მკურნალობა არის, პაციენტი რაც შეიძლება ადრეულ ეტაპზე (წუთებში-საათებში) მოათავსონ ნეირო-ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში და პირველივე წუთებიდან დაიწყონ ყველა სასიცოცხლო ფუნქციის კონტროლი.

ამგვარად, ტვინის დაცვით, ტვინის სისხლძარღვების ანგიოგრაფიისა და ყველა მოწინავე კვლევის დასრულებით, გამოცდილი ცერებროვასკულური ქირურგიის გუნდის მიერ ოპერაციაზე გადაყვანით შესაძლებელია მაღალი სტანდარტების მომთხოვნი მკურნალობის ჩატარება. პაციენტში შედეგის განმსაზღვრელი ყველაზე მნიშვნელოვანი ფაქტორებია სისხლდენის სიმძიმისა და ამ სისხლდენის გამომწვევი ანევრიზმის ტექნიკური სირთულეები. რა თქმა უნდა, პაციენტისთვის დამახასიათებელ ფაქტორებად მნიშვნელობა აქვს ასაკს, სისხლძარღვის სტრუქტურას, ზოგად ჯანმრთელობის მდგომარეობას, ჰიპერტენზიას, დიაბეტს, ქრონიკულ ობსტრუქციულ ფილტვის დაავადებას და სხვა თანმხლებ მძიმე ქრონიკულ სისტემურ დაავადებებს, რომლებიც დაავადების მიმდინარეობასა და საბოლოო შედეგზეც მოქმედებს.

როგორ მიმდინარეობს ოპერაცია?

ამ პაციენტებთან ჩვენი მიდგომა არის ადრეული დიაგნოზის შემდეგ პაციენტის დაუყოვნებლივ ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში მოთავსება და მონიტორინგის ჩატარება, რომელიც უზრუნველყოფს ყველა სასიცოცხლო ფუნქციის მუდმივ კონტროლს. ამ პროცესში პაციენტის სხვა სისტემების შეფასება, ტვინის მეტაბოლიზმისა და სისხლმომარაგების, საუკეთესო პირობებისა და მკურნალობის უზრუნველყოფა, ოპერაციამდე საჭირო ყველა მოწინავე კვლევის ჩატარება და რაც შეიძლება მალე ოპერაციაზე გადაყვანა წარმოადგენს საქმის ყველაზე მნიშვნელოვან და გადამწყვეტ რგოლს.

ეს პროცედურები თანამედროვე ნეიროქირურგიაში უნდა ჩატარდეს პირველი 72 საათის/3 დღის (ზოგჯერ კი პირველი 96 საათის/4 დღის) განმავლობაში – ასე მიღებული და რეკომენდირებულია; ჩვენს საავადმყოფოში ყველა ეს პროცედურა რამდენიმე საათში სრულდება და პაციენტის ოპერაციაზე გადაყვანა პირველი 6 საათის განმავლობაში შეიძლება. ოპერაციის პირველადი მიზანია, სისხლდენის გამომწვევი ანევრიზმა დაიხუროს კლიპის – განსაკუთრებული შენადნობისგან დამზადებული, მანდალას მსგავსი მილიმეტრული ზომის მასალით, და ეს უნდა გაკეთდეს ნორმალური ტვინის სისხლძარღვების არანაირად დაზიანების გარეშე; ასევე, ოპერაციის ძირითადი მიზნებია სისხლდენის გაწმენდა, ტვინის სისხლძარღვთა ხის გადახედვა და პროცესის განმავლობაში შესაძლო კომპლიკაციების წინააღმდეგ ღონისძიებების გატარება.

ამ პაციენტებისთვის ოპერაციის შემდეგ ისევ ინტენსიური თერაპიის განყოფილებაში აუცილებელია ძალიან სპეციფიკური, მოწინავე მეთვალყურეობისა და ინტენსიური მკურნალობის პერიოდი. ამ მიდგომით პაციენტში სისხლდენით გამოწვეულ ტვინის დაზიანებაზე ძალიან ადრე შეიძლება რეაგირება, ანევრიზმის ხელახალი სისხლდენის რისკი აცილებულია, და სისხლდენით დაწყებული და ტვინის დამატებითი დაზიანების გამომწვევი, ცალკე გზით მიმდინარე პროცესი წყდება, განვითარებადი სხვა მძიმე კომპლიკაციები კი ადრეულ ეტაპზევე აღმოიფხვრება. ასე რომ, მკურნალობის ძირითად ხაზებს წარმოადგენს ტვინის დაცვა მთელი ამ მიმდინარეობის განმავლობაში და სისხლდენის გამომწვევი მოვლენის აღმოფხვრა.

როგორია ოპერაციის შემდგომი პროცესი?

საავადმყოფოში ყოფნის ხანგრძლივობა პაციენტიდან პაციენტამდე განსხვავებულია; თუმცა, არანაკლებ 14 დღისაა. პაციენტის დაბრუნება ყოველდღიურ ცხოვრებაში მისი მდგომარეობის მიხედვით ხდება. ამ სფეროში არსებული ყველა სამეცნიერო პუბლიკაციის მონაცემებით, ზოგიერთ პაციენტს საუკეთესო სამედიცინო მკურნალობისა და ოპერაციის მიუხედავად შეიძლება მძიმე ნევროლოგიური ფუნქციური დარღვევა დარჩეს, ზოგიერთ პაციენტში კი მსუბუქი ნევროლოგიური ფუნქციური დარღვევა შეიძლება გაგრძელდეს. თუმცა, ძალიან ბედნიერები ვართ, რომ ჩვენს სერიაში ყველაზე ხშირად დაფიქსირებული შედეგია პაციენტის დაბრუნება თავის ძველ, ნორმალურ ცხოვრებაში კარგი ფსიქოკოგნიტური და ნევროლოგიური მდგომარეობით. ეს კი სისხლდენიდან და ოპერაციიდან დაახლოებით ერთი თვის შემდეგ შესაძლებელი ხდება.

რომელი სიმპტომების დროს უნდა მიმართოს ექიმს ანევრიზმის ოპერაცია გადატანილმა პირმა?

ეს პაციენტები ნეიროქირურგიის ყველაზე მძიმე და მყიფე წონასწორობის მქონე პაციენტები არიან, ამიტომ, სანამ პაციენტის ნევროლოგიური და სხვა სისტემური სურათი სტაბილურ და ოპტიმალურ დონეს არ მიაღწევს, ამ პაციენტებს საავადმყოფოდან არ გავწერთ. გაწერისას ზუსტად ვუხსნით, რა შეიძლება მოხდეს და რა უნდა გააკეთონ, და ამ პაციენტებთან მუდმივად ვართ კავშირში, ხშირი ინტერვალებით საავადმყოფოში კონტროლზე ვიწვევთ. თუმცა, არც ისე ხშირად, მაგრამ განსაკუთრებით თავის ტკივილი, გულისრევა-ღებინება, ცნობიერების ცვლილებები, ეპილეფსიური შეტევები, ხელებსა და ფეხებში კუნთების სისუსტე და სხვა მსგავსი სიმპტომები და ნიშნები არის ის სიტუაციები, როცა ამ პაციენტებმა აუცილებლად უნდა შეგვატყობინონ. თუმცა, პრაქტიკაში ძალიან ხშირად ვხვდებით ქცევის ისეთ ფორმას, როცა ეს პაციენტები თითქოს ჩვენზე არიან დამოკიდებულნი. წლების გასვლის შემდეგაც კი და გრიპული ინფექციის მსგავს სრულიად შემთხვევით მდგომარეობაშიც კი, ისინი ჩვენთან კონსულტაციის საჭიროებას გრძნობენ. ეს კი საშუალებას იძლევა, ბევრი პრობლემა ჯერ კიდევ გამოვლენამდე მოხდეს მათზე რეაგირება.

რა უნდა გაითვალისწინოს პაციენტმა?

პაციენტებისთვის დასამახსოვრებელი მთავარი ის არის: მათ ცხოვრებაში ახალი გვერდი გადაიშალა; ყველაზე მცირე დეტალიც კი, რაც მათ ყოველდღიურობაში ითვლება, არ უნდა იქნეს უგულებელყოფილი გადატანილი დაავადებისა და ოპერაციის გათვალისწინებით. მოწესრიგებული ცხოვრება, საყვარელი და ინტერესით შესრულებული საქმიანობა, ექიმებთან მუდმივი კავშირი და პერიოდული კონტროლის უგულებელყოფა არის ის საკითხები, რომლებზეც განსაკუთრებით ვაკეთებთ აქცენტს.